๑๐. สสปัณฑิตจริยา เล่ม ๓๓

[๑๒๐] อีกครั้งหนึ่ง เมื่อพระมารดาและพระบิดาเสด็จมาพร้อมกัน ณ ป่าใหญ่ ทรงกันแสงคร่ำครวญน่าสงสาร ตรัสถามถึงสุขทุกข์กันอยู่[๑๒๑] เราได้เข้าเฝ้าพระมารดาและพระบิดาทั้งสองผู้เป็นที่เคารพด้วยหิริและโอตตัปปะ แม้ในกาลนั้น แผ่นดิน เขาสิเนรุราช และป่าหิมพานต์ก็ไหวสะเทือน[๑๒๒] อีกครั้งหนึ่ง เรากับบรรดาพระญาติของเราออกจากป่าใหญ่ จักเข้าสู่พระนครเชตุดรอันน่ารื่นรมย์

[๑๒๓] แก้ว ๗ ประการตกลงแล้ว มหาเฆมยังฝนให้ตก แม้ในกาลนั้นแผ่นดิน เขาสิเนรุราช และป่าหิมพานต์ก็ไหวสะเทือน[๑๒๔] แผ่นดินนี้แม้จะไม่มีจิตใจ ไม่รู้สุขและทุกข์ ก็ยังไหวสะเทือนถึง ๗ ครั้ง เพราะกำลังแห่งทานของเรา ฉะนี้แล

จบ เวสสันดรจริยาที่ ๙

๑๐. สสปัณฑิตจริยา

ว่าด้วยจริยาของสสบัณฑิต

{๑๐} [๑๒๕] อีกเรื่องหนึ่ง เมื่อเราเป็นกระต่ายเที่ยวอยู่ในป่า มีหญ้า ใบไม้ ผัก และผลไม้เป็นภักษา เว้นจากการเบียดเบียนผู้อื่น[๑๒๖] ในกาลนั้น ลิง สุนัขจิ้งจอก ลูกนาค และเราเป็นสหายอยู่ร่วมกัน มาพบกันทั้งเวลาเย็นเวลาเช้า

[๑๒๗] เราสั่งสอนสหายเหล่านั้นในกุศลธรรมและอกุศลธรรมว่า “ท่านทั้งหลายจงเว้นบาปกรรมเสีย จงตั้งอยู่ในกรรมอันงาม”[๑๒๘] เราเห็นดวงจันทร์เต็มดวงในวันอุโบสถ จึงบอกแก่สหายเหล่านั้นว่า “วันนี้เป็นวันอุโบสถ

[๑๒๙] ท่านทั้งหลายจงตระเตรียมทานไว้เพื่อให้แก่ทักขิไณยบุคคล ครั้นให้ทานแก่ทักขิไณยบุคคลแล้ว จงรักษาอุโบสถศีล”[๑๓๐] สหายเหล่านั้นรับคำของเราว่าสาธุ แล้วได้ตระเตรียมทานต่าง ๆ ไว้ตามสติกำลัง แล้วแสวงหาทักขิไณยบุคคล[๑๓๑] เรานอนคิดถึงทานอันสมควรแก่ทักขิไณยบุคคลว่า “ถ้าเราได้ทักขิไณยบุคคล เราจักให้อะไรเป็นทาน[๑๓๒] งา ถั่วเขียว ถั่วเหลือง ข้าวสาร และเปรียง ของเราก็ไม่มีเราเลี้ยงชีวิตด้วยหญ้า เราไม่อาจที่จะให้หญ้าได้[๑๓๓] ถ้าทักขิไณยบุคคลสักท่านหนึ่งมาเพื่อขอในสำนักของเรา เราพึงให้ตนของตนไป ทักขิไณยบุคคลก็จักไม่ไปเปล่า”[๑๓๔] ท้าวสักกะทรงทราบความดำริของเรา แล้วแปลงเพศเป็นพราหมณ์เสด็จเข้ามายังสำนักของเรา เพื่อทรงทดลองทานของเรา[๑๓๕] เราเห็นพราหมณ์นั้นแล้วก็ยินดี ได้กล่าวคำนี้ว่า “เป็นการดีแท้ที่ท่านมาถึงในสำนักของข้าพเจ้าเพราะเหตุแห่งอาหาร[๑๓๖] วันนี้ข้าพเจ้าจักให้ทานอันประเสริฐที่ใคร ๆ ไม่เคยให้แก่ท่าน ท่านเป็นผู้ประกอบด้วยศีลคุณ การเบียดเบียนผู้อื่นไม่ควรแก่ท่าน

[๑๓๗] ทานจงไปนำเอาไม้ต่าง ๆ มาก่อไฟขึ้น ข้าพเจ้าจักปิ้งตัวของข้าพเจ้า ท่านจักได้กินเนื้อที่สุกแล้ว”[๑๓๘] พราหมณ์รับคำแล้ว มีใจร่าเริง นำไม้ต่าง ๆ มาทำเชิงตะกอนใหญ่ ทำเป็นห้องอันเต็มด้วยถ่านเพลิง[๑๓๙] ก่อไฟลุกโพลงขึ้น ณ ที่นั้นทันที เหมือนไฟนั้นเป็นกองใหญ่ฉะนั้นเราสลัดตัวซึ่งมีฝุ่นธุลีแล้วเข้าไปนั่งอยู่ข้างหนึ่ง[๑๔๐] ในเมื่อกองไม้ถูกไฟติดทั่วแล้ว เป็นควันตลบอยู่ ในกาลนั้น เราโดดลงไปในท่ามกลางระหว่างเปลวไฟ[๑๔๑] นํ้าเย็นอันผู้ใดผู้หนึ่งดำลงแล้วย่อมระงับความกระวนกระวายและความเร่าร้อน ให้ความยินดีและปีติ ฉันใด[๑๔๒] ในกาลเมื่อเราเข้าไปยังไฟที่ลุกโพลงก็ฉันนั้นเหมือนกัน ความกระวนกระวายทั้งปวงย่อมระงับดังดำลงในนํ้าเย็นฉะนั้น[๑๔๓] เราได้ให้แล้วซึ้งกายทั้งสิ้นโดยไม่เหลือ คือ ขน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก และชิ้นเนื้อหทัยแก่พราหมณ์ ฉะนี้แล

จบ สสปัณฑิตจริยาที่ ๑๐

จบ อกิตติวรรค ที่ ๑

รวมจริยาที่มีในวรรคนี้ คือ

อกิตติดาบส สังขพราหมณ์ พระเจ้าธนญชัยกุรุราช พระเจ้ามหาสุทัสสนจักรพรรดิราช มหาโควินทพราหมณ์ พระเจ้าเนมิราช จันทกุมาร พระเจ้าสีวีราช พระเวสสันดร และสสบัณฑิต

ผู้ให้ทานอันประเสริฐในกาลนั้นเป็นเรานี้เอง ทานเหล่านี้เป็นบริขารแห่งทาน เป็นทานบารมี เราได้ให้ชีวิตเป็นทาน แก่ยาจกจึงยังบารมีนี้ให้เต็มได้ เราเห็นยาจกเข้ามาขอแล้ว ได้สละตนของตนให้ ผู้ที่เสมอเราทางให้ทานย่อมไม่มี นี้เป็นทานบารมีของเรา ฉะนี้แล

จบ การบำเพ็ญทานบารมีที่ ๑

๒. การบำเพ็ญสีลบารมี

๒. หัตถินาควรรค

๑. มาตุโปสกจริยา

ว่าด้วยจริยาของพญาช้างเลี้ยงมารดา

{๑๑} [๑] เมื่อเราเป็นช้างเลี้ยงมารดาอยู่ในป่าหิมพานต์ ในกาลนั้น ในพื้นแผ่นดินนี้ไม่มีผู้ที่จะเสมอเราทางศีลคุณ[๒] พรานป่าพบเราในป่าใหญ่แล้ว ได้กราบทูลแด่พระราชาว่า “ข้าแต่มหาราชา มีช้างมงคลอันสมควรเป็นพระที่นั่งต้นอยู่ในป่าใหญ่[๓] อันการจับช้างนั้นไม่ต้องขุดคู แม้การปักเสาตลุงและการขุดหลุมลวงก็ไม่ต้อง ในขณะที่จับเข้าที่งวงเท่านั้น ช้างนั้นก็จะมาในที่นี้เอง พระเจ้าข้า”[๔] ฝ่ายพระราชาได้ทรงฟังคำของพรานป่านั้นก็ทรงดีพระทัย ทรงส่งควาญช้างซึ่งเป็นอาจารย์ผู้ฉลาดศึกษาดีแล้วไป[๕] ควาญช้างนั้นไปแล้วได้พบช้างกำลังถอนเหง้าบัวอยู่ในสระบัวหลวงเพื่อต้องการเลี้ยงมารดา

[๖] ควาญช้างรู้ศีลคุณของเรา พิจารณาดูลักษณะแล้วกล่าวว่า “มานี่เถิดลูก” แล้วได้จับที่งวงของเรา[๗] ในกาลนั้น กำลังของเราที่มีอยู่ในกายตามปกติอันใด วันนี้กำลังของเรานั้นเสมอเหมือนกับกำลังของช้างหลายพัน