หังสิวรรค

หํสิ ๒ ตุวํ เอวํ มญฺญสิ เสยฺโย

ปุตฺเตน ปิตาติ ราช เสฏฺฐ

หนฺทสฺสตรสฺส เต อยํ

อสฺสตรสฺส หิ คทฺรโภ ปิตาติ ฯ

คทฺรภปโญฺห ปฐโม ฯ

ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐ ถ้าพระองค์ทรงสำคัญอย่างนี้ว่าบิดาประเสริฐกว่าบุตรไซร้ มิฉะนั้น ลาตัวนี้ก็ประเสริฐกว่าม้าอัสดรของพระองค์เพราะว่าลาเป็นพ่อม้าอัสดร.

จบ คัทรภปัญหาที่ ๑.

เยน สตฺตุวิลงฺคา จ

ทคุณปลาโส จ ปุปฺผิโต

เยนาทามิ ๓ เตน วทามิ

เยน นาทามิ ๔ น เตน วทามิ

เอส มคฺโค ยวมชฺฌกสฺส

เอตํ ฉนฺนปถํ วิชานาหีติ ฯ

อมราเทวีปโญฺห ทุติโย ฯ

๑ ม. หํจิวคฺโค ฯ ๒ ม. หํจิ ฯ เอวมุปริปิ ฯ ๓ ม. เยน ททามิ ฯ

๔ ม. เยน น ททามิ ฯ

ร้านขายข้าวสัตตู ร้านขายน้ำส้มพะอูม และต้นทองหลางใบมนซึ่งมีดอกบานแล้ว มีอยู่ ณ ที่ใด ท่านจงไป ณ ที่นั้นเถิด ฉันให้ของด้วยมือใดฉันย่อมกล่าวด้วยมือนั้น ฉันไม่ได้ของด้วยมือใด ฉันไม่กล่าวด้วยมือนั้นนี่เป็นหนทางของบ้านชื่อว่ายวมัชฌกคาม ท่านจงรู้ทางที่ฉันกล่าวปกปิดนี้เองเถิด.

จบ อมราเทวีปัญหา ที่ ๒.

สทฺทหาสิ สิคาลสฺส สุราปิตสฺส พฺราหฺมณ

สิปฺปิกานํ สตํ นตฺถิ กุโต กํสสตา ทุเวติ ฯ

สิคาลชาตกํ ตติยํ ฯ

ดูกรพราหมณ์ ท่านเชื่อสุนัขผู้ดื่มสุราหรือ เพียง ๑๐๐ เบี้ยก็ไม่มี อย่าว่าถึง ๒๐๐ กหาปณะเลย?

จบ สิคาลชาดกที่ ๖.

พหุจินฺตี อปฺปจินฺตี จ ๒ อุโภ ชาเล อพชฺฌเร

มิตจินฺตี อโมเจสิ อุโภ ตตฺถ สมาคตาติ ฯ

มิตจินฺติชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

ปลา ๒ ตัวคือ ปลาพหูจินตี และปลาอัปปจินตี ติดอยู่ในข่าย ปลาชื่อมิตจินตีได้ช่วยให้พ้นจากข่าย ปลาทั้ง ๒ ตัวจึงได้มาพร้อมกันกับปลาจินตี ในแม่น้ำนั้น.

จบ มิตจินติชาดกที่ ๔.

ยายญฺญมนุสาสติ สยํ โลลุปฺปจารินี

สายํ วิปกฺขิกา เสติ หตา จกฺเกน สาลิกาติ ฯ

อนุสาสิกชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

____________

๑ ม สพฺพตฺถ สิงฺคาล ... ฯ ๒ ม. จสทฺโท นตฺถิ ฯ ๓ ม. โลลสาลิกชาตกํ ฯ

นางนกสาลิกาตัวใด สั่งสอนนกตัวอื่นอยู่เนืองๆ ตัวเองมีปกติเที่ยวไปด้วยละโมบ นางนกสาลิกาตัวนั้นถูกล้อบดแล้วมีปีกหักนอนอยู่.

จบ อนุสาสิกชาดกที่ ๕.

อติกรมกราจริย มยฺหมฺเปตํ น รุจฺจติ

จตุตฺเถ ลิงฺฆยิตฺวาน ๑ ปญฺจมายสิ อาวุโตติ ฯ

ทุพฺพจชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

ท่านอาจารย์ ท่านได้ทำเกินไป การกระทำของท่านนั้นไม่ชอบใจแม้แก่ข้าพเจ้า ท่านโดดพ้นหอกเล่มที่ ๔ แล้ว ถูกหอกเล่มที่ ๕ เสียบเข้าแล้ว.

จบ ทุพพจชาดกที่ ๖.

อจฺจุคฺคตา อติพลตา ๒ อติเวลํ ปภาสิตา

วาจา หนติ ทุมฺเมธํ ติตฺติรํวาติวสฺสิตนฺติ ฯ

ติตฺติรชาตกํ สตฺตมํ ฯ

วาจาที่ดังเกินไป ความเป็นผู้มีกำลังแรงเกินไป บุคคลกล่าวล่วงเวลาย่อมฆ่าบุคคลผู้มีปัญญาทรามเสีย ดุจวาจาที่ฆ่านกกระทาผู้ขันดังเกินไปฉะนั้น.

จบ ติตติรชาดกที่ ๗.

นาจินฺตยนฺโต ปุริโส วิเสสมธิคจฺฉติ

จินฺติตสฺส ผลํ ปสฺส มุตฺโตสฺมิ วธพนฺธนาติ ฯ

วฏฺฏกชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

บุรุษเมื่อไม่คิดก็ย่อมไม่ได้ผลพิเศษ ท่านจงดูผลแห่งอุบายที่เราคิดเถิดเราพ้นแล้วจากการฆ่าและจองจำ ก็ด้วยอุบายนั้น.

จบ วัฏฏกชาดกที่ ๘.

อมาตาปิตุสํวฑฺโฒ อนาจริยกุเล ๓ วสํ

นายํ กาลมกาลํ วา อภิชานาติ กุกฺกุโฏติ ฯ

อกาลราวิชาตกํ นวมํ ฯ

๑ ม. ลงฺฆยิตฺวาน ฯ ๒ ม. อจฺจุคฺคตาติลปตา ฯ ๓ ม. อนาเจรกุเล วสํ ฯ

ไก่ตัวนี้ไม่ได้เติบโตอยู่กับพ่อแม่ ไม่ได้อยู่ในสำนักอาจารย์ ย่อมไม่รู้จักกาลที่ควรขัน และไม่ควรขัน.

จบ อกาลราวิชาดกที่ ๙.

อพทฺธา ตตฺถ พชฺฌนฺติ ยตฺถ พาลา ปภาสเร

พทฺธาปิ ตตฺถ มุจฺจนฺติ ยตฺถ ธีรา ปภาสเรติ ฯ

พนฺธนโมกฺขชาตกํ ทสมํ ฯ

หํสิวคฺโค ทฺวาทสโม ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

อถ คทฺรภ สตฺตุว กํสสตํ

พหุจินฺติ สาสิกายาติกร

อติเวล วิเสุํ มนาจริโยว

ธีรา ปภาสรเตน ทส ฯ

คนพาลทั้งหลายผู้ไม่ถูกผูกมัด กล่าวขึ้นในที่ใด ก็ย่อมถูกผูกมัดในที่นั้นส่วนบัณฑิต แม้ถูกผูกมัดแล้ว กล่าวขึ้นในที่ใด ก็หลุดพ้นได้ในที่นั้น.

จบ พันธนโมกขชาดกที่ ๑๐.

จบ หังสิวรรคที่ ๑๒.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. คัทรภปัญหา ๒. อมราเทวีปัญหา

๓. สิคาลชาดก ๔. มิตจินติชาดก

๕. อนุสาสิกชาดก ๖. ทุพพจชาดก

๗. ติตติรชาดก ๘. วัฏฏกชาดก

๙. อกาลราวิชาดก ๑๐. พันธนโมกขชาดก.