๘. ชวสกุณชาดก เล่ม ๒๗

๘. ชวสกุณชาดก

ผู้ไม่มีกตัญญูไม่ควรคบ

[๕๓๐] ข้าแต่พระยาเนื้อ ขอนอบน้อมแด่ท่าน

ข้าพเจ้าได้ทำกิจอย่างหนึ่งแก่ท่าน ตามกำลัง

ของข้าพเจ้าที่มีอยู่ ข้าพเจ้าจะได้อะไรตอบ

แทนบ้าง.

[๕๓๑] การที่ท่านเข้าไปอยู่ในระหว่างฟันของเรา

ผู้มีเลือดเป็นภักษาหาร ผู้ทำกรรมอันหยาบช้า

อยู่เป็นนิตย์ ท่านยังเป็นอยู่ได้ นั่นก็เป็น

คุณมากอยู่แล้ว.

[๕๓๒] น่าติเตียนคนที่ไม่รู้คุณที่เขาทำแล้ว ผู้

ไม่ทำคุณให้ใคร และผู้ที่ไม่ทำตอบแทนคุณ

ที่เขาทำก่อน ความกตัญญูไม่มีในคนใด การ

คบคนนั้นย่อมไร้ประโยชน์.

[๕๓๓] บุคคลไม่ได้มิตรธรรมด้วยอุปการคุณที่

ตนประพฤติต่อหน้าในผู้ใด ผู้นั้นบัณฑิตไม่

ต้องริษยา ไม่ต้องคำว่า พึงค่อย ๆ หลีกออกห่างจากผู้นั้นไปเสีย.

จบ ชวสกุณชาดกที่ ๘

อรรถกถาชวสกุณชาดกที่ ๘

พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระเวฬุวันวิหาร ทรงปรารภ-ความอกตัญญูของพระเทวทัต จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า อกรมฺหาว เต กิจฺจํ ดังนี้.

พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่บัดนี้เท่านั้นแม้ในกาลก่อน พระเทวทัตก็เป็นคนอกตัญญูเหมือนกัน แล้วทรงนำเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :-

ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัต ครองราชสมบัติอยู่ในนครพาราณสี พระโพธิสัตว์บังเกิดเป็นนกหัวขวานอยู่ในหิมวันต-ประเทศ. ครั้งนั้นราชสีห์ตัวหนึ่งกินเนื้อ กระดูกติดคอจนคอบวม.

ไม่สามารถจับเหยื่อกินได้ เวทนากล้าแข็งเป็นไป. ลำดับนั้น นกนั้นเที่ยวขวนขวายหาเหยื่อ เห็นราชสีห์นั้นจึงจับที่กิ่งไม้ ถามว่า สหายท่านเป็นทุกข์เพราะอะไร ราชสีห์นั้นจึงบอกเนื้อความนั้น. นกนั้นกล่าวว่า สหาย เราจะนำกระดูกนั้นออก ให้แก่ท่าน แต่เราไม่อาจเข้าไปในปากของท่าน เพราะกลัวว่า ท่านจะกินเรา. ราชสีห์กล่าวว่า ท่านอย่ากลัวเลย สหาย เราจะไม่กินท่าน . ท่านจงให้ชีวิตเราเถิด. นกนั้นรับคำว่าดีละ แล้วให้ราชสีห์นั้นนอนตะแคง แล้วคิดว่า ใครจะรู้ว่าอะไรจักมีแก่เรา จึงวางท่อนไม้ค้ำไว้ริมฝีปากทั้งข้างล่างและข้างบนของราชสีห์นั้นโดยที่มันไม่สามารถหุบปากได้ แล้วเข้าไปในปาก เอาจงอยปากเคาะปลายกระดูก. กระดูกก็เคลื่อนตกไป. จากนั้นครั้นทำให้

กระดูกตกไปแล้ว เมื่อจะออกจากปากราชสีห์จึงเอาจะงอยปากเคาะท่อนไม้ให้ตกลงไป แล้วบินออกไปจับที่ปลายกิ่งไม้. ราชสีห์หายโรคแล้ว วันหนึ่ง ฆ่ากระบือป่าได้ตัวหนึ่งแล้วกินอยู่. นกคิดว่า เราจักทดลองราชสีห์นั้นดู จึงจับที่กิ่งไม้ ณ ส่วนเบื้องบนราชสีห์นั้น เมื่อจะเจรจากับราชสีห์นั้น จึงกล่าวคาถาที่ ๑ ว่า :-

ข้าแต่พระยาเนื้อ ขอความนอบน้อมจง

มีแก่ท่าน ข้าพเจ้าได้ทำกิจอย่างหนึ่งแก่ท่าน

ตามกำลังของข้าพเจ้าที่มีอยู่ ข้าพเจ้าจะได้

อะไรตอบแทนบ้าง.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อกรมฺหาว เต กิจฺจํ ความว่าท่านสีหะผู้เจริญ แม้เราก็ได้กระทำกิจอย่างหนึ่งแก่ท่าน บทว่า ยํ พลํอหุวมฺหเส ความว่า กำลังใดได้มีแก่เรา เรามิได้ทำอะไร ๆ ให้เสื่อมเสียจากกิจนั้น ได้กระทำแล้วด้วยกำลังนั้นทีเดียว.

ราชสีห์ฟังดังนั้น จึงกล่าวคาถาที่ ๒ ว่า :-

ข้อที่ท่านเข้าไปอยู่ในระหว่างฟันของ

ข้าพเจ้าผู้มีโลหิตเป็นภักษาหารผู้กระทำกรรม

หยาบเป็นนิจ ท่านยังรอดชีวิตอยู่ได้นั้นก็

เป็นคุณมากอยู่แล้ว.

นกได้ฟังดังนั้น จึงได้กล่าวคาถา ๒ คาถานอกนี้ว่า :-

น่าติเตียนคนที่ไม่รู้คุณที่เขาทำแล้ว ผู้

ไม่ทำคุณให้แก่ใคร ผู้ไม่ทำตอบแทนคุณที่

เขาทำไว้ ความกตัญญูย่อมไม่มีในบุคคลใด

การคบคนนั้นย่อมไร้ประโยชน์.

บุคคลไม่ได้มิตรธรรมด้วยอุปการคุณที่

ตนประพฤติต่อหน้า ในบุคคลใด บุคคลนั้น

บัณฑิตไม่ต้องริษยา ไม่ต้องด่าว่า พึงค่อย ๆ

หลีกห่างออกจากบุคคลนั้นไปเสีย.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อกตญฺญุํ แปลว่า ผู้ไม่รู้คุณที่เขากระทำแล้ว. บทว่า อกตฺตารํ ได้แก่ ผู้ไม่ทำกิจอย่างใดอย่างหนึ่ง.

บทว่า สมฺมุขจิณฺเณน ความว่า ด้วยคุณที่ทำไว้ต่อหน้า. บทว่าอนุสฺสุยมนกฺโกสํ ความว่า บัณฑิตอย่าริษยา อย่าด่าว่าบุคคลนั้นพึงค่อยๆ หลีกออกห่างจากบุคคลนั้น.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว นกนั้นก็บินหลีกไป.

พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงทรงประ-ชุมชาดกว่า ราชสีห์ในครั้งนั้น ได้เป็นพระเทวทัต ส่วนนกในครั้งนั้นได้เป็นเราตถาคต ฉะนี้แล.

จบ อรรถกถาชวสกุณชาดกที่ ๘

๙. ฉวชาดก

ว่าด้วยการนั่งที่ไม่สมควร

[๕๓๔] กิจทั้งหมดที่เราทั้งสองกระทำแล้วเป็น

กิจลามก คนทั้ง ๒ ไม่เห็นธรรม คนทั้ง ๒

เคลื่อนแล้วจากปกติเดิม คือ อาจารย์นั่งบน

อาสนะต่ำบอกมนต์ และศิษย์นั่งบนอาสนะ

สูงเรียนมนต์.

[๕๓๕] เราบริโภคข้าวสุกแห่งข้าวสาลีขาวสะอาด

ปรุงด้วยเนื้อ ของพระราชาพระองค์นี้

เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่ซ่องเสพธรรมนั้น

ที่พวกฤๅษีส้องเสพมาแล้ว.

[๕๓๖] ท่านจงหลีกไปเสียเถิด ขึ้นชื่อว่าโลก

กว้างใหญ่ แม้คนอื่น ๆ ก็หุงต้นกิน เพราะ

เหตุนั้น อธรรมที่ท่านประพฤติมาแล้ว อย่า

ทำลายท่านเสียเลย ดุจก้อนหินต่อยหม้อ

ให้แตก ฉะนั้น.

[๕๓๗] ดูก่อนพราหมณ์ เราติเตียนการได้ยศ

การได้ทรัพย์ และความประพฤติเลี้ยงชีวิต