๔. รัฏฐปาลเถรคาถา เล่ม ๒๖

[๗๖๘] พระพุทธเจ้าผู้ทรงกำจัดโทษอันเป็นพิษ ได้ทรงกำจัดกิเลสร้อยรัดของผมที่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน ตั้งอยู่แล้ว ในใจของผมมาตลอดกาลนานเสียได้แล้ว

๔. รัฏฐปาลเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระร้ฏฐปาลเถระ

นัยว่า ท่านพระรัฐปาลเถระ (เมื่อจะแปรเปลี่ยนความประสงค์จะให้ ท่านสึกของบิดาที่สั่งให้พวกหญิงภายในบ้านเริ่มประเล้าประโลมท่าน แล้ว แสดงธรรมที่เกี่ยวด้วยความเป็นอนิจจัง) ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้ ความว่า{๓๘๘}[๗๖๙] เชิญดูอัตภาพที่ถูกสร้างให้วิจิตร มีปากแผล ๙ แห่ง มีกระดูกและเส้นเอ็นยึดติดกันไว้ มีความเจ็บไข้ได้ป่วยอยู่เป็นนิจ ซึ่งคนเป็นอันมากคิดถึงกัน ไม่มีความยั่งยืน มั่นคงเลย[๗๗๐] เชิญดูรูปร่างที่ถูกทำให้วิจิตรด้วยแก้วมณีและกุณฑล มีกระดูกอันหนังหุ้มห่อไว้ งามพร้อมด้วยเสื้อผ้าต่าง ๆ

[๗๗๑] เท้าที่ย้อมด้วยสีแดงสด ใบหน้าที่ไล้ทาด้วยแป้งฝุ่น พอที่จะหลอกคนโง่ให้หลงได้ แต่หลอกคนผู้แสวงหาฝั่งคือ พระนิพพานไม่ได้

[๗๗๒] ผมที่แต่งเป็นลอนเหมือนตาหมากรุก ตาที่เยิ้มด้วยยาหยอด พอที่จะหลอกคนโง่ให้หลงได้ แต่หลอกคนผู้แสวงหาฝั่งคือพระนิพพานไม่ได้

[๗๗๓] กายเน่าที่ถูกประดับด้วยเครื่องอลังการ เหมือนกล่องยา หยอดตาอันใหม่วิจิตร พอที่จะหลอกคนโง่ให้หลงได้ แต่ หลอกคนผู้แสวงหาฝั่งคือพระนิพพานไม่ได้[๗๗๔] ท่านเป็นดังพรานเนื้อดักบ่วงไว้ แต่เนื้อไม่ติดบ่วง เมื่อพรานเนื้อกำลังคร่ำครวญอยู่ อาตมาผู้เป็นเนื้อฉันอาหารแล้วก็จะไป

[๗๗๕] บ่วงของนายพรานขาดไปแล้ว เนื้อไม่ติดบ่วง เมื่อนายพรานเศร้าโศกอยู่ พวกเนื้อพากันมากินเหยื่อแล้วก็หนีไป

(พระเถระแสดงเหตุผลที่ตนออกบวชถวายพระเจ้าโกรพยะแล้ว เมื่อจะแสดงลำนำเทศนานั้น จึงถวายพระพรต่อด้วยคาถาเหล่านี้ ความว่า)

[๗๗๖] อาตมภาพเห็นมนุษย์ทั้งหลายผู้มีทรัพย์สมบัติในโลกได้ทรัพย์มาแล้วไม่ยอมให้ทานเพราะความลุ่มหลง คนโลภ ย่อมทำการสะสมแต่ทรัพย์สมบัติ ทั้งปรารถนากามทั้งหลายยิ่งขึ้นไป[๗๗๗] พระราชาผู้ทรงกดขี่เอาชนะเขาได้ตลอดแผ่นตินแล้วทรงครอบครองแผ่นดินซึ่งมีทะเลเป็นที่สุดอยู่ ก็มิได้ทรงอิ่มเพียงฝั่งทะเลข้างนี้ ยังทรงปรารถนาถึงฝั่งข้างโน้นอีก[๗๗๘] พระราชาและมนุษย์เหล่าอื่นเป็นอันมาก เมื่อยังไม่สิ้น ความทะยานอยาก ย่อมเข้าถึงความตาย ย่อมต้องทิ้งร่างกายไป ทั้ง ๆ ที่ยังพร่องอยู่แท้ ความอิ่มด้วยกาม ย่อมไม่มีในโลกเลย

[๗๗๙] อนึ่ง ญาติทั้งหลายพากันสยายผมคร่ำครวญถึงผู้นั้นว่า ‘โธ่เอ๋ย มาตายเสียแล้วหนอ, ดังนี้ พลางเอาผ้าห่อเขานำไป ยกขึ้นสู่เชิงตะกอน แต่นั้นก็เผากัน

[๗๘๐] ผู้นั้นถูกเขาเผา ถูกแทงด้วยหลาวอยู่ ละโภคสมบัติไป มีเพียงผ้าผืนเดียว ไม่ว่าญาติ ไม่ว่ามิตร ไม่ว่าสหาย ทั้งหลายที่จะเป็นผู้ต้านทานเขาผู้ตายไปไว้ได้ ไม่มีเลย

[๗๘๑] เหล่าทายาทของเขาก็พากันขนเอาทรัพย์ของเขาไป ส่วน ผู้นั้นก็ไปตามกรรมที่ทำไว้ ทรัพย์อะไร ๆ ย่อมไม่ติดตาม คนตายไปเลย ไม่ว่าบุตร ไม่ว่าภรรยา ไม่ว่าทรัพย์ รวมถึงแว่นแคว้น[๗๘๒] คนเราจะได้มีอายูยืนเพราะทรัพย์ก็หาไม่ จะละความแก่ได้เพราะทรัพย์ก็หาไม่ นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่าชีวิตนี้สั้นนัก ไม่เที่ยง มีความแปรเปลี่ยนไปเป็นธรรมดา

[๗๘๓] ทั้งคนทั้งมีทั้งคนยากจนย่อมได้สัมผัสกับความตายด้วยกัน ทั้งคนโง่ทั้งคนฉลาดย่อมได้สัมผัสกับความตายเช่นเดียวกัน แต่คนโง่พอถูกความตายมาสัมผัสเข้าย่อมนอนผวาเพราะค่าที่เป็นคนโง่ ส่วนคนฉลาดครั้นถูกความตายมาสัมผัส เข้าย่อมไม่หวั่นไหว[๗๘๔] เพราะเหตุนั้นแล ปัญญาจึงประเสริฐกว่าทรัพย์ เพราะปัญญาเป็นเหตุให้ถึงที่สุดคือพระนิพพานในโลกนี้ได้ เพราะยังไม่บรรลุถึงพระนิพพาน ผู้คนจึงทำบาปกรรมกันมากมายในภพน้อยภพใหญ่ด้วยความหลง

[๗๘๕] สัตว์โลกผู้ทำบาปกรรมไว้ย่อมเวียนว่ายตายเกิดอยู่ร่ำไป ย่อมเข้าถึงกำเนิดมนุษย์บ้าง โลกอื่นบ้าง ผู้มีปัญญา น้อยที่ยอมเชื่อสัตว์โลกนั้นก็ย่อมจะเข้าถึงกำเนิดมนุษย์บ้าง โลกอื่นบ้าง[๗๘๖] โจรผู้มีบาปธรรมถูกเขาจับได้ในที่เกิดเหตุย่อมเดือดร้อน เพราะการกระทำของตน ฉันใด ประชาสัตว์ผู้มีบาป ธรรมละโลกนี้ไปแล้วย่อมเดือดร้อนในโลกหน้าเพราะกรรมของตน ฉันนั้น[๗๘๗] ความจริง กามทั้งหลายงามวิจิตร มีรสอร่อย น่ารื่นรมย์ใจ ย่อมย่ำยีจิตด้วยรูปลักษณ์ต่างประการ ขอถวายพระพรมหาบพิตร เพราะอาตมภาพเห็นโทษใน กามคุณทั้งหลาย เหตุนั้น จึงได้ออกบวช[๗๘๘] สัตว์โลกทั้งหลายทั้งหนุ่มทั้งแก่ เมื่อสรีระแตกดับย่อมตายตกไปเหมือนผลไม้หล่น ขอถวายพระพร อาตมภาพ รู้แจ้งซึ่งเหตุนี้ จึงได้ออกบวช ความเป็นสมณะเป็นข้อ ปฏิบัติอันไม่ผิด เป็นสิ่งประเสริฐแท้[๗๘๙] อาตมภาพออกบวชด้วยศรัทธา เข้าถึงการปฏิบัติชอบในพระศาสนาของพระชินเจ้า การบรรพชาของอาตมภาพ ไม่ไร้ผล อาตมภาพไม่เป็นหนี้บริโภคโภชนะ[๗๙๐] อาตมภาพเห็นกามทั้งหลายโดยเป็นของร้อน เห็นทองทั้งหลายโดยเป็นศัสตรา เห็นทุกข์จำเดิมแต่ปฏิสนธิลงในครรภ์ เห็นภัยใหญในนรก จึงออกบวช

[๗๙๑] อาตมภาพเห็นโทษอย่างนี้แล้วได้ความสังเวชใจในครั้งนั้น ในกาลนั้น อาตมภาพเป็นผู้ถูกลูกศรคือราคะเป็นต้น แทงแล้ว บัดนี้บรรลุถึงความสิ้นอาสวะแล้ว[๗๙๒] พระศาสดาอาตมภาพก็ได้อยูใกล้ชิดแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าอาตมภาพก็ทำเสร็จแล้ว ภาระอันหนักก็ปลงลงแล้ว ตัณหาที่นำไปส่ภพใหม่ก็ถอนได้แล้ว[๗๙๓] ประโยชน์คือความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ทั้งปวงที่กุลบุตรผู้ออกจากเรือนมาบวชต้องการกัน อาตมภาพก็บรรลุแล้ว ตามลำดับ

๕. มาลุงกยปุตตเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระมาลุงกยเถระ

นัยว่าท่านพระมาลุงกยบุตร (เมื่อประกาศความที่ธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยย่อว่าเป็นธรรมที่ตนเรียนดีแล้ว) ไต้ภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้ ความว่า{๓๘๙}[๗๙๔] เมื่อบุคคลได้เห็นรูปแล้ว มัวใส่ใจถึงรูปนั้นว่าเป็นนิมิตที่น่ารัก สติก็ลุ่มหลง ผู้นั้นย่อมมีจิตกำหนัดเสวยอารมณ์ และหมกมุ่นอารมณ์นั้นอยู่[๗๙๕] เวทนามิใช่น้อยซึ่งมีรูปเป็นแดนเกิดย่อมเจริญแก่ผู้นั้น จิตของผู้นั้นย่อมถูกอภิชฌาและวิหิงสาเบียดเบียนให้เดือดร้อน ความทุกข์ย่อมเป็นไปแก่ผู้นั้นผู้มัวคำนึงถึงรูปอย่อย่างนั้น