๒. อุทายีเถรคาถา เล่ม ๒๖

๒. อุทายีเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระอุทายีเถระ

นัยว่า ท่านพระอุทายีเถระ (เมื่อสดุดีพระศาสดา) ได้ภาษิตคาถาไว้ ๑๖ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๘๔}[๖๘๙-๖๙๐] เราได้สดับในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันต์ดังนี้ว่า มนุษย์ทั้งหลาย ย่อมนอบน้อมพระสัมพุทธเจ้าพระองค์ใด ผู้ทรงเป็นมนุษย์ที่ฝึกฝนพระองค์แล้ว มีพระทัยตั้งมั่น ดำเนินไปในทางประเสริฐ ทรงยินดีในธรรมที่ยังจิตให้สงบระงับ ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง แม้เหล่าเทวดาทั้งหลายก็นอบน้อมพระสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น[๖๙๑] ผู้ก้าวล่วงสังโยชน์ทั้งปวงได้แล้วทรงออกจากป่าคือกิเลส ร้อยรัดมาสู่พระนิพพานอันปราศจากกิเลสร้อยรัด ทรง ยินดีในธรรมอันเป็นที่ออกไปจากกามทั้งหลาย คล้าย ทองดำที่พ้นจากหินมาแล้วฉะนั้น

[๖๙๒] พระองค์ทรงเป็นผู้ประเสริฐ รุ่งเรืองเกินสรรพสัตว์ คล้ายขุนเขาหิมวันต์สูงกว่าภูเขาศิลาลูกอื่นฉะนั้น พระองค์ ทรงมีพระนามว่านาคะแท้จริงที่ยิ่งใหญ่กว่าผู้มีนามว่านาคะ ทั้งปวง

[๖๙๓] เราจักขอชี้แจงความที่พระองค์เป็นผู้เปรียบด้วยพญาช้างให้ทราบ เพราะพระองค์ไม่ทรงทำความชั่ว (จึงทรง พระนามว่านาคะ) โสรัจจะและอวิหิงสาเป็นเท้าหน้า ทั้งสองของพระองค์ผู้เป็นดังพญาช้าง

[๖๙๔] ตบะและพรหมจรรย์เป็นเท้าหลังทั้งสองของพระองค์ผู้เป็นดังพญาช้าง พระองค์ผู้ทรงเป็นดังพญาช้างใหญ่ มีศรัทธาเป็นงวง มีอุเบกขาเป็นงาที่ขาวผ่อง[๖๙๕] มีสติเป็นคอ มีปัญญาเป็นเศียร มีวิมังสาสำหรับพินิจธรรมเป็นปลายงวง มีธรรมเป็นท้อง มีวิเวกเป็นหาง[๖๙๖] พระองค์ทรงมีฌาน ทรงยินดีในผลสมาบัติ ทรงมีพระทัยตั้งมั่นภายใน คือ เสด็จดำเนินอยู่ ก็มีพระทัยตั้งมั่นประทับยืนอยู่ ก็มีพระทัยตั้งมั่น[๖๙๗] บรรทมอยู่ก็มีพระทัยตั้งมั่น แม้ประทับนั่งอยู่ก็มีพระทัยตั้งมั่น ทรงสำรวมแล้วในทวารทั้งปวง นี้เป็นพระคุณสมบัติของพระองค์ผู้เป็นดังพญาช้าง[๖๙๘] พระองค์ผู้เป็นดังพญาช้างย่อมเสวยแต่สิ่งที่ไม่มีโทษ ไม่เสวยสิ่งที่มีโทษ ทรงได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มมาแล้ว ก็ทรงเว้นการสะสม[๖๙๙] ทรงตัดเครื่องร้อยรัดน้อยใหญ่ เครื่องพันธนาการทั้งปวงได้แล้ว จะเสด็จไปทางใด ๆ ก็ไม่มีห่วงใยเสด็จไป

[๗๐๐] ดอกบุณฑริกมีกลิ่นหอม น่ารื่นรมย์ใจ เกิดในนํ้า เจริญในนํ้า แต่ไม่แปดเปื้อนด้วยนํ้า แม้ฉันใด

[๗๐๑] พระองค์ผู้เป็นดังพญาช้างก็ฉันนั้น เสด็จอุบัติขึ้นมาดีแล้วในโลก ทรงเบิกบานอยู่ในโลก แต่ไม่ทรงแปดเปื้อน ด้วยโลกเหมือนดอกปทุมไม่แปดเปื้อนน้ำฉะนั้น[๗๐๒] ไฟกองใหญ่ลุกรุ่งโรจน์ หมดเชื้อแล้วย่อมดับไป ฉันใด พระองค์ผู้เป็นดังพญาช้างก็ฉันนั้นคือ เมื่อสังขารทั้งหลายสงบลงแล้ว ก็เรียกกันว่าเสด็จนิพพานแล้ว[๗๐๓] ข้ออุปมาที่ให้รู้เนื้อความแจ้งชัดนี้อันเหล่าวิญณูชนแสดงไว้แล้ว พระมหานาคขีณาสพทั้งหลายจักรู้จักแจ่มแจ้งถึง พระพุทธนาคดังที่เราผู้เป็นดุจนาคะแสดงไว้แล้ว[๗๐๔] พระองค์ผู้เป็นดังพญาช้างทรงปราศจากราคะ ทรงปราศจากโทสะ ทรงปราศจากโมหะ ทรงหาอาสวกิเลสมิได้ เมื่อทรงละพระสรีระไป ก็จักเสด็จปรินิพพาน หาอาสวกิเลสมิได้

จบ โสฬสกนิบาต

ในโสฬสกนิบาตนี้ พระเถระผู้มีฤทธิ์มาก ๒ รูป คือ พระโกณฑัญญเถระและพระอุทายีเถระได้ภาษิตคาถาไว้ รูปละ ๑๖ คาถา รวมเป็น ๓๒ คาถา ฉะนี้แล

๑๖. วีสตินิบาต

๑. อธิมุตตเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระอธิมุตตเถระ

{๓๘๕}(ท่านพระอธิมุตตเถระถูกพวกโจรจับตัวไว้ มิได้มีความกลัว หน้าตา ยังผ่องใสอยู่ เมื่อหัวหน้าโจรเห็นดังนั้นก็เกิดความอัศจรรย์ใจ จึงได้กล่าว คาถาสรรเสริญ ความว่า)[๗๐๕] เมื่อก่อน เราจะฆ่าสัตว์เหล่าใดเพื่อบูชายัญหรือเพื่อทรัพย์ก็ตาม สัตว์เหล่านั้นย่อมมีความกลัวทั้งสิ้น สัตว์เหล่านั้นจะสั่นเทาและรำพันไป[๗๐๖] แต่ความกลัวมิได้มีแก่ท่านเลย สีหน้าของท่านผ่องใสยิ่งนัก เมื่อภัยใหญ่เห็นปานนี้ปรากฏแล้ว เหตุไฉนท่าน จึงไม่คร่ำครวญเล่า

(พระเถระเมื่อจะแสดงธรรมโดยมุ่งการตอบคำถามของนายโจรนั้นจึงได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ความว่า)

[๗๐๗] ดูก่อนนายโจร ทุกข์ทางใจย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่ห่วงใยชีวิต ความกลัวทั้งปวงอันเราผู้สิ้นสังโยชน์ล่วงพ้นได้แล้ว

[๗๐๘] เมื่อตัณหาที่เป็นเหตุนำไปสู่ภพใหม่สิ้นไปแล้ว ความกลัว ตายในปัจจุบันจึงไม่มีด้วยประการใดประการหนึ่งเลย เหมือนคนไม่กลัวความหนักเพราะวางภาระลงแล้ว ฉะนั้น