๙. เวสสันตรจริยา เล่ม ๓๓

๙. เวสสันตรจริยา

ว่าด้วยพระจริยาของพระเวสสันดร

{๙} [๖๗] นางกษัตริย์พระนามว่าผุสดีพระชนนีของเรา พระนางเป็นมเหสีของท้าวสักกะในชาติที่ล่วงมาแล้ว

[๖๘] ท้าวสักกะจอมเทพทรงเห็นว่าพระนางจะสิ้นอายุ จึงตรัสดังนี้ว่า “เราจะให้พร ๑๐ ประการแก่เธอ นางผู้เจริญจะปรารถนาพรอันใด”

[๖๙] พอท้าวสักกะตรัสอย่างนี้เท่านั้น พระเทวีนั้นได้ทูลท้าวสักกะ ดังนี้ว่า“หม่อมฉันมีความผิดอะไรหรือ หม่อมฉันเป็นผู้น่าเกลียดหรือหนอ เพราะเหตุใดจึงจะให้หม่อมฉันเคลื่อนจากสถานอันน่ารื่นรมย์ เหมือนลมพัดให้ต้นไม้หวั่นไหวฉะนั้น”[๗๐] เมื่อพระนางผุสดีตรัสอย่างนี้ ท้าวสักกะนั้นได้ตรัสกะพระนาง ดังนี้อีกว่า “เธอไม่ได้ทำความชั่วเลย และจะไม่เป็นที่รักของเราก็หาไม่

[๗๑] แต่อายุของเธอมีประมาณเท่านี้เอง เวลานี้เป็นเวลาที่เธอจักต้องจุติ เธอจงรับพร ๑๐ ประการอันประเสริฐสุดที่ฉันให้เถิด”

[๗๒] พระนางผุสดีนั้นมีพระทัยยินดี ร่าเริงเบิกบานพระทัย ทรงรับพร ๑๐ ประการซึ่งเป็นพรอันท้าวสักกะพระราชทาน รวมเราไว้ในพรด้วย

[๗๓] พระนางผุสดีนั้นจุติจากดาวดึงส์นั้นแล้วมาบังเกิดในตระกูลกษัตริย์ ได้ร่วมอภิรมย์กับพระเจ้ากรุงสญชัยในพระนครเชตุดร[๗๔] ในกาลเมื่อเราลงสู่พระครรภ์ของพระนางผุสดีพระมารดาที่รัก ด้วยเดชานุภาพของเราพระมารดาของเราเป็นผู้ยินดีในทานทุกเมื่อ[๗๕] ทรงให้ทานแก่คนยากจน คนป่วยไข้ คนแก่ ยาจก คนเดินทาง สมณพราหมณ์ คนสิ้นเนื้อประดาตัว คนไม่มีอะไรเลย[๗๖] พระนางผุสดีทรงพระครรภ์ ๑๐ เดือน เมื่อพระเจ้าสญชัยทรงทำประทักษิณพระนคร พระนางก็ประสูติเรา ณ ท่ามกลางถนนของพวกพ่อค้า[๗๗] นามของเราจึงไม่เนื่องข้างฝ่ายพระมารดา และไม่เนื่องข้างฝ่ายพระบิดา เพราะเราเกิดที่ถนนของพวกพ่อค้านี้ ฉะนั้น เราจึงมีชื่อว่าเวสสันดร[๗๘] ในกาลเมื่อเราเป็นเด็กมีอายุ ๘ ขวบแต่กำเนิด เรานั่งอยู่ในปราสาทคิดเพื่อจะให้ทานว่า

[๗๙] “เราพึงให้ดวงใจ นัยน์ตา แม้เนื้อและเลือดเราก็พึงให้ แม้ร่างกายเราก็พึงประกาศให้ ถ้าใครมาขอเรา”[๘๐] เมื่อเราคิดถึงความเป็นจริง จิตของเราไม่หวั่นไหว ไม่หดหู่ในขณะนั้น แผ่นดิน ขุนเขาพระสุเมรุ และป่าหิมพานต์ได้ไหวสะเทือนแล้ว[๘๑] ในเดือนเต็มวันอุโบสถที่ ๑๕ ทุกกึ่งเดือน เราขึ้นคอมงคลหัตถีปัจจัยนาคเข้าไปยังศาลาเพื่อจะให้ทาน

[๘๒] พวกพราหมณ์ชาวกาลิงครัฐได้มาหาเรา ได้ขอพญาคชสารทรงที่รู้กันทั่วไปว่าเป็นมงคลหัตถีกะเราว่า

[๘๓] “ชนบทฝนไม่ตก เกิดทุพภิกขภัย อดอยากอาหารมาก ขอพระองค์ได้โปรดพระราชทานพญาคชสารอันประเสริฐเผือกผ่อง ซึ่งเป็นช้างมงคลสูงสุดด้วยเถิด”[๘๔] พราหมณ์ทั้งหลายขอสิ่งใดกะเรา เราก็ให้สิ่งนั้น ไม่หวั่นไหวเลย เราไม่ซ่อนเร้นของที่มีอยู่ ใจของเรายินดีในทาน[๘๕] เราคิดว่า “การห้ามพวกคนขอที่มาถึงแล้ว ไม่สมควรแก่เราเลยกุศลสมาทานของเราอย่าแตกไปเลย เราจักให้คชสารอันประเสริฐ”[๘๖] เราจึงจับงวงพญาคชสารแล้ววางลงบนมือพราหมณ์แล้วหลั่งนํ้าในรัตนภิงคาร (เต้านํ้าที่ทำด้วยรัตนะ) ลงบนมือ ได้ให้พญาคชสารแก่พราหมณ์ไป[๘๗] เมื่อเราให้พญามงคลคชสารเผือกผ่องสูงสุดไป แม้ในกาลนั้นแผ่นดิน เขาสิเนรุราช และป่าหิมพานต์ก็ได้ไหวสะเทือนอีก[๘๘] เพราะเราให้พญาคชสารนั้น ชาวพระนครสีพีพากันโกรธเคืองมาชุมนุมกันแล้วขับไล่เราออกจากแว่นแคว้นของตนว่า จงไปยังเขาวงกต[๘๙] เมื่อชาวพระนครเหล่านั้นขับไล่ จิตของเราไม่หวั่นไหว ไม่ท้อแท้ เราได้ขอพรอย่างหนึ่งเพื่อจะยังมหาทานให้เป็นไป[๙๐] เมื่อเราขอแล้ว ชาวพระนครสีพีทั้งหมดได้ให้พรอย่างหนึ่งแก่เรา เราจึงให้เอากลองคู่หนึ่งไปตีประกาศว่าเราจะให้มหาทาน

[๙๑] ครั้นเมื่อเราให้ทานอยู่ในโรงทานนั้น เสียงดังกึกกัองอึงมี่ ย่อมเป็นไปว่า “ชาวพระนครสีพีขับไล่พระเวสสันดรนี้เพราะให้ทาน ไฉนพระองค์จะยังให้ทานอีกเล่า”[๙๒] เราได้ให้ช้าง ม้า รถ ทาสี ทาส แม่โค ทรัพย์ ครั้นให้มหาทานแล้วก็ออกจากพระนครไปในกาลนั้น

[๙๓] ครั้นเราออกจากพระนครแล้วผินหน้ากลับมาเหลียวดู แม้ในกาลนั้น แผ่นดิน เขาสิเนรุราช และป่าหิมพานต์ก็ไหวสะเทือน[๙๔] เราให้ม้าสินธพ ๔ ตัวและรถแล้วยืนอยู่ที่ทางใหญ่สี่แยกผู้เดียว ไม่มีเพื่อน ได้กล่าวกะพระนางมัทรีเทวีดังนี้ว่า

[๙๕] “ดูก่อนแม่มัทรี เธอจงอุ้มกัณหากุมารีเถิด เพราะเธอเป็นน้องคงเบากว่า พี่จะอุ้มพ่อชาลี เพราะเขาเป็นพี่คงจะหนัก”

[๙๖] พระนางมัทรีทรงอุ้มแม่กัณหาผู้อ่อนนุ่มดังดอกปทุมและบัวขาว เราได้อุ้มพ่อชาลีหน่อกษัตริย์ผู้เปรียบดังแท่งทอง

[๙๗] ทั้งสี่คนผู้เป็นกษัตริย์สุขุมาลชาติ เกิดในตระกูลสูง ได้เสด็จดำเนินไปตามทางอันขรุขระและราบเรียบ ไปยังเขาวงกต

[๙๘] บรรดาผู้คนที่เดินตามมาในหนทางก็ดี สวนทางมาก็ดี พวกเราได้ไต่ถามพวกเขาถึงหนทางว่า เขาวงกตอยู่ที่ไหน

[๙๙] เขาเห็นพวกเราณที่นั้นแล้วได้เปล่งเสียงอันประกอบด้วยกรุณาว่ากษัตริย์เหล่านี้คงจะต้องได้เสวยทุกข์อย่างยิ่ง เพราะเขาวงกตยังไกล[๑๐๐] ถ้าพระกุมารทั้งหลายเห็นต้นไม้ซึ่งมีผลในป่าใหญ่ พระกุมารพระกุมารีก็จะทรงกันแสงเพราะเหตุแห่งผลไม้เหล่านั้น

[๑๐๑] ต้นไม้ทั้งหลายอันสูงใหญ่ไพศาลเห็นพระกุมารพระกุมารีทรงกันแสงก็โน้มยอดลงมาหาพระกุมารพระกุมารีเอง[๑๐๒] พระนางมัทรีผู้ทรงความงามทั้วสรรพางค์ทรงเห็นความอัศจรรย์อันไม่เคยมีมา น่าขนลุกขนพองนี้เข้า จึงซ้องสาธุการว่า[๑๐๓] “ความอัศจรรย์อันไม่เคยมีในโลก บังเกิดขนชูชันหนอ หมู่ไม้น้อมยอดลงมาเอง ด้วยเดชแห่งพระเวสสันดร”[๑๐๔] เทวดาทั้งหลายได้ย่นทางให้ด้วยความเอ็นดูพระกุมารพระกุมารีในวันที่เราออกจากพระนครสีพีนั้นเอง เราทั้ง ๔ได้ไปถึงเจตรัฐ[๑๐๕] ในกาลนั้น พระราชา ๖๐,๐๐๐ องค์อยู่ในพระนครมาตุละ ต่างก็ประคองอัญชลีพากันกันแสงมาหา

[๑๐๖] เราเจรจาปราศรัยกับโอรสของพระเจ้าเจตราชเหล่านี้อยู่ ณ ที่นั้น ให้โอรสของพระเจ้าเจตราชเหล่านั้นกลับที่ประตูนั้นแล้ว ได้ไปยังเขาวงกต[๑๐๗] ท้าวสักกะจอมเทพตรัสเรียกวิษณุกรรมเทพบุตรผู้มีฤทธิ์มาก และรับสั่งให้ไปเนรมิตบรรณศาลาอย่างสวยงามน่ารื่มรมย์สำหรับเป็นอาศรมไว้[๑๐๘] วิสสุกรรมเทพบุตรผู้ธิ์มากฟังพระดำรัสสั่งของท้าวสักกะแล้ว ก็ได้เนรมิตบรรณศาลาอย่างสวยงามน่ารื่นรมย์สำหรับเป็นอาศรมไว้[๑๐๙] เราทั้งสี่คนมาถึงป่าใหญ่อันเงียบเสียงอื้ออึง ไม่พลุกพล่านด้วยฝูงชน อยู่กันที่บรรณศาลานั้น ณ เชิงเขา

[๑๑๐] ในกาลนั้น เรา พระนางมัทรีเทวี และพ่อชาลีแม่กัณหาทั้งสองบรรเทาความเศร้าโศกของกันและกันอยู่ในอาศรม[๑๑๑] เรารักษาเด็กทั้งสองอยู่ในอาศรมอันไม่ว่างเปล่า พระนางมัทรีนำผลไม้มาเลี้ยงทั้งสามคน

[๑๑๒] เมื่อเราอยู่ในป่าใหญ่ ชูชกพราหมณ์เดินเข้ามาหาเรา ได้ขอบุตรทั้งสองของเราคือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินา[๑๑๓] เพราะได้เห็นยาจกเข้ามาหา ความร่าเริงเกิดขึ้นแก่เราในกาลนั้น เราได้พาบุตรทั้งสองมาให้แก่พราหมณ์[๑๑๔] เมื่อเราสละบุตรทั้งสองของตนให้แก่ชูชกพราหมณ์ไป แม้ในกาลนั้น แผ่นดิน เขาสิเนรุราช และป่าหิมพานต์ก็ไหวสะเทือน[๑๑๕] ท้าวสักกะทรงแปลงเพศเป็นพราหมณ์เสด็จลงจากเทวโลก มาขอพระนางมัทรีผู้มีศีลประพฤติปติวัตรกะเราอีก[๑๑๖] เรามีความดำริแห่งใจอันผ่องใสจับพระหัตถ์พระนางมัทรี ยังฝ่ามือให้เต็มด้วยนํ้า ยกพระนางมัทรีแก่พราหมณ์นั้นไป[๑๑๗] เมื่อเราให้พระนางมัทรี หมู่เทวดาในอากาศก็พลอยยินดี แม้ในกาลนั้น แผ่นดิน เขาสิเนรุราช และป่าหิมพานต์ก็ไหวสะเทือน[๑๑๘] เราสละพ่อชาลีแม่กัณหาชินาผู้ธิดา และพระนางมัทรีเทวีผู้ประพฤติปติวัตร ไม่คิดถึงเลย เพราะเหตุแห่งโพธิญาณนั่นเอง[๑๑๙] เราจะเกลียดบุตรทั้งสองหามิได้ จะเกลียดพระนางมัทรีก็หามิได้แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา ฉะนั้น เราจึงให้บุตรและภรรยาผู้เป็นที่รัก

[๑๒๐] อีกครั้งหนึ่ง เมื่อพระมารดาและพระบิดาเสด็จมาพร้อมกัน ณ ป่าใหญ่ ทรงกันแสงคร่ำครวญน่าสงสาร ตรัสถามถึงสุขทุกข์กันอยู่[๑๒๑] เราได้เข้าเฝ้าพระมารดาและพระบิดาทั้งสองผู้เป็นที่เคารพด้วยหิริและโอตตัปปะ แม้ในกาลนั้น แผ่นดิน เขาสิเนรุราช และป่าหิมพานต์ก็ไหวสะเทือน[๑๒๒] อีกครั้งหนึ่ง เรากับบรรดาพระญาติของเราออกจากป่าใหญ่ จักเข้าสู่พระนครเชตุดรอันน่ารื่นรมย์

[๑๒๓] แก้ว ๗ ประการตกลงแล้ว มหาเฆมยังฝนให้ตก แม้ในกาลนั้นแผ่นดิน เขาสิเนรุราช และป่าหิมพานต์ก็ไหวสะเทือน[๑๒๔] แผ่นดินนี้แม้จะไม่มีจิตใจ ไม่รู้สุขและทุกข์ ก็ยังไหวสะเทือนถึง ๗ ครั้ง เพราะกำลังแห่งทานของเรา ฉะนี้แล

จบ เวสสันดรจริยาที่ ๙

๑๐. สสปัณฑิตจริยา

ว่าด้วยจริยาของสสบัณฑิต

{๑๐} [๑๒๕] อีกเรื่องหนึ่ง เมื่อเราเป็นกระต่ายเที่ยวอยู่ในป่า มีหญ้า ใบไม้ ผัก และผลไม้เป็นภักษา เว้นจากการเบียดเบียนผู้อื่น[๑๒๖] ในกาลนั้น ลิง สุนัขจิ้งจอก ลูกนาค และเราเป็นสหายอยู่ร่วมกัน มาพบกันทั้งเวลาเย็นเวลาเช้า