๑. นาคสมาลเถรคาถา เล่ม ๒๖

๔. จตุกกนิบาต

๑. นาคสมาลเถรคาถา

สุภาษิตชี้โทษแห่งบ่วงมัจจุราช

นัยว่า ท่านพระนาคสมาลเถระได้ภาษิตคาถา(พยากรณ์อรหัตตผล)ไว้ ๔ คาถาอย่างนี้ว่า

[๒๖๗] มีหญิงคนหนึ่งตกแต่งร่างกายด้วยเครื่องอาภรณ์ นุ่งห่ม ผ้าสวยงาม ทัดทรงดอกไม้ ลูบไล้ด้วยกระแจะจันทน์ ฟ้อนรำอยู่ในวงดนตรีที่ถนนหลวง ท่ามกลางพระนคร{๓๒๓}[๒๖๘] เราเข้าไปบิณฑบาตในพระนคร กำลังเดินอยู่ ก็ได้เห็นหญิงผู้ตกแต่งร่างกายด้วยเครื่องอาภรณ์ผู้นุ่งห่มผ้าสวยงาม นั้นเป็นเหมือนบ่วงแห่งมัจจุราชที่เขาดักไว้[๒๖๙] แต่นั้น โยนิโสมนสิการจึงเกิดขึ้นแก่เรา โทษก็ปรากฏแก่เรา ความเบื่อหน่ายก็ตั้งลงมั่น

[๒๗๐] ลำดับนั้น จิตของเราก็หลุดพ้นจากสรรพกิเลส ขอท่านจงดูความที่ธรรมเป็นธรรมอันดี เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว ได้ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว

๒. ภคุเถรคาถา

สุภาษิตสอนให้มีโยนิโสมนสิการ

นัยว่า ท่านพระภคุเถระ (เมื่อจะกราบทูลให้พระศาสดาทรงทราบถึงการอยู่อย่างไม่ประมาท) ได้ภาษิตคาถาไว้ ๔ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๒๔}[๒๗๑] ข้าพระองค์ถูกความง่วงครอบงำ จึงได้ออกไปจากวิหารขึ้นสู่ที่จงกรม ล้มลงที่แผ่นดิน ณ ที่ใกล้บันไดจงกรม นั้นนั่นเอง

[๒๗๒] ข้าพระองค์ลูบเนื้อลูบตัวแล้วขึ้นสู่ที่จงกรมอีก มีจิตตั้งมั่น ในภายในเดินจงกรมอยู่

[๒๗๓] แต่นั้น โยนิโสมนสิการจึงเกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ โทษก็ปรากฏแก่ข้าพระองค์ ความเบื่อหน่ายก็ตั้งลงมั่น

[๒๗๔] ลำดับนั้น จิตของข้าพระองค์ก็หลุดพ้นจากสรรพกิเลส ขอพระองค์ทรงทอดพระเนตรดูความที่ธรรมเป็นธรรมอันดี ข้าพระองค์ได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว ได้ทำตามคำสั่งสอน ของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว

๓. สภิยเถรคาถา

สุภาษิตชี้โทษการทะเลาะวิวาท

นัยว่า ท่านพระสภิยเถระ (เมื่อจะกล่าวสอนพวกภิกษุที่เป็นฝักฝ่ายของพระเทวทัต) ได้ภาษิตคาถาไว้ ๔ คาถาอย่างนี้ว่า