อิสิทาสีเถรีคาถา เล่ม ๒๖

๑๕. จัตตาฬีสนิบาต

๑. อิสิทาสีเถรีคาถา

คาถาสุภาษิตของพระอิสิทาสีเถรี

{๔๗๓}[๔๐๒] ภิกษุณี ๒ รูปผู้ทรงคุณธรรม เป็นกุลธิดาในศากยตระกูล ในเมืองปาฏลีบุตร ซึ่งมีชื่อเก่าว่ากุสุมบุรี อันเป็นมณฑลแห่งแผ่นดิน

[๔๐๓] ในภิกษุณี ๒ รูปนั้น รูปหนี่งชื่อว่าอิสิทาสี รูปหนึ่งชื่อว่าโพธี เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ยินดีในการเพ่งฌาน เป็นพหูสูต กำจัดกิเลสได้แล้ว

[๔๐๔] ภิกษุณีทั้ง ๒ รูปนั้นเที่ยวไปบิณฑบาต ทำภัตกิจเสร็จ ล้างบาตรแล้ว นั่งพักสบายอยูในที่อันสงัด ได้ไต่ถาม และวิสัชนาต่อกันอย่างนี้

(พระโพธีภิกษุณีถามว่า)

[๔๐๕] ‘ข้าแต่พระแม่เจ้าอิสิทาสี พระแม่เจ้าเป็นที่น่าเลื่อมใส แม้วัยของท่านก็ยังไม่เลื่อม ก็พระแม่เจ้าเห็นโทษอะไรในฆราวาสวิสัยจึงได้ประกอบเนกขัมมะ,[๔๐๖] พระอิสิทาสีภิกษุณีนั้นเป็นผู้ฉลาดในการแสดงธรรม ในฐานะแห่งบุญ เมื่อถูกถามอย่างนี้ จึงได้กล่าวตอบอย่างนี้ว่า‘ข้าแต่พระแม่เจ้าโพธี ขอพระแม่เจ้าจงฟังตามเรื่องที่ฉันบวช,

(เนื้อความต่อไปนี้เป็นคำวิสัชนา)

[๔๐๗] บิดาของดิฉันอยู่ในเมืองอุชเชนี เป็นเศรษฐีผู้สำรวม แล้วด้วยศีล ดิฉันเป็นธิดาคนเดียวของท่าน ซึ่งเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจ และเป็นผู้ที่ท่านเอ็นดู[๔๐๘] ในเวลาที่ดิฉันเจริญวัยแล้ว มีเศรษฐีผู้มีรัตนะมาก มีตระกูลสูงคนหนึ่งจากเมืองสาเกตมาขอดิฉันเป็นสะใภ้ โยมบิดาจึงได้ยกดิฉันให้เป็นสะใภ้แก่เศรษฐีนั้น[๔๐๙] ดิฉันเข้าไปอยู่สำนักของแม่สามีและพ่อสามีแล้ว ก็ทำการนอบน้อมด้วยเศียรเกล้า ไหว้เท้าท่านทั้งสองทุกเช้าเย็น ทั้งสองท่านสอนดิฉันอย่างไร ดิฉันก็ทำอย่างนั้น[๔๑๐] พี่หญิงน้องหญิง พี่ชายน้องชาย หรือบ่าวไพร่ของสามี ดิฉันไม่ว่าคนใด ดิฉันเห็นแล้วแม้ครั้งเดียวก็มีความยำเกรง ให้อาสนะ[๔๑๑] ดิฉันทำให้พวกเขาพอใจด้วยข้าว นํ้า และของขบเคี้ยว ซึ่งเป็นของที่จัดหาไว้ที่เรือน และสิ่งใดควรแก่ผู้ใด ก็น้อมนำสิ่งนั้นไปให้แก่แก่ผู้นั้น[๔๑๒] ดิฉันลุกขึ้นแต่เช้าเข้าไปยังเรือนสามี ล้างมือล้างเท้าที่ธรณีประตูแล้ว ประนมมือเข้าไปกราบสามี

[๔๑๓] จัดหาหวี เครื่องผัดหน้า ยาหยอดตา แว่นส่องหน้า มาตบแต่งสามีเสียเองเหมือนสาวใช้

[๔๑๔] ดิฉันหุงข้าวต้มแกงเอง ล้างภาชนะเอง มารดาบำรุงดูแล บุตรน้อยคนเดียวฉันใด ดิฉันก็บำรุงดูแลสามีฉันนั้น

[๔๑๕] ดิฉันมีความจงรักภักดี มีวัตรอันยอดยิ่ง ทำการงานที่หญิงพึงทำทุกอย่าง ไม่ถือตัว ขยัน ไม่เกียจคร้าน มีปกติอย่างนี้ สามีก็ยังโกรธ[๔๑๖] สามีของดิฉันพูดกะมารดาบิดาของเขาว่า ‘ฉันจักลาไป จักไม่อยู่ร่วมกับนางอิสิทาสี ฉันไม่ควรอยู่ร่วมในเรือน หลังเดียวกับนางอิสิทาสี’

(มารดาบิดาของเขาจึงห้ามว่า)

[๔๑๗] ‘ลูกเอย เจ้าอย่าพูดอย่างนี้เลย นางอิสิทาสีเป็นบัณฑิตฉลาด รอบคอบ ขยัน ไม่เกียจคร้าน ไฉนจึงไม่ชอบใจ เจ้าล่ะลูก’

(สามีของดิฉันพูดว่า)

[๔๑๘] ‘นางอิสิทาสีไม่ได้เบียดเบียนอะไรฉันเลยแต่ว่าฉันไม่อยากอยู่ร่วมกับนางอิสิทาสีเท่านั้น นางน่าเกลียด ไม่คู่ควรแก่ฉัน ฉันขอลาไปละ’[๔๑๙] ทั้งมารดาและบิดาของสามีดิฉันฟังคำของเขาแล้ว ได้ถามดิฉันว่า ‘เจ้าทำผิดอย่างไรจึงถูกสามีทิ้ง เจ้าจงบอก สิ่งที่เจ้าได้ทำตามจริงมา,

(ดิฉันตอบว่า)

[๔๒๐] ‘ดิฉันไม่ได้ทำผิดอะไร ทั้งไม่ได้ทำให้เขาเดือดร้อนอะไร และไม่ได้ดูหมิ่นอะไร ดิฉันจักอาจกล่าวคำชั่วหยาบ อะไรอันจะเป็นเหตุให้สามีเกลียดดิฉันได้เล่า,

[๔๒๑] ท่านทั้งสองจึงเสียใจว่า ‘พวกเราเสื่อมจากเทวดาผู้มีสิริสวยงามซึ่งมาในร่างมนุษย์เสียแล้วหนอ, ถูกทุกข์ครอบงำ แล้ว แต่หวังจะรักษาบุตรไว้ จึงได้นำดิฉันกลับไปส่งคืนให้โยมบิดาของดิฉันที่เรือน[๔๒๒] ภายหลังโยมบิดาของดิฉันได้ยกดิฉันให้แก่กุลบุตรผู้มั่งคั่งคนที่สอง ด้วยสินสอดครึ่งหนึ่งจากสินสอดที่ทำให้ เศรษฐีคนเก่าได้ดิฉันไป

[๔๒๓] ดิฉันอยู่ที่เรือนของสามีคนที่สองนั้นเดือนหนึ่งต่อมาเขาก็ได้ขับดิฉันผู้บำรุงเขาอยู่ดังนางทาสี ไม่เคยประทุษร้ายเขา มีศีลสมบูรณ์ ออกจากเรือนเขาอีก[๔๒๔] โยมบิดาของดิฉันบอกกะบุรุษผู้เที่ยวขอทานคนหนึ่งซึ่งเป็นผู้ฝึกจิตคนอื่นให้กรุณา ฝึกฝนตนแล้วว่า ‘เจ้าจงทิ้ง ผ้าขี้ริ้วและหม้อเสีย จงมาเป็นลูกเขยเราเถิด’[๔๒๕] เขาอยู่กับดิฉันได้ครึ่งเดือน ก็บอกโยมบิดาของดิฉันว่า ‘ท่านจงให้ผ้าขี้ริ้ว หม้อ และกระเบื้องขอทาน แก่ผมผมจะไปเที่ยวขอทานอีก’

[๔๒๖] ลำดับนั้น โยมบิดามารดาและเหล่าเครือญาติของดิฉัน ทั้งหมดพากันถามคนขอทานนั้นว่า ‘สิ่งใดที่ไม่สำเร็จแก่เจ้าในที่นี้ ขอเจ้าจงรีบบอกเร็ว ๆ เขาจักทำสิ่งนั้น ๆ ให้เจ้า’[๔๒๗] เมื่อโยมบิดามารดาและเครือญาติของดิฉันพูดอย่างนี้แล้ว คนขอทานนั้นจึงตอบว่า‘ผมอาจทำตัวของเราให้เป็น ไทโดยแท้ แต่ผมไม่อาจอยู่ร่วมเรือนหลังเดียวกับนางอิสิทาสีได้’

[๔๒๘] โยมบิดาของดิฉันจึงปล่อยให้เขาไป ส่วนดิฉันอยู่ตามลำพัง จึงคิดว่า ‘จะลาไปตาย หรือไปบวชดี,

[๔๒๙] ลำดับนั้น พระแม่เจ้าชินทัตตาผู้ทรงไว้ซึ่งวินัย เป็นพหูสูต มีศีลสมบูรณ์ เที่ยวมาบิณฑบาตที่ตระกูล โยมบิดาของดิฉัน[๔๓๐] ดิฉันเห็นท่านจึงลุกไปจัดอาสนะของดิฉันถวายท่าน และ เมื่อท่านนั่งเรียบร้อยแล้ว ดิฉันกราบเท้าแล้วถวาย โภชนาหารแก่ท่าน[๔๓๑] ดิฉันเลี้ยงดูท่านด้วยข้าว นํ้า ของเคี้ยว และสิ่งที่จัดไว้ในเรือนให้อิ่มหนำแล้ว จึงกราบเรียนว่า ‘พระแม่เจ้า ดิฉันปรารถนาจะบวช,[๔๓๒] ลำดับนั้น โยมบิดาบอกกะดิฉันว่า ‘ลูกเอ๋ย ขอเจ้าจง อยู่ประพฤติธรรม และเลี้ยงดูสมณพราหมณ์ทั้งหลาย ด้วยข้าวนํ้าในเรือนนี้เถิด,[๔๓๓] ครั้งนั้น ดิฉันประนมมือร้องไห้พูดกะโยมบิดาว่า ‘ขอ คุณพ่อจงอนุญาตลูกเถิด ลูกจักยังกรรมที่ตัวทำมาแล้ว ให้หมดสิ้นไป,[๔๓๔] โยมบิดาพูดกะดิฉันว่า‘ขอเจ้าจงบรรลุโพธิญาณและ ธรรมอันประเสริฐ และจงได้พระนิพพานที่พระพุทธเจ้า ผู้ประเสริฐกว่าสัตว์ทรงทำให้แจ้งแล้ว,[๔๓๕] ดิฉันไหว้โยมบิดามารดาและเหล่าเครือญาติทุกคน แล้วออกจากเรือนบวชได้ ๗ วัน ก็ได้บรรลุวิชชา ๓

[๔๓๖] ดิฉันระลึกชาติหนหลังของตนได้ ๗ ชาติ วิบากแห่งกรรม อันชั่วช้าใดชั่งเป็นผลให้เกิดความไม่พอใจแก่สามี ดิฉัน จะบอกวิบากแห่งกรรมนั้นแก่ท่าน ขอท่านจงมีใจเป็นหนี่งแน่นอนฟังวิบากแห่งกรรมนั้นเถิด[๔๓๗] เมื่อก่อน ดิฉันเป็นนายช่างทองผู้มีทรัพย์มากอยู่ในนครเอรกกัจฉะ เป็นคนมัวเมา เพราะความมัวเมาด้วยความเป็นหนุ่ม ได้เป็นชู้กับภรรยาของบุคคลอื่น[๔๓๘] ดิฉันจุติจากชาตินั้นแล้ว ต้องหมกไหม้อยู่ในนรกตลอด กาลนาน ครั้นพ้นจากนรกนั้นแล้วเถิดในห้องแห่งนางวานร

[๔๓๙] พอคลอดได้ ๗ วัน วานรใหญ่ที่เป็นจ่าฝูงก็กัดอวัยวะ สืบพันธุ์ของดิฉันเสีย นี่เป็นผลกรรมของดิฉันที่ได้เป็นชู้ กับภรรยาของบุคคลอื่น

[๔๔๐] ดิฉันทำกาละจุติจากกำเนิดวานรนั้นแล้ว เถิดในท้องนาง แพะตาบอด ทั้งขาก็เขยกในป่าแคว้นสินธู

[๔๔๑] อยู่มาได้ ๑๒ ปี ก็ถูกเด็กตัดอวัยวะสืบพันธุ์เสีย ต่อมา เป็นโรคถูกหมู่หนอนฟอนที่อวัยวะสืบพันธุ์ นี่เพราะโทษ ที่ดิฉันเป็นชู้กับภรรยาของบุคคลอื่น

[๔๔๒] ดิฉันจุติจากกำเนิดแพะนั้นแล้วเกิดในท้องแม่โคของพ่อค้าโคคนหนี่ง เป็นลูกโคมีขนแดงเหมือนสีครั่ง เมื่อล่วงได้ ๑๒ เดือน ก็ถูกตอน

[๔๔๓] ดิฉันถูกเขาใช้เทียมไถและเข็นเกวียน ต่อมาได้ตาบอด เป็นโรคถูกหมู่หนอนฟอนที่อวัยวะสืบพันธุ์ นี่เพราะโทษ ที่ดิฉันเป็นชู้กับภรรยาของบุคคลอื่น

[๔๔๔] ดิฉันจุติจากกำเนิดโคนั้นแล้วเกิดในเรือนของนางทาสีข้างถนน จะเป็นหญิงก็ไม่ใช่ เป็นชายก็ไม่เชิง นี่เพราะโทษที่เป็นชู้กับภรรยาของบุคคลอื่น[๔๔๕] ดิฉันมีอายุได้ ๓๐ ปีก็ถึงแก่กรรมแล้วมาเกิดเป็นลูกหญิง ในตระกูลช่างสานเสื่อ เป็นตระกูลขัดสน มีทรัพย์น้อย ถูกเจ้าหนี้ข่มเหงอยู่เป็นนิจ[๔๔๖] ต่อมาเมื่อหนี้พอกพูนมากขึ้น พ่อค้าเกวียนคนหนี่งมาริบ ทรัพย์สมบัติ แล้วฉุดเอาดิฉันซึ่งร้องขออยู่ลงจากเรือน ประจำตระกูล[๔๔๗] ภายหลังที่ดิฉันมีอายุครบ ๑๖ ปี บุตรของพ่อค้าเกวียน นั้นมีชื่อว่าคิริทาสได้เห็นดิฉันซึ่งเป็นสาววัย รุ่นก็มีจิตปฏิพัทธ์รักใคร่ จึงขอไปเป็นภรรยา[๔๔๘] แต่นายคิริทาสนั้นมีภรรยาอื่นอีกคนหนี่งซึ่งเป็นคนมีศีล ทรงคุณสมบัติ ทั้งมียศ รักใคร่สามีเป็นอย่างดียิ่ง ดิฉันบังคับนายคิริทาสให้ขับไล่นางไปเสีย[๔๔๙] สามีทุกคนได้หย่าร้างดิฉันผู้บำรุงอยู่เหมือนนางทาสีไป นี่คือผลกรรมที่ขับไล่ภรรยาของชายอื่นและการบังคับสามีให้ขับไล่ภรรยาตนที่สุดแห่งบาปกรรมนั้นดิฉันทำสำเร็จแล้ว

จบ จัตตาฬีสนิบาต

๑๖. มหานิบาต

๑. สุเมธาเถรีคาถา

คาถาสุภาษิตของพระสุเมธาเถรี

(พระสุเมธาเถรีครั้นบรรลุอรหัตแล้วพิจารณาดูข้อปฏิบัติของตน ได้ภาษิตอุทานคาถาเหล่านี้ ความว่า)

{๔๗๔}[๔๕๐] เราเป็นธิดาของพระอัครมเหสีแห่งพระเจ้าโกญจะ ในนครมันตาวดี ชื่อว่าสุเมธา เป็นผู้ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายผู้ทำ ตามคำสั่งสอนให้เลื่อมใสในพระศาสนาแล้ว[๔๕๑] เราเป็นผู้มีศีล กล่าวธรรมได้ไพเราะ เป็นพหูสูต ได้รับแนะนำดีแล้วในพระพุทธศาสนา เข้าไปเฝ้าพระชนกและพระชนนี แล้วกราบทูลว่า ‘ขอพระชนกพระชนนี ทั้งสองโปรดฟังคำของหม่อมฉัน[๔๕๒] หม่อมฉันยินดีในพระนิพพาน เพราะว่าภพถึงแม้จะเป็น ทิพย์ก็เป็นของไม่ยั่งยืน จะป่วยกล่าวไปไยถึงกาม ทั้งหลายซื่งเป็นของเปล่า มีความแช่มชื่นน้อย มีความ คับแค้นมากเล่า[๔๕๓] กามทั้งหลายเผ็ดร้อน เปรียบด้วยอสรพิษ เป็นที่พวกคนพาลหลงหมกมุ่นกันอยู่ เป็นเหตุให้คนพาล เหล่านั้นต้องเบียดเสียดกัน ได้รับความทุกข์เดือดร้อนกัน อยู่ในนรกตลอดกาลนาน