๒. อุทายีเถรคาถา เล่ม ๒๖

มนุสฺสภูตํ สมฺพุทฺธํ อตฺตทนฺตํ สมาหิตํ

อิริยมานํ พฺรหฺมปเถ จิตฺตสฺสูปสเม รตํ.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงบังเกิดในหมู่มนุษย์

ฝึกฝนพระองค์แล้ว มีพระหฤทัยตั้งมั่น

ทรงดําเนินไปในทางที่ประเสริฐ ทรงยินดีในธรรมเป็นที่สงบระงับจิต

ยํ มนุสฺสา นมสฺสนฺติ สพฺพธมฺมาน ปารคุํ

เทวาปิ ตํ นมสฺสนฺติ อิติ เม อรหโต สุตํ.

ทรงถึงความสำเร็จแห่งธรรมทั้งปวงพระองค์ใดที่มนุษย์ทั้งหลาย

นอบน้อม พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นแม้เทวดาทั้งหลายก็

นอบน้อม ข้าพเจ้าฟังมาแต่พระอรหันต์ทั้งหลายดังว่ามานี้

สพฺพสํโยชนาตีตํ วนา นิพฺพานมาคตํ

กาเมหิ เนกฺขมฺมรตํ มุตฺตํ เสลาว กญฺจนํ.

เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมนอบน้อมพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

พระองค์ใด ผู้ทรงล่วงสังโยชน์ทั้งปวง เสด็จออกจากป่า มาสู่

นิพพาน เสด็จออกจากกามมายินดีในเนกขัมมะ เหมือนทองคำที่

พ้นจากหิน

ส เว อจฺจรุจิ นาโค หิมวาวญฺเญ สิลุจฺจเย

สพฺเพสํ นาคนามานํ สจฺจนาโม อนุตฺตโร.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นแล เป็นดุจช้างตัวประเสริฐ

ทรงรุ่งเรืองล่วงโลกพร้อมทั้งเทวโลก ดุจภูเขาหิมวันต์เหนือภูเขา

ศิลาเหล่าอื่น ทรงมีพระนามว่านาคโดยแท้จริง ทรงยอดเยี่ยม

กว่าผู้ที่มีนามว่านาคทั้งหมด

นาคํ โว กิตฺตยิสฺสามิ น หิ อาคุํ กโรติ โส

โสรจฺจํ อวิหึสา จ ปาทา นาคสฺส เต ทุเว.

เราจะแสดงผู้ที่ได้นามว่านาคโดยแท้จริงนั้นแก่พวกท่าน

เพราะผู้ที่ไม่ทำชั่วทุกอย่าง ชื่อว่านาค

ความสงบเสงี่ยมและความไม่เบียดเบียนทั้ง ๒ นั้น

เป็นเท้าหน้าของผู้ที่ได้นามว่า ช้าง

สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ จรณา นาคสฺส เต ปเร

สทฺธาหตฺโถ มหานาโค อุเปกฺขาเสตทนฺตวา.

สติ และสัมปชัญญะทั้ง ๒ นั้น

เป็นเท้าหลังของผู้ที่ได้นามว่าช้าง

ผู้ที่ได้นามว่าพญาช้าง

มีศรัทธาเป็นงวง มีอุเบกขาเป็นงาขาว

สติ คีวา สิโร ปญฺญา วีมํสา ธมฺมจินฺตนา

ธมฺมกุจฺฉิ สมาวาโส วิเวโก ตสฺส วาลธิ.

มีสติเป็นคอ มีปัญญาเครื่องพิจารณาค้นคว้าธรรมเป็นเศียร

มีธรรมคือสมถะและวิปัสสนาซึ่งเป็นที่รวมอยู่แห่งปัญญาเป็นท้อง

มีวิเวกเป็นหาง

โส ฌายี อสฺสาสรโต อชฺฌตฺตํ สุสมาหิโต

คจฺฉํ สมาหิโต นาโค ฐิโต นาโค สมาหิโต.

พญาช้างคือพระพุทธเจ้านั้นทรงเข้าฌานประจำ

ทรงยินดีในนิพพาน มีพระหฤทัยตั้งมั่นดีภายใน

เมื่อเสด็จพระราชดำเนิน ก็มีพระหฤทัยตั้งมั่น

ประทับยืน ก็มีพระหฤทัยตั้งมั่น

สยํ สมาหิโต นาโค นิสินฺโนปิ สมาหิโต

สพฺพตฺถ สํวุโต นาโค เอสา นาคสฺส สมฺปทา.

เมื่อบรรทม ก็มีพระหฤทัยตั้งมั่น

แม้ประทับนั่ง ก็มีพระหฤทัยตั้งมั่น ทรงสำรวมทุกอย่าง

นี้เป็นคุณสมบัติของพญาช้างคือพระพุทธเจ้า

ภุญฺชติ อนวชฺชานิ สาวชฺชานิ น ภุญฺชติ

ฆาสํ อจฺฉาทนํ ลทฺธา สนฺนิธึ ปริวชฺชยํ.

พญาช้าง คือพระพุทธเจ้านั้น บริโภคสิ่งที่ไม่มีโทษ

ไม่บริโภคสิ่งที่มีโทษ ได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มแล้วงดการสั่งสม

สํโยชนํ อณุํ ถูลํ สพฺพํ เฉตฺวาน พนฺธนํ

เยน เยเนว คจฺฉติ อนปกฺโขว คจฺฉติ.

ตัดสังโยชน์ กิเลสเครื่องผูกพันน้อยใหญ่ทั้งหมด

ไม่มีความห่วงใยเลย ไปได้ทุกทิศ

ยถาปิ อุทเก ชาตํ ปุณฺฑรีกํ ปวฑฺฒติ

โนปลิปฺปติ โตเยน สุจิคนฺธํ มโนรมํ.

ดอกบัวขาวมีกลิ่นหอมหวน ชวนให้รื่นรมย์ใจเกิดก็ในน้ำ

เติบโตก็ในน้ำ แต่ไม่ติดอยู่กับน้ำ แม้ฉันใด

ตเถว จ โลเก ชาโต พุทฺโธ โลเก วิหรติ

โนปลิปฺปติ โลเกน โตเยน ปทุมํ ยถา.

พระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติในโลก ทั้งทรงอยู่ในโลก

ก็ไม่ทรงติดอยู่กับโลก

เหมือนดอกบัวไม่ติดอยู่กับน้ำ ฉันนั้นเหมือนกัน

มหาคฺคิน (๑) ปชฺชลิโต อนาหาโรปสมฺมติ

องฺคาเรสุ จ สนฺเตสุ นิพฺพุโตติ ปวุจฺจติ.

ไฟกองใหญ่ที่ลุกโชน เมื่อหมดเชื้อก็ดับไป

ถึงเมื่อยังมีเถ้าอยู่ เขาก็เรียกว่า ไฟดับ

อตฺถสฺสายํ วิญฺญาปนี อุปมา วิญฺญูหิ เทสิตา

วิญฺญิสฺสนฺติ มหานาคา นาคํ นาเคน เทสิตํ.

อุปมาที่ให้รู้แจ่มแจ้งเนื้อความข้อนี้

วิญญูชนทั้งหลายแสดงไว้แล้ว

ท่านผู้ที่มีนามว่ามหานาคทั้งหลายจะรู้แจ้งพญาช้างคือพระพุทธเจ้า

อันเราผู้ได้นามว่านาคแสดงไว้แล้ว

วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห อนาสโว

สรีรํ วิชหํ นาโค ปรินิพฺพิสฺสตฺยนาสโวติ.

อุทายี เถโร. โสฬสกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

พญาช้างคือพระพุทธเจ้า ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ

หมดอาสวะ เมื่อทรงละพระวรกาย จะไม่มีอาสวะ ปรินิพพาน

โสฬสกนิบาต จบ

รวมเรื่องพระเถระที่มีในนิบาตนี้ คือ

พระเถระ ๒ รูปนี้ มีฤทธิ์มาก คือ

๑. พระอัญญาโกณฑัญญะเถระ ๒. พระอุทายีเถระ

ในโสฬสกนิบาตนี้ มี ๓๒ คาถา ฉะนี้แล