กุฏิทูสกวรรค

มนุสฺสสฺเสว เต สีสํ หตฺถปาทา จ วานร

อถ เกน นุ วณฺเณน อคารนฺเต น วิชฺชติ ฯ

ดูกรวานร ศีรษะ มือ และเท้าของท่านเหมือนของมนุษย์ เออก็ เพราะเหตุไรหนอ ท่านจึงไม่มีเรือนอยู่?

มนุสฺสสฺเสว เม สีสํ หตฺถปาทา จ สิงฺคิล

ยาหุ เสฏฺฐา มนุสฺเสสุ สา เม ปญฺญา น วิชฺชติ ฯ

ดูกรนกขมิ้น ศีรษะ มือ และเท้าของเราเหมือนของมนุษย์ก็จริง แต่ปัญญาที่บัณฑิตกล่าวว่า ประเสริฐสุดในหมู่มนุษย์ ของเราไม่มี.

อนวฏฺฐิตจิตฺตสฺส ลหุจิตฺตสฺส ทุพฺภิโน ๑

นิจฺจํ อทฺธุวสีลสฺส สุขภาโว ๒ น วิชฺชติ ฯ

ผู้มีจิตไม่มั่นคง มีจิตกลับกลอก มักประทุษร้ายมิตร มีปกติไม่ยั่งยืนเป็นนิจ ย่อมไม่มีความสุข.

โส กรสฺสุ อานุภาวํ วีติวตฺตสฺสุ สีลิยํ

สีตวาตปริตฺตาณํ กรสฺสุ กุฏิกํ ๓ กปีติ ฯ

กุฏิทูสกชาตกํ ปฐมํ ฯ

ท่านจงกระทำอานุภาพ เปลี่ยนปกติเดิมเสียเถิด ดูกรวานร ท่านจงกระทำกระท่อมไว้เป็นเครื่องป้องกันความหนาว และลมเถิด.

จบ กุฏิทูสกชาดกที่ ๑.

ทุทฺทุภายติ ๔ ภทฺทนฺเต ยสฺมึ เทเส วสามหํ

อหมฺเปตํ น ชานามิ กิเมตํ ทุทฺทุภายติ ฯ

๑ ยุ. ทูภิโน ฯ ๒ สี. สุวิภาโว ฯ ๓ สี. กุลวํ ฯ ม. กุฏวํ ฯ ๔ สี. ยุ. ททฺทภายติ ฯ

ขอความเจริญจงมีแก่ท่าน ข้าพเจ้าอยู่ในประเทศใด ประเทศนั้นทำเสียงว่า ทุททุภะ แม้ข้าพเจ้าเองก็ไม่รู้เสียงลั่นนั้นตรงไหนกัน อะไรทำให้เกิดเสียงว่า ทุททุภะ ข้าพเจ้าก็ไม่รู้อีก.

เวลุวํ ปติตํ สุตฺวา ทุทฺทุภนฺติ สโส ชวิ

สสสฺส วจนํ สุตฺวา สนฺตตฺตา มิควาหินี ฯ

กระต่ายได้ยินผลมะตูมสุกหล่นมีเสียงว่า ทุททุภะ ก็วิ่งหนีไป หมู่เนื้อได้ฟังถ้อยคำของกระต่ายแล้ว พากันตกใจวิ่งหนีไปด้วย.

อปฺปตฺวา ปทวิญฺญาณํ ปรโฆสานุสาริโน

ปมาทปรมา ๑ พาลา เต โหนฺติ ปรปตฺติยา ฯ

ชนเหล่าใด มักเชื่อตามเสียงคนอื่น ยังไม่ทันได้ถึงร่องรอยแห่งวิญญาณเลย ชนเหล่านั้นนับว่า เป็นพาล มีความประมาทเป็นอย่างยิ่ง ดีแต่เชื่อผู้อื่น.

เย จ สีเลน สมฺปนฺนา ปญฺญายูปสเม รตา

อารกา วิรตา ธีรา น โหนฺติ ปรปตฺติยาติ ฯ

ทุทฺทุภายชาตกํ ๒ ทุติยํ ฯ

ส่วนชนเหล่าใด สมบูรณ์ด้วยศีล ด้วยปัญญา ยินดีในความสงบ ชนเหล่านั้นนับว่า เป็นบัณฑิต งดเว้นความชั่วห่างไกล ย่อมไม่เชื่อคนอื่นเลย.

จบ ทุททุภายชาดกที่ ๒.

ทฺวยํ ยาจนโก ราช พฺรหฺมทตฺต นิคจฺฉติ

อลาภํ ธนลาภํ วา เอวํธมฺมา หิ ยาจนา ฯ

ดูกรมหาบพิตร ผู้ขอย่อมได้ ๒ อย่าง คือ ได้ทรัพย์ หรือไม่ได้ทรัพย์แท้จริง การขอมีอย่างนี้เป็นธรรมดา.

ยาจนํ โรทนํ อาหุ ปญฺจาลานํ รเถสภ

โย ยาจนํ ปจฺจกฺขาติ ตมาหุ ปฏิโรทนํ ฯ

ดูกรมหาบพิตร ผู้เป็นใหญ่ในปัญจาลรัฐ บัณฑิตกล่าวถึงการขอว่า เป็นการร้องไห้ ผู้ใด ปฏิเสธคำขอ บัณฑิตกล่าวคำปฏิเสธของผู้นั้นว่า เป็นการร้องไห้ตอบ.

มํ มาทฺทสํสุ ๓ โรทนฺตํ ปญฺจาลา สุสมาคตา

ตุวํ วา ปฏิโรทนฺตํ ตสฺมา อิจฺฉามหํ รโห ฯ

ชาวปัญจาลรัฐ ผู้มาประชุมกันแล้ว อย่าได้เห็นอาตมภาพผู้กำลังร้องไห้อยู่หรืออย่าได้เห็นพระองค์ผู้ทรงกรรแสงตอบอยู่ เพราะเหตุนั้น อาตมภาพจึงปรารถนาขอเฝ้าในที่ลับ.

ททามิ เต พฺราหฺมณ โรหิณีนํ

ควํ สหสฺสํ สห ปุงฺคเวน

อริโย หิ อริยสฺส กถํ น ทชฺชา

สุตฺวาน คาถา ตว ธมฺมยุตฺตาติ ฯ

พฺรหฺมทตฺตชาตกํ ตติยํ ฯ

๑ ม. ปนาทปรมา ฯ ๒ สี. ยุ. ททฺทภ-ชาตกํ ฯ ๓ ม. มามทฺทสํสุ ฯ

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ ข้าพเจ้าขอถวายวัวแดงหนึ่งพันพร้อมด้วยวัวจ่าฝูงแก่ท่าน อันอารยชนได้ฟังคาถาอันประกอบด้วยเหตุผลของท่านแล้วทำไมจะไม่พึงให้แก่ท่านผู้เป็นอารยชนเล่า.

จบ พรหมทัตตชาดกที่ ๓.

กลฺยาณรูโป วตายํ จตุปฺปโท

สุภทฺทโก เจว สุเปสโล จ

โย พฺราหฺมณํ ชาติมนฺตูปปนฺนํ

อปจายติ เมณฺฑวโร ยสสฺสี ฯ

แพะตัวนี้เป็นสัตว์ที่มีท่าทางงดงามดี เป็นที่เจริญใจ และมีศีล น่ารักใคร่ย่อมเคารพนบนอบพราหมณ์ ผู้สมบูรณ์ด้วยชาติและมนต์ทั้งหลาย นับได้ว่า เป็นแพะประเสริฐ มียศศักดิ์.

มา พฺราหฺมณ อิตฺตรทสฺสเนน

วิสฺสาสมาปชฺชิ จตุปฺปทสฺส

ทฬฺหปฺปหารํ อภิกตฺตุกาโม ๑

อวสกฺกติ ๒ ทสฺสติ สุปฺปหารํ ฯ

ดูกรพราหมณ์ ท่านอย่าได้ไว้วางใจแก่สัตว์ ๔ เท้า เพียงได้เห็นมันครู่เดียว มันต้องการจะชนให้ถนัด จึงย่อตัวลงจักชนให้ถนัดถนี่.

อุรุฏฺฐี ภคฺคา ปติโต ๓ ขาริภาโร

สพฺพํ ภณฺฑํ พฺราหฺมณสฺเสว ๔ ภินฺนํ

อุโภปิ พาหา ปคฺคเยฺหว ๕ กนฺทติ

อภิธาวตํ หญฺญติ พฺรหฺมจารึ ๖ ฯ

กระดูกขาของพราหมณ์ก็หัก บริขารที่หาบอยู่ก็พลัดตก สิ่งของก็แตกทำลายหมด พราหมณ์ประคองแขนทั้งสองคร่ำครวญอยู่ว่า โธ่เอ๋ย แพะมาฆ่าพรหมจารีได้.

เอวํ โส นิหโต เสติ โย อปูชํ ปสํสติ ๗

ยถาหมชฺช ปหโต หโต เมณฺเฑน ทุมฺมตีติ ฯ

จมฺมสาฏกชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

____________

๑ สี. ม. อภิกงฺขมาโน ฯ ๒ ม. อวสกฺกตี ฯ ๓ ม. อูรุฏฺฐิ ภคฺคํ ปวฏฺฏิโต ฯ

๔ ม. สพฺพญฺจ ภณฺฑํ พฺราหฺมณสฺส ... ฯ ๕ ม. ปคฺคยฺห ฯ ๖ สี. ม. อภิธาวถ

หญฺญเต พฺรหฺมจารี ฯ ๗ สี. ยุ. นมสฺสติ ฯ

ผู้ใด สรรเสริฐบูชาคนที่ไม่ควรบูชา ผู้นั้น จะต้องถูกเขาห้ำหั่นนอนอยู่เหมือนกับเราผู้มีปัญญาทรามถูกแพะชนเอาในวันนี้.

จบ จัมมสาฏกชาดกที่ ๔.

สมณนฺตํ มญฺญมาโน อุปคญฺฉึ อสญฺญตํ

โส มํ ทณฺเฑน ปาหาสิ ยถา อสฺสมโณ ตถา ฯ

เราสำคัญว่าท่านเป็นสมณะ จึงได้เข้ามาหาท่านผู้ไม่สำรวม ท่านได้ขว้างเราด้วยท่อนไม้ เหมือนไม่ใช่สมณะ.

กินฺเต ชฏาหิ ทุมฺเมธ กินฺเต อชินสาฏิยา

อพฺภนฺตรนฺเต คหนํ พาหิรํ ปริมชฺชสิ ฯ

แน่ะท่านผู้โง่เขลา ประโยชน์อะไรด้วยชฎาแก่ท่าน ประโยชน์อะไรด้วยหนังเสือแก่ท่าน ภายในของท่านรุงรัง เกลี้ยงเกลาแต่ภายนอก.

เอหิ โคธ นิวตฺตสฺสุ ภุญฺช สาลีนโมทนํ

เตลํ โลณญฺจ เม อตฺถิ ปหุตํ ๒ มยฺหํ ปิปฺผลิ ฯ

แน่ะเหี้ย ท่านจงกลับมาบริโภคข้าวสุกแห่งข้าวสาลีก่อนเถิด น้ำมันเกลือ และดีปลีของเราก็มีมาก.

เอส ภิยฺโย ปเวกฺขามิ วมฺมิกํ สตโปริสํ

เตลํ โลณญฺจ กินฺเตสิ ๓ อหิตํ มยฺหํ ปิปฺผลีติ ฯ

โคธชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

เราจะเข้าไปสู่จอมปลวก อันลึก ชั่วร้อยบุรุษ ยิ่งขึ้นดีกว่า น้ำมัน และเกลือของท่านจะเป็นประโยชน์อะไร ดีปลีก็หาเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่เราไม่.

จบ โคธชาดกที่ ๕.

กาเยน โย นาวหเร วาจาย น มุสา ภเณ

ยโส ลทฺธา น มชฺเชยฺย สเว กกฺการุมรหติ ฯ

ผู้ใด ไม่ลักสิ่งของด้วยกาย ไม่พูดเท็จด้วยวาจา ได้รับยศแล้วไม่พึงมัวเมา ผู้นั้นแล ย่อมควรจะประดับดอกฟักทิพย์.

ธมฺเมน วิตฺตเมเสยฺย น นิกตฺยา ธนํ หเร

โภเค ลทฺธา น มชฺเชยฺย สเว กกฺการุมรหติ ฯ

ผู้ใด แสวงหาทรัพย์มาได้โดยชอบธรรม ไม่ล่อลวงเอาทรัพย์เขามา ได้โภคทรัพย์แล้วก็ไม่มัวเมา ผู้นั้นแล ย่อมควรจะประดับดอกฟักทิพย์.

ยสฺส จิตฺตํ อหาลิทฺทํ สทฺธา จ อวิราคินี

เอโก สาทุํ น ภุญฺเชยฺย สเว กกฺการุมรหติ ฯ

ผู้ใด มีจิตไม่จืดจางเร็ว และมีศรัทธาไม่คลายง่ายๆ ไม่บริโภคของดีๆแต่ผู้เดียว ผู้นั้นแล ย่อมควรจะประดับดอกฟักทิพย์.

สมฺมุขา วา ติโรกฺขา ๔ วา โย สนฺเต น ปริภาสติ

ยถาวาที ตถาการี สเว กกฺการุมรหตีติ ฯ

กกฺการุชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

๑ ม. โคธราชชาตกํ ฯ ๒ ม. ปหูตํ ฯ ๓ ม. กิตฺเตสิ ฯ ๔ ยุ. ปโรกฺขา วา ฯ

ผู้ใด ไม่บริภาษสัตบุรุษ ทั้งต่อหน้า หรือลับหลัง พูดอย่างใด ทำอย่างนั้น ผู้นั้นแล ย่อมควรจะประดับดอกฟักทิพย์.

จบ กักการุชาดกที่ ๖.

วาติ จายํ ตโต คนฺโธ ยตฺถ เม วสตี ปิยา

ทูเร อิโต หิ กากาติ ๒ ยตฺถ เม นิรโต มโน ฯ

หญิงคนรักของเราอยู่ ณ ที่แห่งใด กลิ่นของนางยังหอมฟุ้งมาจากที่แห่งนั้นถึงที่นี่ ใจของเรายินดีในนางคนใด นางคนนั้น ชื่อกากาติ อยู่ไกลจากที่นี้ไป.

กถํ สมุทฺทมตริ กถํ อตริ เกปุกํ ๓

กถํ สตฺต สมุทฺทานิ กถํ สิมฺพลิมารุหิ ฯ

ท่านข้ามทะเลไปได้อย่างไร ท่านข้ามแม่น้ำชื่อเกปุกะไปได้อย่างไร ท่านข้ามสมุทรทั้ง ๗ ไปได้อย่างไร ท่านขึ้นต้นงิ้วได้อย่างไร?

ตยา สมุทฺทมตรึ ตยา อตริ เกปุกํ ๔

ตยา สตฺต สมุทฺทานิ ตยา สิมฺพลิมารุหึ ฯ

เราข้ามทะเลไปกับท่าน ข้ามแม่น้ำชื่อเกปุกะไปกับท่าน ข้ามสมุทรทั้ง ๗ไปกับท่าน ขึ้นต้นงิ้วไปกับท่าน.

ธิรตฺถุ มํ มหากายํ ธิรตฺถุ มํ อเจตนํ

ยตฺถ ชายายหํ ชารํ อาวหามิ วหามิ จาติ ฯ

กากาติชาตกํ สตฺตมํ ฯ

น่าติเตียนตัวเราผู้มีกายใหญ่โต น่าติเตียนตัวเราผู้มีความสำนึกตัว เพราะว่า เราต้องนำมาบ้าง นำไปบ้าง ซึ่งชู้ของเมียตนเอง.

จบ กากาติชาดกที่ ๗.

พหูนํ วิชฺชตี โภตี เตหิ เม กึ ภวิสฺสติ

ตสฺมา เอตํ น โสจามิ ปิยํ สมฺมิลฺลหาสินึ ฯ

นางสัมมิลลหาสินีผู้เจริญ ได้ไปอยู่ในระหว่างพวกสัตว์ที่ตายไปแล้วเป็นจำนวนมาก เมื่อนางไปอยู่กับสัตว์เหล่านั้น จักชื่อว่า ได้เป็นอะไรกับเรา เพราะฉะนั้น เราจึงมิได้เศร้าโศกถึงนางสัมมิลลหาสินีที่รักนี้.

ตํ ตญฺเจ อนุโสเจยฺย ยํ ยํ ตสฺส น วิชฺชติ

อตฺตานมนุโสเจยฺย สทา มจฺจุวสํ ปตฺตํ ๕ ฯ

๑ ม. กากวตีชาตกํ ฯ ๒ ม. กากวตี ฯ ๓-๔ สี. ยุ. เกพุกํ ฯ ๕ ม. ปตํ ฯ๑

ถ้าบุคคลจะพึงเศร้าโศก ถึงความตายอันจะไม่เกิดมีแก่สัตว์ ผู้เศร้าโศกนั้น ก็ควรจะเศร้าโศกถึงตนซึ่งจะต้องตกไปสู่อำนาจของมัจจุราชทุกเมื่อ.

น เหว ติฏฺฐํ นาสีนํ น สยานํ น ปตฺถคุํ ๑

ยาวุปฺปตฺติ นิมิสฺสติ ๒ ตตฺราปิ สรตี ๓ วโย ฯ

สัตว์ที่ยืน นั่ง นอน หรือเดินอยู่ อายุสังขารหาได้เป็นไปตามด้วยไม่วัยย่อมเสื่อมไปทุกขณะที่หลับตาและลืมตา.

ตตฺถตฺตนิ วตปฺปนฺเถ ๔ วินาภาเว อสํสเย

ภูตํ เสสํ ทยิตพฺพํ จวิตํ ๕ อนนุโสจิยนฺติ ฯ

อนนุโสจิยชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

เพราะวัยเสื่อมไปอย่างนั้นหนอ อัตภาพย่อมบกพร่อง หนทางที่คนเดินเมื่อต้องมีความพลัดพรากจากกันโดยไม่ต้องสงสัย หมู่สัตว์ที่ยังเหลืออยู่ ควรมีเมตตาเอ็นดูกัน ส่วนที่ตายไปแล้ว ไม่ควรจะต้องเศร้าโศกถึง.

จบ อนนุโสจิยชาดกที่ ๘.

ยํ อนฺนปานสฺส ปุเร ลภาม

ตนฺทานิ สาขมิคเมว คจฺฉติ

คจฺฉามทานิ วนเมว ราธ

อสกฺกตาวมฺห ธนญฺชยาย ฯ

ในกาลก่อน เราได้ข้าวและน้ำอันใด จากสำนักพระราชา มาบัดนี้ ข้าวและน้ำนั้น มาขึ้นอยู่กับสาขมฤคหมด ดูกรพี่ราธะ บัดนี้ เราเป็นผู้อันพระเจ้าธนญชัยไม่สักการะแล้ว พากันกลับไปป่าตามเดิมเถิด.

ลาโภ อลาโภ ยโส อยโส จ

นินฺทา ปสํสา จ สุขํ จ ทุกฺขํ

เอเต อนิจฺจา มนุเชสุ ธมฺมา

มา โสจิ กึ โสจสิ โปฏฺฐปาท ฯ

ดูกรน้องโปฏฐปาทะ ธรรมในหมู่มนุษย์เหล่านี้ คือ ลาภ ความเสื่อมลาภ ยศ ความเสื่อมยศ นินทา สรรเสริญ สุขและทุกข์ เป็นของไม่เที่ยง เจ้าอย่าเศร้าโศกเสียใจไปเลย จะเศร้าโศกเสียใจไปทำไม?

อทฺธา ตุวํ ปณฺฑิตโกสิ ราธ

ชานาสิ อตฺถานิ อนาคตานิ

กตํ นุโข สาขมิคํ ทกฺขาม ๑

นิทฺธาปิตํ ๒ ราชกุลโตว ชมฺมํ ฯ

๑ สี. ม. ปทฺธคุํ ฯ ๒ สี. ยาว ปาติ นิมิสติ ฯ ม. ยาว พฺยาติ นิมิสติ ฯ

๓ ม. รสตี ฯ ๔ ม. วตปฺปทฺเธ ฯ ๕ สี. ม. วีตํ ฯ

ดูกรพี่ราธะ คุณพี่เป็นบัณฑิตแท้ ย่อมรู้ถึงผลประโยชน์ทั้งหลายที่ยังไม่มาถึง ทำอย่างไรหนอ เราจะได้เห็นสาขมฤคผู้ลามก ถูกเขาขับไล่ออกจากราชสกุล.

จาเลติ กณฺณํ ภกุฏึ กโรติ

มุหุํ มุหุํ ภายเต ๓ กุมาเร

สยเมว ตํ กาหติ กาฬพาหุ

เยนารกา ฐสฺสติ อนฺนปานาติ ฯ

กาฬพาหุชาตกํ นวมํ ฯ

ลิงกาฬพาหุ กระดิกหู และกลอกหน้ากลอกตา ทำให้พระราชกุมารทรงหวาดเสียวพระทัยอยู่เสมอๆ มันจะทำตัวของมันเองให้จำต้องห่างไกลจากข้าวและน้ำ.

จบ กาฬพาหุชาดกที่ ๙.

สีลํ กิเรว กลฺยาณํ สีลํ โลเก อนุตฺตรํ

ปสฺส โฆรวิโส นาโค สีลวาติ น หญฺญติ ฯ

ได้ยินว่า ศีลแล เป็นความงาม ศีลเป็นเยี่ยมในโลก ขอพระองค์จงทอดพระเนตรงูใหญ่ มีพิษร้าย ย่อมไม่เบียดเบียนผู้อื่น ด้วยมารู้สึกตัวว่าเป็นผู้มีศีล.

ยาวเทวสฺสหู กิญฺจิ ตาวเทว อขาทิสุํ

สงฺคมฺม กุลลา โลเก น หึสนฺติ อกิญฺจนํ ฯ

นกตะกรุมทั้งหลายในโลก พากันล้อมจิกชิ้นเนื้อที่เหยี่ยวคาบอยู่ในปากชั่วเวลาที่มันคาบชิ้นเนื้อนิดหน่อยอยู่เท่านั้น หาได้เบียดเบียนคนที่ไม่มีความกังวลไม่.

สุขํ นิราสา สุปติ อาสา ผลวตี สุขา

อาสํ นิราสํ กตฺวาน สุขํ สุปติ ปิงฺคลา ฯ

ผู้ไม่มีความหวัง ย่อมหลับเป็นสุข ความหวัง ย่อมเผล็ดผลเป็นสุขได้นางปิงคลาทาสี ได้ทำความหวังจนหมดหวังแล้ว จึงหลับเป็นสุขได้.

น สมาธิปโร อตฺถิ อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จ

น ปรํ นาปิ อตฺตานํ วิหึสติ สมาหิโตติ ฯ

สีลวีมํสชาตกํ ทสมํ ฯ

กุฏิทูสกวคฺโค ตติโย ฯ

ตสฺสุทฺทานํ

สมนุสฺส สทุทฺทุ สยาจนโก

อถ เมณฺฑวรุตฺตม โคธวโร

อถ กาย สเกปุก โภตีวโร

อถ ราธ สุสีลวเรน ทส ฯ

๑ ม. ทกฺขิสาม ฯ ๒ สี. ยุ. นิพฺพาปิตํ ฯ ม. นิทฺธาวิตํ ฯ ๓ สี. ภาสยเต ฯ

ม. ภายยเต ฯ

ทั้งในโลกนี้ และโลกหน้า ธรรมอันจะนำความสุขมาให้ยิ่งไปกว่าสมาธิย่อมไม่มี ผู้มีจิตตั้งมั่น ย่อมไม่เบียดเบียนทั้งคนอื่น และตนเอง.

จบ สีลวีมังสชาดกที่ ๑๐.

จบ กุฏิทูสกวรรคที่ ๓.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. กุฏิทูสกชาดก ๒. ทุททุภายชาดก

๓. พรหมทัตตชาดก ๔. จัมมสาฏกชาดก

๕. โคธชาดก ๖. กักการุชาดก

๗. กากาติชาดก ๘. อนนุโสจิยชาดก

๙. กาฬพาหุชาดก ๑๐. สีลวีมังสชาดก.