๒. โสมนัสสจริยา เล่ม ๓๓

ปุนาปรํ ยทา โหมิ อินฺทปตฺเถ ปุรุตฺตเม

กามิโต ทยิโต ปุตฺโต โสมนสฺโสติ วิสฺสุโต ฯ

สีลวา คุณสมฺปนฺโน กลฺยาณปฏิภานวา

วุฑฺฒาปจายี หิริมา สงฺคเหสุ จ โกวิโท ฯ

ตสฺส รญฺโญ ปฏิกโร อโหสิ กุหกตาปโส

อารามํ มาลาคจฺฉญฺจ โรปยิตฺวาน [๑] ชีวติ ฯ

ตมหํ ทิสฺวาน กุหกํ ถุสราสึว อตณฺฑุลํ

ทุมํว อนฺโตสุสิรํ กทลึว อสารกํ ฯ

นตฺถิมสฺส สตํ ธมฺโม สามญฺญา อปคโต อยํ

หิริสุกฺกธมฺมชหิโต ชีวิตวุตฺติการณา ฯ

กุปิโต อาสิ ๒ ปจฺจนฺโต อฏวีหิ จรนฺติหิ ๓

ตํ นิเสเธตุํ คจฺฉนฺโต อนุสาสิ ปิตา มม ฯ

มา ปมชฺช ตุวํ ตาต ชฏิเล ๔ อุคฺคตาปเน

ยทิจฺฉกํ ปวตฺเตหิ สพฺพกามทโท หิ โส ฯ

ตมหํ คนฺตฺวานุปฏฺฐานํ อิทํ วจนมพฺรวึ

กจฺจิ เต คหปติ กุสลํ กึ วา เต อาหรียตุ ฯ

เตน โส กุปิโต อาสิ กุหโก มานนิสฺสิโต

ฆาฏาเปมิ ตุวํ อชฺช รฏฺฐา ปพฺพาชยามิ วา ฯ

นิเสธยิตฺวา ปจฺจนฺตํ ราชา กุหกมพฺรวิ

กจฺจิ ๑ ขมนียํ ตว สมฺมาโน เต ปวตฺติโต ฯ

ตสฺส อาจิกฺขตี ปาโป กุมาโร ยถา นาสิโย ๒

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา อาณาเปสิ มหีปติ ฯ

สีสํ ตตฺเถว ฉินฺทิตฺวา กตฺวาน จตุขณฺฑิกํ

รถิยา รถิยํ ทสฺเสถ สา คติ ชฏิลหีฬิตา ฯ

ตตฺถ ๓ เต กรณี คนฺตฺวา จณฺฑา ลุทฺธา ๔ อการุณา

มาตุ องฺเก นิสินฺนสฺส อากฑฺฒิตฺวา นยนฺติ มํ ฯ

เตสาหํ เอวมวจํ พนฺธตํ คาฬฺหพนฺธนํ

รญฺโญ ทสฺเสถ มํ ขิปฺปํ ราชกิริยานิ อตฺถิ เม ฯ

เต มํ รญฺโญ ทสฺสยึสุ ปาปสฺส ปาปเสวิโน

ทิสฺวาน ตํ สญฺญาเปสึ มม จ วสมานยึ ฯ

โส มํ ตตฺถ ขมาเปสิ มหารชฺชํ อทาสิ เม

โสหํ ตมํ ทาลยิตฺวา ปพฺพชึ อนคาริยํ ฯ

น เม เทสฺสํ มหารชฺชํ กามโภโค น เทสฺสิโย

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ ตสฺมา รชฺชํ ปริจฺจชินฺติ ฯ

โสมนสฺสจริยํ ทุติยํ ฯ

๑ ยุ. โส ฯ ๒ ม. อหุ ฯ ยุ. อโหสิ ฯ ๓ ยุ. อปรนฺติหิ ฯ ๔ ม. ยุ. ชฏิลํ

อุคฺคตาปนํ ฯ

๑ ม. ยุ. กิจฺจิ เต ภนฺเต ขมนียํ ฯ ๒ ยุ. นาสิโต ฯ ๓ ม. ตตฺถ การณิกา คนฺตฺวา ฯ

ยุ. ... การุณิกา ... ฯ ๔ ม. ยุ. ลุทฺทา ฯ

อีกเรื่องหนึ่ง ในกาลเมื่อเราเป็นพระราชบุตรสุดที่รัก เป็นที่ปรารถนาของพระมารดาพระบิดาปรากฏนามว่าโสมนัส อยู่ในอินทปัตถนครอันอุดม เป็นผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยคุณธรรม มีปฏิภาณอันเฉียบแหลม เคารพนบนอบต่อบุคคลผู้เจริญมีหิริ และฉลาดในสังคหธรรมครั้งนั้น มีดาบสโกงผู้หนึ่ง เป็นที่โปรดปราน ของพระราชาพระองค์นั้น ดาบสนั้นปลูกต้นผลไม้ ดอกไม้และผัก เก็บขายเลี้ยงชีวิตเราได้เห็นดาบสโกงนั้น เหมือนกองแกลบอันไม่มีข้าวสาร เหมือนไม้เป็นโพลงข้างใน เหมือนต้นกล้วยหาแก่นมิได้ ดาบสโกงผู้นี้ไม่มีธรรมของสัตบุรุษ ปราศจากความเป็นสมณะ ละหิริและธรรมขาวเพราะเหตุแห่งการเลี้ยงชีวิตปัจจันตชนบทกำเริบขึ้น

เพราะโจรอันเที่ยวอยู่ในดง พระราชบิดาของเราเมื่อจะเสด็จไปปราบความกำเริบนั้น ตรัสสั่งเราว่า พ่ออย่าประมาทในชฎิลผู้มีความเพียรอันแรงกล้านะ ลูก พ่อจะอนุวัตรตามความปรารถนา ด้วยว่าชฎิลนั้น เป็นผู้ให้ความสำเร็จความปรารถนาทั้งปวงเราไปสู่ที่บำรุงชฎิลนั้นแล้ว ได้กล่าวดังนี้ว่า ดูกรคฤหบดี ท่านสบายดีดอกหรือ หรือว่าท่านจะให้นำเอาอะไรมา เหตุนั้น ดาบสโกงนั้นอาศัยมานะจึงโกรธเราว่าเราจะให้พระราชาฆ่าท่านเสียในวันนี้ หรือจะให้ขับไล่เสียจากแว่นแคว้น พระราชาทรงปราบปัจจันตชนบทสงบแล้ว ได้ตรัสถามชฎิลโกงว่า พระผู้เป็นเจ้าสบายดีหรือสักการะสัมมานะยังเป็นไปแก่พระผู้เป็นเจ้าหรือชฏิลโกงนั้น

กราบทูลแด่พระราชา เหมือนว่าพระราชกุมารให้ฉิบหายพระเจ้าแผ่นดินทรงสดับคำของชฎิลโกงนั้นทรงบังคับว่าจงตัดศีรษะเสียในที่นี้นั่นแหละ จงสับฟันบั่นออกเป็น ๔ ท่อนทิ้งไว้ในท่ามกลางถนนให้คนเห็นว่า นั่นเป็นผลของคนเบียดเบียนชฎิล พวกโจรฆาตก็ใจดุร้ายไม่มีกรุณาเหล่านั้น เพราะรับสั่งบังคับเมื่อรับนั่งอยู่บนตักของพระมารดา ก็ฉุดคร่านำเราไป เราได้กล่าวแก่เขาเหล่านั้น ซึ่งกำลังผูดมัดอย่างมั่นคงอย่างนี้ว่า ท่านทั้งหลายจงพาเราไปเฝ้าพระราชาโดยเร็ว ราชกิจของเรามีอยู่ เขาเหล่านั้นเป็นคนลามกและเสพคนลามก พาเราไปเฝ้าพระราชา เราไปเฝ้าพระราชาแล้วทูลให้ทรงเข้าพระทัย และนำมาสู่อำนาจของเราพระบิดาขมาเรา ณ ที่นั้นแล้ว ได้พระราชทานราชสมบัติอันใหญ่หลวงแก่เรา เรานั้นทำลายความมืดมัวเมาแล้ว ออกบวชเป็นบรรพชิตเราจะเกลียดราชสมบัติ อันใหญ่หลวงก็หามิได้จะเกลียดกามโภคสมบัติก็หามิได้ แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา ฉะนั้นเราจึง สละราชสมบัติเสีย ฉะนี้แล.

จบโสมนัสสจริยาที่ ๒