ปุจิมันทวรรค

อุฏฺเฐหิ โจร กึ เสสิ โก อตฺโถ สุปเนน ๔ เต

มา ตํ คเหสุ ๑ ราชาโน คาเม กิพฺพิสการกํ ฯ

๑ ม. เสยฺยชาตกํ ฯ ๒ ม. เสยฺย ฯ ๓ สี. ยุ. วิวรวคฺโค ฯ

๔ สี. สุปิเตน ฯ ยุ. สุปิเนน ฯ

แน่ะโจร ลุกขึ้นเถิด จะมัวนอนอยู่ทำไม ท่านต้องการอะไร ด้วยการนอน ราชบุรุษอย่าจับท่านผู้ทำโจรกรรมอันหยาบช้าทารุณในบ้านเลย.

นนุ ๒ โจรํ คเหสฺสนฺติ คาเม กิพฺพิสการกํ

กึ ตตฺถ ปุจิมนฺทสฺส วเน ชาตสฺส ติฏฺฐโต ฯ

ราชบุรุษทั้งหลายจ้องจับโจรผู้ทำโจรกรรมอันหยาบช้าทารุณในบ้าน ในเรื่องนั้น ธุระอะไรของปุจิมันทเทวดาผู้เกิดอยู่ในป่าเล่า?

น ตฺวํ อสฺสตฺถ ชานาสิ มม โจรสฺส จนฺตรํ

โจรํ คเหตฺวา ราชาโน คาเม กิพฺพิสการกํ

อจฺเจนฺติ ๓ นิมฺพสูลสฺมึ ตสฺมึ เม สงฺกเต มโน ฯ

ดูกรอัสสัตถเทวดา ท่านไม่รู้เหตุที่จะอยู่ร่วมกันไม่ได้ระหว่างเรากับโจรราชบุรุษทั้งหลาย จับโจรผู้ทำโจรกรรมอันหยาบช้าทารุณในบ้านได้แล้วจะเสียบโจรไว้บนหลาวไม้สะเดา ใจของเรารังเกียจในเรื่องนั้น.

สงฺเกยฺย สงฺกิตพฺพานิ รกฺเขยฺยานาคตํ ภยํ

อนาคตภยา ธีโร อุโภ โลเก อเวกฺขตีติ ฯ

ปุจิมนฺทชาตกํ ปฐมํ ฯ

บัณฑิตพึงรังเกียจสิ่งที่ควรรังเกียจ พึงป้องกันภัยที่ยังไม่มาถึงตัว พิจารณาดูโลกทั้ง ๒ เพราะภัยในอนาคต.

จบ ปุจิมันทชาดกที่ ๑.

อปิ กสฺสป มนฺทิยา ยุวา สปติ หนฺติ วา

สพฺพนฺตํ ขมเต ธีโร ปณฺฑิโต ตํ ติติกฺขติ ฯ

ข้าแต่ท่านกัสสปะ เด็กหนุ่มจะด่าแช่ง หรือจะตีก็ตาม ด้วยความเป็นเด็กหนุ่ม บัณฑิตผู้มีปัญญา ย่อมอดทนความผิดที่พวกเด็กทำแล้วทั้งหมดนั้นได้.

สเจปิ สนฺโต วิวทนฺติ ขิปฺปํ สนฺธิยเร ๔ ปุน

พาลา ปตฺตาว ภิชฺชนฺติ น เต สมถมชฺฌคู ฯ

ถ้าแม้สัตบุรุษทั้งหลาย วิวาทกัน ก็กลับเชื่อมกันได้สนิทโดยเร็ว ส่วนคนพาลทั้งหลาย ย่อมแตกกันเหมือนภาชนะดิน เขาย่อมไม่ได้ความสงบเวรกันได้เลย.

เอเต ภิยฺโย สมายนฺติ สนฺธิ เตสํ น ชีรติ

โย จาธิปนฺนํ ชานาติ โย จ ชานาติ เทสนํ ฯ

ผู้ใด รู้โทษที่ตนล่วงแล้ว ๑ ผู้ใด รู้แสดงโทษ ๑ คนทั้งสองนั้น ย่อมพร้อมเพรียงกันยิ่งขึ้น ความสนิทสนมของเขา ย่อมไม่เสื่อมคลาย.

เอโส หิ อุตฺตริตโร ภาราวโห ธุรนฺธโร ๕

โย ปเรสาธิปนฺนานํ สยํ สนฺธาตุมรหตีติ ฯ

กสฺสปมนฺทิยชาตกํ ทุติยํ ฯ

๑ ม. คเหสุํ ฯ ๒ ม. ยํ นุ ฯ ๓ ม. อปฺเปนฺติ ฯ ๔ ม. สนฺธียเร ฯ

๕ ม. ภารวโห ธุรทฺธโร ฯ

ผู้ใด เมื่อคนเหล่าอื่นล่วงเกินกัน ตนเองสามารถจะเชื่อมให้สนิทสนมได้ ผู้นั้นแลชื่อว่า เป็นผู้ประเสริฐยิ่ง ผู้นำภาระไป ผู้ทรงธุระไว้.

จบ กัสสปมันทิยชาดกที่ ๒.

โย เต หตฺเถ จ ปาเท จ กณฺณนาสญฺจ เฉทยิ

ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร มา รฏฺฐํ วินสฺส ๑ อิทํ ฯ

ข้าแต่ท่านผู้มีความเพียรมาก ผู้ใด ให้ตัดมือ ตัดเท้า หู และจมูกของท่านท่านจงโกรธผู้นั้นเถิด อย่าได้ทำรัฐนี้ให้พินาศเสียเลย.

โย เม หตฺเถ จ ปาเท จ กณฺณนาสญฺจ เฉทยิ

จิรํ ชีวตุ โส ราชา นหิ กุชฺฌนฺติ มาทิสา ฯ

พระราชาพระองค์ใด รับสั่งให้ตัดมือ เท้า หู และจมูกของอาตมภาพ ขอพระราชาพระองค์นั้น จงทรงพระชนม์ยืนนาน บัณฑิตทั้งหลาย เช่นกับอาตมภาพ ย่อมไม่โกรธเคืองเลย.

อหุ อตีตมทฺธาเน ๒ สมโณ ขนฺติทีปโน

ตํ ขนฺติยาเยว ฐิตํ กาสิราชา อเฉทยิ ฯ

สมณะผู้สมบูรณ์ด้วยขันติ ได้มีมาในอดีตกาลแล้ว พระเจ้ากาสีรับคำสั่งให้ตัดมือ เท้า หู และจมูกของสมณะผู้ตั้งอยู่ในขันติ.

ตสฺส กมฺมผรุสสฺส ๓ วิปาโก กฏุโก อหุ

ยํ กาสิราชา เวเทสิ นิรยมฺหิ สมปฺปิโตติ ฯ

ขนฺติวาทิชาตกํ ตติยํ ฯ

พระเจ้ากาสีหมกไหม้อยู่ในนรก ได้เสวยวิบากอันเผ็ดร้อนของกรรมที่หยาบช้านั้น.

จบ ขันติวาทิชาดกที่ ๓.

ทุชฺชีวิตมชีวิมฺห เยสนฺโน น ททามเส ๔

วิชฺชมาเนสุ โภเคสุ ทีปํ นากมฺห อตฺตโน ฯ

เมื่อโภคะทั้งหลายมีอยู่ เราทั้งหลายไม่ได้ให้ทาน ไม่ได้ทำที่พึ่งให้แก่ตน เราจึงมีชีวิตเป็นอยู่ได้แสนยาก.

สฏฺฐึ ๕ วสฺสสหสฺสานิ ปริปุณฺณานิ สพฺพโส

นิรเย ปจฺจมานานํ กทา อนฺโต ภวิสฺสติ ฯ

เมื่อเราทั้งหลายหมกไหม้อยู่ในนรก ตลอดหกหมื่นปีบริบูรณ์ โดย

ประการทั้งปวง เมื่อไรที่สุดจักปรากฏ?

นตฺถิ อนฺโต กุโต อนฺโต น อนฺโต ปฏิทิสฺสติ

ตทาหิ ปกตํ ปาปํ มม ตุยฺหญฺจ มาริส ๑ ฯ

๑ ม. วินสา ฯ ๒ ม. อตีตมทฺธานํ ฯ ๓ สี. ยุ. กมฺมสฺส ฯ ๔ ม. เย สนฺเต น ททมฺหเส ฯ

๕ ม. สฏฺฐิ ฯ

ดูกรชาวเราเอ๋ย ที่สุดไม่มี ที่สุดจักมีแต่ที่ไหน ที่สุดจักไม่ปรากฏ ดูกรท่านผู้นิรทุกข์ เพราะในกาลนั้น ทั้งเรา และท่านได้กระทำบาปกรรมไว้แล้ว.

โสหํ นูน อิโต คนฺตฺวา โยนึ ลทฺธาน มานุสึ

วทญฺญู สีลสมฺปนฺโน กาหามิ กุสลํ พหุนฺติ ฯ

โลหกุมฺภิชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

เราไปจากที่นี้ ได้กำเนิดมนุษย์ พอรู้จักภาษาแล้ว จักเป็นคนสมบูรณ์ไปด้วยศีล จักทำกุศลให้มากทีเดียว.

จบ โลหกุมภิชาดกที่ ๔.

ผรุสา วต เต วาจา มํสํ ยาจนโก อสิ

กิโลมสทิสี วาจา กิโลมํ สมฺม ทมฺมิ เต ฯ

วาจาของท่านหยาบคายจริงหนอ ท่านเป็นผู้ขอเนื้อ วาจาของท่านเช่นกับพังผืด ดูกรสหาย เราจะให้พังผืดแก่ท่าน.

องฺคเมตํ มนุสฺสานํ ภาตา โลเก ปวุจฺจติ

องฺคสฺส สทิสี วาจา องฺคํ สมฺม ททามิ เต ฯ

คำว่า พี่ชาย น้องชาย หรือพี่สาว น้องสาวนี้ เป็นอวัยวะของมนุษย์ทั้งหลาย อันเขากล่าวกันอยู่ในโลก วาจาของท่านเช่นกับอวัยวะ ดูกรสหาย เราจะให้เนื้ออวัยวะแก่ท่าน.

ตาตาติ ปุตฺโต วทมาโน กมฺเปติ หทยํ ปิตุ

หทยสฺส สทิสี วาจา หทยํ สมฺม ทมฺมิ เต ฯ

บุตรเรียกบิดาว่า พ่อ ย่อมทำให้หัวใจของพ่อหวั่นไหว วาจาของท่านเช่นกับหัวใจ เราจะให้เนื้อหัวใจแก่ท่าน.

ยสฺส คาเม สขา นตฺถิ ยถารญฺญํ ตเถว ตํ

สพฺพสฺส สทิสี วาจา สพฺพํ สมฺม ททามิ เตติ ฯ

มํสชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

ในบ้านของผู้ใด ไม่มีเพื่อน บ้านของผู้นั้น ก็เป็นเหมือนกับป่า วาจาของท่านเช่นกับสมบัติทั้งมวล ดูกรสหาย เราจะให้เนื้อทั้งหมดแก่ท่าน.

จบ มังสชาดกที่ ๕.

สตฺต เม โรหิตา มจฺฉา อุทกา ถลมุพฺภตา

อิทํ พฺราหฺมณ เม อตฺถิ เอตํ ภุตฺวา วเน วส ฯ

ดูกรพราหมณ์ ข้าพเจ้ามีปลาตะเพียนแดงอยู่ ๗ ตัว ซึ่งนายพรานตกเบ็ดขึ้นมาจากน้ำ เอาไว้บนบก ข้าพเจ้ามีอาหารอย่างนี้ ท่านจงบริโภคอาหารนี้ แล้วเจริญสมณธรรมอยู่ในป่าเถิด.

ทุสฺส เม เขตฺตปาลสฺส รตฺตึ ภตฺตํ อปาภตํ

มํสสูลา จ เทฺว โคธา เอกญฺจ ทธิวารกํ

อิทํ พฺราหฺมณ เม อตฺถิ เอตํ ภุตฺวา วเน วส ฯ

๑ ม. มาริสา ฯ ๒ ม. สพฺพมํสลาภชาตกํ ฯ

อาหารของคนรักษานาคนโน้น ข้าพเจ้านำเอามาไว้ในกลางคืน คือ เนื้อย่าง ๒ ไม้ เหี้ย ๑ ตัว และนมส้ม ๑ หม้อ ดูกรพราหมณ์ ข้าพเจ้ามีอาหารอย่างนี้ ท่านจงบริโภคอาหารนี้ แล้วเจริญสมณธรรมอยู่ในป่าเถิด.

อมฺพปกฺกํ ๑ ทกํ สีตํ สีตจฺฉายํ ๒ มโนรมํ

อิทํ พฺราหฺมณ เม อตฺถิ เอตํ ภุตฺวา วเน วส ฯ

ผลมะม่วงสุก น้ำเย็น ร่มเงาอันเย็น เป็นที่รื่นรมย์ใจ ดูกรพราหมณ์ข้าพเจ้ามีอาหารอย่างนี้ ท่านจงบริโภคอาหารนี้ แล้วเจริญสมณธรรมอยู่ในป่าเถิด.

น สสสฺส ติลา อตฺถิ น มุคฺคา นปิ ตณฺฑุลา

อิมินา อคฺคินา ปกฺกํ มมํ ภุตฺวา วเน วสาติ ฯ

สสปณฺฑิตชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

กระต่ายไม่มีงา ไม่มีถั่ว ไม่มีข้าวสาร ท่านจงบริโภคเราตัวสุกไปด้วยไฟนี้ แล้วเจริญสมณธรรมอยู่ในป่าเถิด.

จบ สสปัณฑิตชาดกที่ ๖.

มตมตเมว ๓ โรทถ น หิ ตํ โรทถ โย มริสฺสติ

สพฺเพว ๔ สรีรธาริโน อนุปุพฺเพน ชหนฺติ ชีวิตํ ฯ

ท่านทั้งหลาย ย่อมร้องไห้ถึงแต่คนที่ตายแล้วๆ ทำไมจึงไม่ร้องไห้ถึงคนที่จักตายบ้างเล่า สัตว์ทุกจำพวกผู้ดำรงสรีระไว้ ย่อมละทิ้งชีวิตไปโดยลำดับ.

เทวา มนุสฺสา จตุปฺปทา ปกฺขิคณา อุรคา จ โภคิโน

ยมฺหิ ๕ สรีเร อนิสฺสรา รมมานาว ชหนฺติ ชีวิตํ ฯ

เทวดา มนุษย์ สัตว์จตุบาท หมู่ปักษีชาติ และพวกงู ไม่มีอิสระในสรีระร่างกายนี้ ถึงจะอภิรมย์อยู่ (ในร่างกาย) นั้น ก็ต้องละทิ้งชีวิตไปทั้งนั้น.

เอวํ จลิตํ อสณฺฐิตํ สุขทุกฺขํ มนุเชสุ อเปกฺขิยํ ๖

กนฺทิตํ รุณตํ ๗ นิรตฺถกํ กึ โว โสกคณาภิกีรเร ฯ

สุขและทุกข์ที่เพ่งเล็งกันอยู่ในหมู่มนุษย์ เป็นของแปรผัน ไม่มั่นคงอยู่อย่างนี้ การคร่ำครวญ การร่ำไห้ ไม่เป็นประโยชน์เลย เพราะเหตุไรกองโศกจึงท่วมทับท่านได้?

ธุตฺตา โสณฺฑา จ อกตา พาลา สูรา [๘] อโยคิโน

ธีรํ มญฺญนฺติ พาโลติ เย ธมฺมสฺส อโกวิทาติ ฯ

มตโรทนชาตกํ สตฺตมํ ฯ

___________

๑ สี. ยุ. อมฺพปกฺโกทกํ ฯ ๒ ม. สีตจฺฉายา มโนรมา ฯ ๓ ม. มตํ มตํ เอว ฯ

๔ ม. สพฺเพปิ ฯ ๕ ยุ. อสฺมึ ฯ ๖ ม. มนุเชสฺวเปกฺขิย ฯ

๗ ม. กนฺทิตรุทิตํ ฯ ๘ ยุ. ธีรา ฯ

พวกนักเลง และพวกคอเหล้า ผู้ไม่ทำความเจริญ เป็นพาล ห้าวหาญไม่มีความขยันหมั่นเพียร ไม่ฉลาดในธรรม ย่อมสำคัญบัณฑิตว่าเป็นพาลไป.

จบ มตโรทนชาดกที่ ๗.

ยนฺตํ วสนฺตสมเย กณเวเรสุ ภาณุสุ

สามํ พาหาย ปีเฬสิ สา ตํ อาโรคฺยมพฺรวิ ฯ

ท่านกอดรัดนางสามาด้วยแขน ที่กอชบามีสีแดงในวสันตฤดู เธอได้สั่งความไม่มีโรคมาถึงท่าน.

อมฺโภ น กิร สทฺเธยฺยํ ยํ วาโต ปพฺพตํ วเห

ปพฺพตญฺเจ วเห วาโต สพฺพมฺปิ ปฐวึ วเห

ยตฺถ สามา กาลกตา สามํ อาโรคฺยมพฺรวิ ฯ

ดูกรท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า ลมพึงพัดภูเขาไป ใครๆ คงไม่เชื่อถือ ถ้าลมจะพึงพัดเอาภูเขาไปได้ แม้แผ่นดินทั้งหมดก็พัดเอาไปได้ เพราะเหตุไร นางสามาตายแล้วจึงสั่งความไม่มีโรคมาถึงเราได้?

น เจว สา กาลกตา น จ สา อญฺญมิจฺฉติ

เอกภตฺตา ๑ กิร สามา ตเมว อภิกงฺขติ ฯ

นางสามานั้นยังไม่ตาย และไม่ปรารถนาชายอื่น ได้ยินว่า นางจะมีผัวเดียว ยังหวังเฉพาะท่านอยู่เท่านั้น.

อสนฺถุตํ มํ จิรสนฺถุเตน

นิมินิ สามา อธุวํ ธุเวน

มยาปิ สามา นิมิเนยฺย อญฺญํ

อิโต อหํ ทูรตรํ คมิสฺสนฺติ ฯ

กณเวรชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

นางสามาได้เปลี่ยนเราผู้ไม่เคยสนิทสนม กับสามีที่เคยสนิทสนมมานานเปลี่ยนเราผู้ยังไม่ทันได้ร่วมรัก กับสามีผู้เคยร่วมรักมาแล้ว นางสามาพึงเปลี่ยนผู้อื่นกับเราอีก เราจักหนีจากที่นี้ไปเสียให้ไกล.

จบ กณเวรชาดกที่ ๘.

สุสุขํ วต ชึวามิ ลภามิ เจว ภุญฺชิตุํ

ปริปนฺเถว ติฏฺฐามิ กา นุ ภนฺเต คตี มม ฯ

ข้าพเจ้าเป็นอยู่อย่างนี้สบายหนอ และได้บริโภคอาหารตามชอบใจ แต่ว่าข้าพเจ้าตั้งอยู่ในระหว่างอันตรายแท้ ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ คติของข้าพเจ้าเป็นอย่างไรหนอ?

มโน เจ เต นปฺปณมติ ปกฺขิ ปาปสฺส กมฺมุโน

อวฺยาวฏสฺส ภทฺรสฺส น ปาปมุปลิมฺปติ ฯ

ดูกรปักษี ถ้าใจของท่านไม่น้อมไปเพื่อกรรมอันเป็นบาป บาปย่อมไม่แปดเปื้อนท่านผู้บริสุทธิ์ ไม่ขวนขวายกระทำบาปกรรม.

ญาตโก โน นิสินฺโนติ พหุ อาคจฺฉเต ชโน

ปฏิจฺจ กมฺมํ ผุสติ ตสฺมึ เม สงฺกเต มโน ฯ

๑ ม. เอกรตฺติกิรี ฯ ยุ. เอกภตฺตกิรี ฯ

นกกระทาเป็นอันมากพากันมาด้วยคิดว่า ญาติของเราจับอยู่ นายพรานนกย่อมได้รับกรรม เพราะอาศัยข้าพเจ้า ใจของข้าพเจ้ารังเกียจอยู่ใน

เรื่องนั้น.

น ปฏิจฺจ กมฺมํ ผุสติ มโน เจ นปฺปทุสฺสติ

อปฺโปสฺสุกฺกสฺส ภทฺรสฺส น ปาปมุปลิมฺปตีติ ฯ

ติตฺติรชาตกํ นวมํ ฯ

ถ้าใจของท่านไม่คิดประทุษร้าย กรรมที่นายพรานอาศัยท่านกระทำแล้วก็ไม่ติดท่าน บาปย่อมไม่แปดเปื้อนท่านผู้บริสุทธิ์ มีความขวนขวายน้อย.

จบ ติตติรชาดกที่ ๙.

สุจฺจชํ วต นจฺจชิ วาจาย อททํ คิรึ

กิญฺจิ ๑ ตสฺส จชนฺตสฺส วาจาย อททํ ๒ ปพฺพตํ ฯ

พระราชา เมื่อไม่ทรงพระราชทานภูเขาด้วยพระวาจา นับว่า ไม่พระราชทานสิ่งที่ควรให้ง่ายหนอ เมื่อพระองค์ไม่พระราชทานอะไรเลย ก็ชื่อว่าไม่ทรงพระราชทานภูเขาด้วยพระวาจา.

ยญฺหิ กยิรา ตญฺหิ วเท ยํ น กยิรา น ตํ วเท

อกโรนฺตํ ภาสมานํ ปริชานนฺติ ปณฺฑิตา ฯ

คนฉลาดทำสิ่งใด ก็พูดถึงสิ่งนั้น ไม่ทำสิ่งใด ก็ไม่พูดถึงสิ่งนั้น บัณฑิตทั้งหลาย ย่อมรู้จักคนที่ไม่ทำดีแต่พูด.

ราชปุตฺต นโม ตฺยตฺถุ สจฺเจ ธมฺเม ฐิโตวสิ ๓

ยสฺส เต พฺยสนํ ปตฺโต สจฺจสฺมึ รมเต มโน ฯ

ข้าแต่พระลูกเจ้า ขอนอบน้อมแด่ฝ่าพระบาท พระองค์ทรงประสบความพินาศ แต่พระทัยของพระองค์ยังทรงยินดีอยู่ในสัจจะ พระองค์ชื่อว่าดำรงมั่นอยู่ในสัจจธรรม.

ยา ทลิทฺที ทลิทฺทสฺส อฑฺฒา อฑฺฒสฺส กิตฺติมา ๔

สา หิสฺส ปรมา ภริยา สหิรญฺญสฺส อิตฺถิโยติ ฯ

สุจฺจชชาตกํ ทสมํ ฯ

ปุจิมนฺทวคฺโค ทุติโย ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

อถ โจร สกสฺสป ขนฺติวโร

ทุชฺชีวิตตา จ วรา ผรุสา

อถ สุํ มตํ จ วสนฺต สุขํ

สุจฺจชํวตนจฺจชินา จ ทส ฯ

๑ ม. กึ หิตสฺส ... ฯ ๒ ม. อทุํ ฯ ๓ ม. ฐิโต จสิ ฯ ๔ ม. กิตฺติม ฯ

หญิงใด เมื่อสามีขัดสนก็ขัดสนด้วย เมื่อสามีมั่งคั่งก็พลอยเป็นผู้มั่งคั่งมีชื่อเสียงด้วย หญิงนั้นแหละ นับว่า เป็นยอดภรรยาของเขา เมื่อมีเงินก็ย่อมมีหญิงเป็นธรรมดา.

จบ สุจจชชาดกที่ ๑๐.

จบ ปุจิมันทวรรคที่ ๒.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปุจิมันทชาดก ๒. กัสสปมันทิยชาดก

๓. ขันติวาทิชาดก ๔. โลหกุมภิชาดก

๕. มังสชาดก ๖. สสปัณฑิตชาดก

๗. มตโรทนชาดก ๘. กณเวรชาดก

๙. ติตติรชาดก ๑๐. สุจจชชาดก.