๑. อัญญโกณฑัญญเถรคาถา เล่ม ๒๖

๑๕. โสฬสกนิบาต

๑. อัญญาโกณฑัญญเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระอัญญาโกณฑัญญเถระ

{๓๘๓}(ท้าวสักกเทวราช ครั้นทรงสดับธรรมเทศนาที่มีนัยลึกซึ้งจากท่าน พระอัญญาโกณฑัญญเถระแล้ว เมื่อจะประกาศความเลื่อมใสของพระองค์ จึงตรัสพระคาถาที่ ๑ ว่า)

[๖๗๓] ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมมีรสอันประเสริฐ จึงเกิดความเลื่อมใสอย่างยิ่ งธรรมอันคลายความกำหนัด เพราะไม่ ยึดถือมั่นโดยประการทั้งปวงพระผู้เป็นเจ้าได้แสดงแล้ว

(ท้าวเธอตรัสชมเชยเทศนาของพระเถระดังนี้แล้วเสด็จกลับ ต่อมา วันหนึ่ง พระเถระเห็นวาระจิตของปุถุชนบางพวกที่ถูกมิจฉาวิตกครอบงำ และระลึกถึงคำสอนอันเป็นปฏิปักษ์ต่อมิจฉาวิตกนั้น แล้วนึกถึงความที่ตน มีใจอันพรากแล้วจากการฟังทั้งปวง จึงได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้ ความว่า)[๖๗๔] อารมณ์อันวิจิตรเป็นอันมากในโลกคือปฐพีมณฑลนี้ ดูเหมือนจะรบกวนบุคคลผู้คิดถึงกามวิตกอันประกอบด้วยราคะอยู่

[๖๗๕] ฝนตกลงมาพึงระงับฝุ่นละอองที่ถูกลมพัดฟุ้งขึ้นได้ฉันใด เมื่อใด พระอริยสาวกพิจารณาเห็นด้วยปัญญา เมื่อนั้น ความดำริของพระอริยสาวกนั้นย่อมระงับไป ฉันนั้น

[๖๗๖] เมื่อใด พระอริยสาวกพิจารณาเห็นด้วยปัญญาว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง’เมื่อนั้น พระอริยสาวกนั้น ย่อมหน่ายในทุกข์ นี้เป็นทางแห่งความหมดจด

[๖๗๗] เมื่อใด พระอริยสาวกพิจารณาเห็นด้วยปัญญาว่า ‘สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์, เมื่อนั้น พระอริยสาวกนั้นย่อมหน่ายในทุกข์ นี้เป็นทางแห่งความหมดจด

[๖๗๘] เมื่อใด พระอริยสาวกพิจารณาเห็นด้วยปัญญาว่า ‘ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา,เมื่อนั้น พระอริยสาวกนั้นย่อม หน่ายในทุกข์ นี้เป็นทางแห่งความหมดจด

[๖๗๙] พระโกณฑัญญเถระองค์ใดเป็นผู้ตรัสรู้ตามพระพุทธเจ้า เป็นผู้มีความบากบั่นอย่างแรงกล้า ละความเกิดและ ความตายได้แล้ว เป็นผู้บริบูรณ์ด้วยพรหมจรรย์

[๖๘๐] พระโกณฑัญญเถระองค์นั้นได้ตัดบ่วงคือโอฆะ ตะปูตรึง จิตอันมั่นคง และภูเขาที่ทำลายได้ยากแล้ว ข้ามไปถึง ฝั่งคือนิพพาน เป็นผู้เพ่งฌาน หลุดพ้นจากเครื่องผูก แห่งมารแล้ว

(ภายหลังวันหนึ่ง ท่านพระโกณฑัญญเถระได้เห็นภิกษุสัทธวิหาริก ของท่านรูปหนึ่งเป็นผู้เกียจคร้าน มีความเพียรต่ำ มีใจฟุ้งซ่าน มักใหญ่ใฝ่สูง เพราะคลุกคลีกับมิตรชั่ว จึงได้ไปยังที่นั้นด้วยฤทธิ์แล้วตักเตือนเธอ แต่ ภิกษุนั้นไม่เชื่อฟังคำของท่าน ท่านจึงเกิดความสลดใจ เมื่อจะตำหนิข้อปฏิบัติที่ผิด สรรเสริญการปฏิบัติชอบและการอยู่สงัดด้วยถ้อยคำอันเป็ บุคคลาธิษฐาน จึงได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ความว่า)[๖๘๑] ภิกษุผู้มีใจฟุ้งซ่าน กลับกลอก คบหาแต่มิตรที่เลวทราม ย่อมถูกคลื่นซัดจมอยู่ในห้วงนํ้าใหญ่คือสังสารวัฏ

[๖๘๒] ส่วนภิกษุผู้มีใจไม่ฟุ้งซ่าน ไม่กลับกลอก มีปัญญารักษา ตัวรอด สำรวมอินทรีย์ คบหาแต่กัลยาณมิตร เป็นนักปราชญ์ พึงทำที่สุดแห่งทุกข์ได้[๖๘๓] นรชนผู้ซูบผอม มีตัวสะพรั่งไปด้วยเส้นเอ็นดังเถา หญ้านาง เป็นผู้รู้จักประมาณในข้าวและนํ้า มีใจไม่ย่อท้อ[๖๘๔] ถูกเหลือบยุงทั้งหลายกัดอยู่ในป่าใหญ่ ย่อมเป็นผู้มีสติ อดกลั้นได้อยู่ในป่านั้น เหมือนช้างอดทนศัสตราวุธในสงครามได้ฉะนั้น[๖๘๕] เราไม่ยินดีความตาย ไม่เพลิดเพลินความเป็นอยู่ และ รอเวลาตายอยู่ เหมือนลูกจ้างรอเวลาให้สิ้นวันไปฉะนั้น[๖๘๖] เราไม่ยินดีความตาย ไม่เพลิดเพลินความเป็นอยู่ และ เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะรอเวลาตายอยู่

[๖๘๗] พระศาสดาเราก็ได้อยู่ใกล้ชิดแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราก็ทำเสร็จแล้ว ภาระอันหนักก็ปลงลงแล้ว ตัณหาที่นำไปสู่ภพใหม่ก็ถอนได้แล้ว[๖๘๘] ประโยชน์ที่กุลบุตรผู้ออกจากเรือนมาบวชต้องการกัน เราก็บรรลุแล้วตามลำดับ เราจะต้องการอะไรด้วยสัทธิวิหาริก อีกเล่า

๒. อุทายีเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระอุทายีเถระ

นัยว่า ท่านพระอุทายีเถระ (เมื่อสดุดีพระศาสดา) ได้ภาษิตคาถาไว้ ๑๖ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๘๔}[๖๘๙-๖๙๐] เราได้สดับในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันต์ดังนี้ว่า มนุษย์ทั้งหลาย ย่อมนอบน้อมพระสัมพุทธเจ้าพระองค์ใด ผู้ทรงเป็นมนุษย์ที่ฝึกฝนพระองค์แล้ว มีพระทัยตั้งมั่น ดำเนินไปในทางประเสริฐ ทรงยินดีในธรรมที่ยังจิตให้สงบระงับ ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง แม้เหล่าเทวดาทั้งหลายก็นอบน้อมพระสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น[๖๙๑] ผู้ก้าวล่วงสังโยชน์ทั้งปวงได้แล้วทรงออกจากป่าคือกิเลส ร้อยรัดมาสู่พระนิพพานอันปราศจากกิเลสร้อยรัด ทรง ยินดีในธรรมอันเป็นที่ออกไปจากกามทั้งหลาย คล้าย ทองดำที่พ้นจากหินมาแล้วฉะนั้น

[๖๙๒] พระองค์ทรงเป็นผู้ประเสริฐ รุ่งเรืองเกินสรรพสัตว์ คล้ายขุนเขาหิมวันต์สูงกว่าภูเขาศิลาลูกอื่นฉะนั้น พระองค์ ทรงมีพระนามว่านาคะแท้จริงที่ยิ่งใหญ่กว่าผู้มีนามว่านาคะ ทั้งปวง

[๖๙๓] เราจักขอชี้แจงความที่พระองค์เป็นผู้เปรียบด้วยพญาช้างให้ทราบ เพราะพระองค์ไม่ทรงทำความชั่ว (จึงทรง พระนามว่านาคะ) โสรัจจะและอวิหิงสาเป็นเท้าหน้า ทั้งสองของพระองค์ผู้เป็นดังพญาช้าง