กุรุงควรรค

ญาตเมตํ กุรุงฺคสฺส ยํ ตฺวํ เสปณฺณิ เสยฺยสิ ๖

อญฺญํ เสปณฺณึ คจฺฉามิ น เม เต รุจฺจเต ผลนฺติ ฯ

กุรุงฺคมิคชาตกํ ปฐมํ ฯ

๑-๒ ม. มุจฺเจ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๓ ม. พชฺฌติ ฯ ๔ ม. ปิสฺสาม ฯ

๕ ม. วรมาลุต ฯ ๖ ม. สิยฺยสิ ฯ

ดูกรไม้มะรื่น การที่ท่านปล่อยผลให้ตกกลิ้งมานั้น เราผู้เป็นกวางรู้แล้วเราจะไปสู่ไม้มะรื่นต้นอื่น เพราะเราไม่ชอบใจผลของท่าน.

จบ กุรุงคมิคชาดกที่ ๑.

เย กุกฺกุรา ราชกุลสฺมิ วฑฺฒา

โกเลยฺยกา วณฺณพลูปปนฺนา

เตเม น วชฺฌา มยมสฺม วชฺฌา

นายํ สฆจฺจา ทุพฺพลฆาติกายนฺติ ฯ

กุกฺกุรชาตกํ ทุติยํ ฯ

สุนัขเหล่าใดอันบุคคลเลี้ยงไว้ในราชสกุล เกิดในราชสกุล สมบูรณ์ด้วยสีสรรและกำลัง สุนัขเหล่านี้นั้นไม่ถูกฆ่า พวกเรากลับถูกฆ่า เมื่อเป็นเช่นนี้ นี้ชื่อว่าการฆ่าโดยไม่แปลกกันก็หาไม่ กลับชื่อว่าฆ่าแต่สุนัขทั้งหลายที่ทุรพล.

จบ กุกกุรชาดกที่ ๒.

อปิ ปสฺเสน เสมาโน สลฺเลภิ สลฺลลีกโต

เสยฺโยว วฬวา โภชฺโฌ ๒ ยุญฺช มญฺเญว สารถีติ ฯ

โภชาชานียชาตกํ ตติยํ ฯ

ดูกรนายสารถี ม้าสินธพอาชาไนยถูกลูกศรแทงแล้ว แม้นอนตะแคงอยู่ข้างเดียวก็ยังประเสริฐกว่าม้ากระจอก ท่านจงประกอบฉันออกรบอีกเถิด.

จบ โภชาชานียชาดกที่ ๓.

ยทา ยทา ยตฺถ ยทา ยตฺถ ยตฺถ ยทา ยทา

อาชญฺโญ กุรุเต เวคํ หายนฺติ ตตฺถ วาฬวาติ ฯ

อาชญฺญชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

___________

๑ ม. โคชานียชาตกํ ฯ ๒ ม. โคโช ฯ

ไม่ว่าเมื่อใด ในขณะใด ณ ที่ไหนๆ ณ สถานที่ใดๆ ม้าอาชาไนยใช้กำลังรบ ม้ากระจอกย่อมถอยหนี.

จบ อาชัญญชาดกที่ ๔.

อญฺญมญฺเญหิ ติตฺเถหิ อสฺสํ ปาเยหิ สารถิ

อจฺจาสนสฺส ปุริโส ปายาสสฺสปิ ตปฺปตีติ ฯ

ติตฺถชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

ดูกรนายสารถี ท่านจงยังม้าให้อาบและดื่มน้ำที่ท่าโน้นบ้าง ท่านี้บ้าง แม้ข้าวปายาสที่บริโภคบ่อยครั้ง คนก็ยังเบื่อได้.

จบ ติตเถชาดกที่ ๕.

ปุราณโจราน วโจ นิสมฺม

มหิฬามุโข โปถยมานุจาริ ๑

สุสญฺญตานํ หิ วโจ นิสมฺม

คชุตฺตโม สพฺพคุเณสุ อฏฺฐาติ ฯ

มหิฬามุขชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

พระยาช้างชื่อมหิฬามุข ได้เที่ยวทุบตีคน เพราะได้พึงฟังคำของพวกโจรมาก่อน พระยาช้างผู้เชือกอุดมตั้งอยู่ในคุณทั้งปวง ก็เพราะได้ฟังคำของท่านผู้สำรวมดีแล้ว.

จบ มหิฬามุขชาดกที่ ๖.

นาลํ กพลํ ปทาตเว

น ๒ ปิณฺฑํ น กุเส น ฆํสิตุํ

มญฺญามิ อภิณฺหทสฺสนา

นาโค สิเนหมกาสิ ๓ กุกฺกุเรติ ฯ

อภิณฺหชาตกํ สตฺตมํ ฯ

___________

๑ ม. โปถยมนฺวจารี ฯ ๒ ม. น จ ปิณฺฑํ ฯ ๓ ม. เสฺนหมกาสิ ฯ

พระยาช้างไม่สามารถจะรับเอาคำข้าว ไม่สามารถจะรับเอาก้อนข้าว ไม่สามารถจะรับเอาหญ้าทั้งหลาย ไม่สามารถจะขัดสีกาย ข้าพระบาทมาสำคัญว่า พระยาช้างตัวเชือกประเสริฐ ได้ทำความรักใคร่ในสุนัขเพราะได้เห็นกันเนืองๆ.

จบ อภิณหชาดกที่ ๗.

มนุญฺญเมว ภาเสยฺย นามนุญฺญํ กุทาจนํ

มนุญฺญํ ภาสมานสฺส ครุภารํ อุททฺธริ

ธนญฺจ นํ อลาเภสิ เตน จตฺตมโน อหูติ ฯ

นนฺทิวิสาลชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

บุคคลพึงกล่าวแต่คำที่ไพเราะเท่านั้น ไม่พึงกล่าวคำที่ไม่ไพเราะในกาลไหนๆ เมื่อพราหมณ์กล่าวคำไพเราะ โคนันทิวิสาลได้ลากเอาภาระอันหนักไปได้ ทำพราหมณ์ผู้นั้นให้ได้ทรัพย์ด้วย ตนเองก็เป็นผู้ปลื้มใจเพราะการช่วยเหลือนั้นด้วย.

จบ นันทิวิสาลชาดกที่ ๘.

ยโต ยโต ครุ ธุรํ ยโต คมฺภีรวตฺตนิ ๑

ตทาสฺสุ กณฺหํ ยุญฺชนฺติ สวาสฺสุ ตํ วหเต ธุรนฺติ ฯ

กณฺหชาตกํ นวมํ ฯ

ในที่ใดๆ มีธุระหนัก ในที่ใดมีร่องน้ำลึก ชนทั้งหลายก็เทียมโคดำในกาลนั้นทีเดียว โคดำนั้นก็นำเอาธุระนั้นไปได้โดยแท้.

จบ กัณหชาดกที่ ๙.

มา มุณิกสฺส ปิหยิ อาตุรนฺนานิ ภุญฺชติ

อปฺโปสฺสุกฺโก ภุสงฺขาท เอตํ ทีฆายุลกฺขณนฺติ ฯ

มุณิกชาตกํ ทสมํ ฯ

กุรุงฺควคฺโค ตติโย ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

กุรุงฺคสฺส กุกฺกุร โภชวโร ๒

ปุน วาฬวสฺสสิริวยโน ๓

มหิฬามุข นามนุญฺญวโร

วหเต ธุร มุณิเกน ทส ฯ

๑ ม. คมฺภีรวตฺตนี ฯ ๒ ม. โคชวโร ฯ ๓ ม. ... สิริวหยโน ฯ

ท่านอย่าริษยาหมู่มุณิกะเลย มันกินอาหารอันเป็นเหตุให้เดือดร้อน ท่านจงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อย กินแต่แกลบเถิด นี่เป็นลักษณะแห่งความเป็นผู้มีอายุยืน.

จบ มุณิกชาดกที่ ๑๐.

จบ กุรุงควรรคที่ ๓.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. กุรุงคมิคชาดก ๒. กุกกุรชาดก

๓. โภชาชานียชาดก ๔. อาชัญญชาดก

๕. ติตถชาดก ๖. มหิฬามุขชาดก

๗. อภิณหชาดก ๘. นันทิวิสาลชาดก

๙. กัณหชาดก ๑๐. มุณิกชาดก.