๙. อนุรุทธเถรคาถา เล่ม ๒๖

[๘๘๙] เมื่อก่อนเรามีเชื้อชาติเป็นพราหมณ์ มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิบริสุทธิ์ทั้งสองฝ่าย มาบัดนี้ เราเป็นโอรสของ พระสุคตศาสดาผู้ทรงเป็นพระธรรมราชา[๘๙๐] เราเป็นผู้ปราศจากตัณหาแล้ว ไม่ถือมั่น คุ้มครองทวารสำรวมดีแล้ว เราตัดรากเหง้าของทุกข์ได้แล้ว บรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะแล้ว

[๘๙๑] พระศาสดาเราก็ได้อยู่ใกล้ชิดแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราก็ทำเสร็จแล้ว ภาระอันหนักก็ปลงลงแล้ว ตัณหาที่นำไปสู่ภพใหม่ก็ถอนได้แล้ว

๙. อนุรุทธเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระอนุรุทธเถระ

(ท่านพระอนุรุทธเถระเมื่อเสวยวิมุตติสุขอยู่ ในวันหนึ่งพิจารณาดูข้อปฏิบัติของตนแล้วเกิดปีติโสมนัส ได้เปล่งอุทานคาถาเหล่านี้ ความว่า)

{๓๙๓}[๘๙๒] อนุรุทธะ(คือเรา)นี้แหละละพระชนกชนนี พระประยูรญาติละกามคุณ ๕ ได้แล้ว เพ่งพินิจอยู่

[๘๙๓] บุคคลผู้เพียบพร้อมด้วยการฟ้อนรำขับร้อง มีดนตรี บรรเลงปลุกให้รื่นเริงใจอยู่ทุกค่ำเช้า ก็ไม่บรรลุถึงความ บริสุทธิ์ด้วยการฟ้อนรำขับร้องนั้นได้ เพราะยังเป็นผู้ยินดีในกามคุณอันเป็นวิสัยแห่งมารอยู่

[๘๙๔] อนุรุทธะนี้แหละก้าวล่วงกามคุณ ๔ นั้นได้แล้ว ยินดีในพระพุทธศาสนา ก้าวล่วงโอฆะทั้งปวงแล้ว เพ่งพินิจอยู่[๘๙๕] อนุรุทธะนี้แหละได้ก้าวล่วงกามคุณเหล่านี้ คือ รูป เสียง กลิ่น รส และโผฏฐัพพะอันน่ารื่นรมย์ใจได้แล้ว เพ่งพินิจอยู่[๘๙๖] อนุรุทธะผู้เป็นนักปราชญ์ หาอาสวะมิได้ ตัวคนเดียว ไม่มีเพื่อน กลับจากบิณฑบาตแล้วเที่ยวแสวงหาผ้าบังสุกุลอยู่[๘๙๗] อนุรุทธะเป็นนักปราชญ์ผ้มีปรีชา หาอาสวะมิได้ เที่ยว เลือกหาเอาแต่ผ้าบังสุกุล ครั้นได้มาแล้วก็มาซักย้อมเอา เองแล้วนุ่งห่ม[๘๙๘]ภิกษุใดเป็นผู้มักมาก ไม่สันโดษ ชอบคลุกคลีด้วยหมู่คณะ มีจิตฟุ้งซ่าน บาปธรรมอันเศร้าหมองเหล่านี้ย่อมมีแก่ภิกษุนั้น[๘๙๙] ส่วนภิกษุใดเป็นผู้มีสติ มักนัอย สันโดษ ไม่มีความขัดเคือง ยินดีในวิเวก ชอบสงัด ปรารภความเพียรเป็นนิจ[๙๐๐] กุศลธรรมซึ่งเป็นฝ่ายให้ตรัสรู้เหล่านี้ย่อมมีแก่ภิกษุนั้น ทั้งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ก็ได้ตรัสว่า ‘ภิกษุนั้นเป็นผู้หาอาสวะมิได้’[๙๐๑] พระศาสดาผู้ยอดเยี่ยมในโลกทรงทราบความดำริของเรา แล้วเสด็จมาหาเราด้วยพระฤทธิ์ทางมโนมัยกาย

[๙๐๒] เมื่อใด ความดำริได้มีแก่เรา เมื่อนั้น พระพุทธเจ้าทรงทราบความดำริของเราแล้ว ได้เสด็จเข้ามาหาเราด้วย พระฤทธิ์แล้วทรงแสดงธรรมอันยิ่งแก่เรา พระพุทธเจ้าผู้ทรงยินดีในธรรมที่ปราศจากความเนิ่นข้า ได้ทรงแสดงธรรมที่ไม่ทำให้เนิ่นช้าแก่เรา[๙๐๓] เรารู้ทั่วถึงพระธรรมเทศนาของพระองค์แล้ว เป็นผู้ยินดีในพระศาสนาอยู่ ปฏิบัติตามคำพร่ำสอนอยู่ เราบรรลุวิชชา ๓ โดยลำดับ ได้ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว

[๙๐๔] เราถือการนั่งเป็นวัตรมาเป็นเวลา ๕๕ ปี กำจัดความง่วงเหงาหาวนอนมาแล้วเป็นเวลา ๒๕ ปี

(ในเวลาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพาน ท่านพระอนุรุทธเถระถูกเหล่าภิกษุถามถึงภาวะที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพาน เมื่อจะประกาศภาวะนั้น ได้ภาษิตคาถา ๓ คาถา ความว่า)[๙๐๕] ลมหายใจเข้าและหายใจออกมิได้มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระหฤทัยตั้งมั่น ผู้คงที่ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุ ผู้ไม่มีตัณหาเป็นเครื่องทำใจให้หวั่นไหว ทรง ทำนิพพานให้เป็นอารมณ์เสด็จปรินิพพานแล้ว[๙๐๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอดกลั้นเวทนาด้วยพระหฤทัยอันเบิกบาน ก็เมื่อพระผู้มิพระภาคเจ้าผู้เป็นดวงประทีปของ ชาวโลกกับทั้งเทวโลกเสด็จดับขันธปรินิพพาน ความพ้น พิเศษแห่งพระหฤทัยได้มีขึ้นแล้ว

[๙๐๗] บัดนี้ธรรมเหล่านี้อันมีสัมผัสเป็นที่ ๕ ของพระมหามุนีได้สิ้นสุดลงแล้ว ในเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จ ปรินิพพานแล้ว จิตและเจตสิกธรรมเหล่าอื่นจักไม่มีอีก ต่อไป(ท่านพระอนุรุทธเถระกล่าวกะเทวดาผู้เคยเป็นบาทบริจาริกาในอดีตชาติ ที่เข้ามาวิงวอนให้ท่านอธิษฐานจิตไปเกิดในสววรค์ว่า)

[๙๐๘] ดูก่อนเทวดา บัดนี้ การอยู่อีกต่อไปด้วยอำนาจการอุบัติในหมู่เทพย่อมไม่มี ชาติสงสารสิ้นไปแล้ว บัดนี้ภพใหม่ ไม่มีอีก

(เมื่อจะแสดงอานุภาพของตนแก่เหล่าผู้ร่วมประพฤติพรหมจรรย์ที่มองไม่เห็นเทวดานั้น ได้ภาษิตคาถานี้ ความว่า)

[๙๐๙] ภิกษุใดรู้แจ้งมุนษยโลก เทวโลก พร้อมทั้งพรหมโลกซึ่งมีประมาณ ๑,๐๐๐ ได้ในเวลาครู่เดียว ทั้งเป็นผู้เชี่ยวชาญ ในคุณคือฤทธิ์และในจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย ภิกษุนั้นย่อมเห็นเทวดาทั้งหลายได้ตามความประสงค์

(เมื่อจะแสดงบุรพกรรมของตนที่เป็นเหตุให้ได้รับสมบัติอันยิ่งใหญ่และ อาการที่บรรลุวิชชา ๓ อันเป็นภาวะที่สำเร็จกิจในพระพุทธศาสนา ได้ ภาษิตคาถาเหล่านี้ ความว่า)[๙๑๐] เมื่อก่อน เรามีนามว่าอันนภาระ เป็นคนยากจน เที่ยวหารับจ้างเลี้ยงชีพ ได้ถวายอาหารแด่พระอุปริฏฐปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นสมณะเรืองยศ

[๙๑๑] เพราะบุญกรรมที่ได้ทำมาแล้ว เราจึงได้มาเกิดในศากยตระกูล พระประยูรญาติขนานนามให้เราว่าอนุรุทธะ

เป็นผู้เพียบพร้อมไปด้วยการฟ้อนรำและขับร้อง มีเครื่องดนตรีบรรเลงปลุกให้รื่นเริงใจอยู่ทุกคํ่าเช้า

[๙๑๒] ต่อมา เราได้เห็นพระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีภัยแต่ที่ไหน ๆ ได้ยังจิตให้เลื่อมใสในพระองค์ท่านแล้ว ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต

[๙๑๓] เราระลึกชาติก่อน ๆ ได้ เราได้เคยเป็นท้าวสักกรินทร์ เทวราชอยู่ในดาวดึงส์เทพพิภพมาแล้ว

[๙๑๔] เราได้ปราบปรามไพรีพ่ายแพ้แล้ว ขึ้นผ่านสมบัติเป็นพระเจ้าจักรพรรดิจอมมนุษย์นิกรในชมพูทวีปมีสมุทรสาคร ๔ เป็นขอบเขต ๗ ครั้ง ได้ปกครองปวงประชาชนนิกรโดยธรรม โดยไม่ต้องใช้อาชญาหรือศัสตราใด ๆ[๙๑๕] เราระลึกชาติหนหลังในคราวที่อยู่ในเทวโลกได้ดังนี้ คือ เป็นพระเจ้าจักรพรรติ ๗ ชาติ เป็นพระอินทร์ ๗ ชาติ รวมการท่องเที่ยวอยู่เป็น ๑๔ ชาติด้วยกัน

[๙๑๖] ในเมื่อมีสมาธิอันประกอบด้วยองค์ ๕ เป็นธรรมอันเอกปรากฏขึ้น ที่เราได้เพราะความสงบระงับกิเลส ทิพพจักษุของเราจึงบริสุทธิ์

[๙๑๗] เราดำรงอยู่ในฌานอันประกอบด้วยองค์ ๕ จึงรู้จุติ และอุบัติ การมา การไป และความเป็นอย่างนี้แล้ว เป็นอย่างอื่นของสัตว์ทั้งหลาย

[๙๑๘] พระศาสดาเราก็ได้อยู่ใกล้ชิดแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราก็ทำเสร็จแล้ว ภาระอันหนักก็ปลงลงแล้ว ตัณหาที่นำไปสูภพใหม่ก็ถอนได้แล้ว

[๙๑๙] เราผู้ไม่มีอาสวะ จักปรินิพพานเพราะสิ้นชีวิตด้วย อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ภายใต้พุ่มกอไม้ไผ่ใกล้บ้านเวฬุวคามแห่งแคว้นวัชชี

๑๐. ปาราสริยเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระปาราสริยเถระ

{๓๙๔}[๙๒๐] พระปาราสริยเถระผู้เป็นสมณะ ผู้มีจิตแน่วแน่ ชอบสงัด นั่งเพ่งฌานอยู่ในป่าใหญ่ซึ่งมีดอกไม้บานสะพรั่ง ได้มีความคิดว่า

[๙๒๑] ในเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอุดมบุรุษทรงเป็นนาถะของโลกยังทรงพระชนม์อยู่ ความประพฤติของภิกษุทั้งหลายเป็นอย่างหนึ่ง เมื่อพระองค์เสด็จปรินิพพานไปแล้ว เดี๋ยวนี้ปรากฏเป็นอย่างหนึ่ง