๑. วังคีสเถรคาถา เล่ม ๒๖

๒๑. มหานิบาต

๑. วังคีสเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระวังคีสเถระ

(ท่านพระวังคีสเถระเมื่อบวชใหม่ ๆ ได้เห็นสตรีหลายคนซึ่งแต่งตัวงดงามเข้ามาในวิหาร ก็เกิดความกำหนัดยินดี เมื่อบรรเทาความกำหนัด ยินดีได้แล้ว จึงได้ภาษิตคาถา ๙ คาถาสอนตนเองความว่า){๔๐๑}[๑๒๑๘] ความตรึกทั้งหลายอันเป็นเหตุให้คึกคะนองเหล่านี้แล่น ออกจากฝ่ายดำกฤษณาเข้ามาสู่เราผู้ออกจากเรือนมา บวชเป็นบรรพชิตแล้วหนอ[๑๒๑๙] เหมือนดังพวกบุตรของผู้สูงศักดิ์มีธนูมาก ฝึกปรือมาแล้ว จับธนูมั่นคงกระหน่ำยิงธนูตั้งพันลูกมารอบตัวผู้ที่หนีไม่ได้ ฉะนั้น

[๑๒๒๐] ถึงแม้ว่าเหล่าสตรีจะพากันมามากกว่านี้ สตรีเหล่านั้นก็จักเบียดเบียนเราผู้มั่นคงอยู่ในธรรมของตนไม่ได้เลย

[๑๒๒๑] เพราะว่าเราได้ฟังธรรมที่เป็นทางนำไปสู่พระนิพพานนี้ ต่อพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์แล้ว ใจของเรายินดีแล้วในธรรมที่เป็นทางนำไปสู่พระนิพพานนั้น[๑๒๒๒] มารใจบาปเอ๋ย ถ้าท่านยังดึงดันจะเข้ามาหาเราผู้อยู่อย่างนี้ เราก็จักทำโดยวิธีที่ท่านจะไม่ได้เห็นแม้กระทั่ง ทางไปของเรานะท่านมฤตยุราช

[๑๒๒๓] ภิกษุใดละความไม่ยินดี ความยินดี และความนึกคิด อันเกี่ยวกับเหย้าเรือนได้หมดแล้ว ไม่สร้างป่าคือกิเลส ในที่ไหน ๆ อีกภิกษุนั้นแลชื่อว่าเป็นผู้หมดป่าแล้ว เพราะไม่มีป่า

[๑๒๒๔] รูปอย่างใดอย่างหนึ่งในโลกนี้ ไม่ว่าจะอยู่บนแผ่นดิน อยู่กลางเวหา และอยู่ใต้แผ่นดินลงไป ทั้งหมดล้วนเป็น ของไม่เที่ยง ย่อมเก่าคร่ำคร่าไป ผู้รู้ตัวทั้งหลายรู้ชัดเจนอย่างนี้แล้วย่อมเที่ยวไป

[๑๒๒๕] ชนทั้งหลายเป็นผู้ติดพันแล้วในอุปธิทั้งหลาย คือ ในรูปที่ตนเห็นแล้ว ในเสียงที่ตนได้ฟังแล้ว ในกลิ่นและ รสที่ตนได้รับรู้แล้ว และในโผฎฐัพพารมณ์ที่ตนได้ สัมผัสแล้ว จงเป็นผู้ไม่หวั่นไหว กำจัดความพอใจในกามคุณ ๕ เหล่านั้นเสีย บุคคลใดไม่ติดอยู่ในกามคุณ ๕ เหล่านั้น บัณฑิตทั้งหลายเรียกบุคคลนั้นว่าเป็นมุนี[๑๒๒๖] วิตกที่ไม่ถูกธรรมเป็นอันมากซื่งอาศัยปิยรูปสาตรูป ๖๐ ตั้งมั่นแล้วในหมู่ปุถุชน บุคคลใดไม่ตกอยู่ในวังวนในความตรึกไหนๆ ทั้งไม่กล่าวถ้อยคำหยาบคาย บุคคลผู้นั้นชื่อว่าเป็นภิกษุ

[๑๒๒๗] ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วตลอดกาลนาน ไม่ลวงโลก มีปัญญารักษาตน ไม่ทะเยอทะยาน เป็นมุนี ได้บรรลุอันดีบทแล้ว ย่อมรอคอยเวลาปรินิพพานเท่านั้น

(เมื่อท่านพระวังคีสเถระกำจัดมานะในตนได้แล้ว ด้วยเหตุที่ท่านเป็นผู้มีไหวพริบดี จึงได้ภาษิตคาถา ๔ คาถาต่อไปอีก ความว่า)

[๑๒๒๘] ดูก่อนท่านผู้เป็นสาวกของพระโคดม ท่านจงละทิ้งมานะ ความถือตัวเสีย จงละทิ้งทางแห่งมานะในโลกนี้เสียอย่าให้เหลือด้วย ท่านจมปลักอยู่ในมานะและทางแห่งมานะ จึงได้เป็นผู้เดือดร้อนใจมาตลอดกาลนาน[๑๒๒๙] หมู่สัตว์ที่ถูกความลบหลู่คุณแปดเปื้อน ถูกมานะกำจัด แล้วย่อมตกนรก นรชนที่ถูกมานะกำจัดแล้วเข้าถึงนรก อยู่ย่อมเศร้าโศกตลอดกาลนาน

[๑๒๓๐] ภิกษุผู้ปฏิบัติชอบชนะกิเลสได้ด้วยมรรค ย่อมไม่เศร้าโศก เลยในกาลไหน ๆ ย่อมได้รับเกียรติคุณและความสุข บัณฑิต ทั้งหลายเรียกภิกษุผู้เช่นนั้นว่าเป็นผู้เห็นธรรม[๑๒๓๑] เพราะฉะนั้น จงเป็นผู้ไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงใจในโลกนี้ เป็นผู้มีความเพียร ละนิวรณ์ทั้งหลายให้ได้แล้ว เป็นผู้บริสุทธิ์ และละมานะเสียอย่าให้เหลือแล้วทำที่สุดแหง กิเลสด้วยวิชชา เป็นผู้สงบระงับ

(ท่านพระวังคีสเถระเปิดเผยความที่ตนเห็นพวกสตรีแล้วเกิดความกำหนัดยินดีในสตรีเหล่านั้นกะท่านพระอานนทเถระด้วยคาถานี้ว่า)

[๑๒๓๒] กระผมรุ่มร้อนเพราะกามราคะ จิตของกระผมก็ร้อนรุ่ม กระผม ขอโอกาส ขอท่านจงช่วยอนุเคราะห์บอกวิธีดับ ราคะให้แก่กระผมด้วยเถิด ท่านโคดม

(ท่านพระอานนทเถระจึงกล่าวคาถาเหล่านี้ ความว่า)

[๑๒๓๓] จิตของท่านร้อนรุ่มก็เพราะสัญญาอันวิปลาส ท่านจงละสุภนิมิต ซึ่งอิงอาศัยราคะเสีย

[๑๒๓๔] ท่านจงอบรมจิตให้มีอารมณ์เดียว ตั้งมั่นเด็ดเดี่ยวด้วยการพิจารณาอสุภกัมมัฏฐาน จงอบรมกายคตาสติ จงเป็นผู้มากไปด้วยความเบื่อหน่าย[๑๒๓๕] ท่านจงเจริญอนิมิตตานุปัสสนา จงตัดอนุสัยคือมานะเสีย แต่นั้นท่านจักเป็นผู้สงบระงับเที่ยวไปเพราะละมานะเสียได้

(คราวหนึ่ง ท่านพระวังคีสเถระเกิดความปลาบปลื้มในสุภาสิตสูตรที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ จึงกราบทูลสรรเสริญด้วยคาถา ๔ คาถา ความว่า)[๑๒๓๖] บุคคลพึงกล่าวแต่วาจาที่ไม่เป็นเหตุให้ตัวเองเดือดร้อน และไม่เป็นเหตุเบียดเบียนผู้อื่น วาจานั้นจัดเป็นวาจาสุภาษิตแท้[๑๒๓๗] บุคคลพึงกล่าวแต่วาจาอันเป็นที่รักที่คนทั้งหลายชื่นชอบ เท่านั้น ไม่ยึดถือเอาคำชั่วหยาบของผู้อื่น กล่าวแต่วาจา อันเป็นที่รักแก่คนอื่น[๑๒๓๘] คำสัตย์แลเป็นสิ่งไม่ตาย ธรรมนี้เป็นของเก่า สัตบุรุษทั้งหลายเป็นผู้ดำรงมั่นอยู่ในคำสัตย์ทั้งที่เป็นอรรถและเป็นธรรม

[๑๒๓๙] พระพุทธเจ้าตรัสพระวาจาใดซึ่งเป็นวาจาเกษม เพื่อให้ถึงพระนิพพาน เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์ พระวาจานั้นแล สูงสุดกว่าวาจาทั้งหลาย

(ครั้งหนึ่ง ท่านพระวังคีสเถระกล่าวสรรเสริญท่านพระสารีบุตรเถระ ด้วยคาถาเหล่านี้ ความว่า)

[๑๒๔๐] ท่านพระสารีบุตรเป็นนักปราชญ์ มีปัญญาลึกซึ้ง ฉลาดในทางและมิใช่ทาง มีปัญญามาก แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย

[๑๒๔๑] ท่านแสดงโดยย่อก็ได้ กล่าวโดยพิสดารก็ได้ มีเสียงไพเราะก้องกังวานเหมือนเสียงนกสาลิกา มีปฏิภาณเกิดขึ้นไม่รู้สิ้นสุด

[๑๒๔๒] เมื่อท่านแสดงธรรมอยู่ ภิกษุทั้งหลายฟังเสียงอันไพเราะของท่าน ย่อมมีจิตร่าเริงยินดีด้วยเสียงอันไพเราะ น่ายินดี น่าฟัง เงี่ยโสตลงสดับอยู่

(ในวันเทศนาพระสูตรเนื่องในวันปวารณา ครั้งหนึ่ง ท่านพระวังคีสเถระได้กล่าวชมเชยพระพุทธองค์ซึ่งประทับอยู่ท่ามกลางสงฆ์ว่า)

[๑๒๔๓] ในวันปวารณา ๑๕ ค่ำวันนี้ ภิกษุ ๕๐๐ รูปมาประชุมพร้อมกันแล้วเพื่อความบริสุทธิ์ ล้วนเป็นผู้ตัดกิเลสซึ่งเป็นเครื่องประกอบและเครื่องผูกได้แล้ว เป็นผู้ไม่มีความทุกข์ เป็นผู้สิ้นภพใหม่แล้ว เป็นผู้แสวงหาคุณอันประเสริฐ

[๑๒๔๔] พระเจ้าจักรพรรดิมีหมู่อำมาตย์ห้อมล้อม เสด็จเลียบ พระมหาอาณาจักรนี้ซึ่งมีสมุทรสาครเป็นขอบเขตไปโดยรอบ ฉันใด

[๑๒๔๕] พระสาวกทั้งหลายผู้บรรลุวิชชา ๓ ละมฤตยุราชได้แล้ว ก็นั่งห้อมล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ชนะสงครามแล้ว เป็นผู้นำหมู่คณะที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ฉันนั้น[๑๒๔๖] พระสาวกทั้งหมดล้วนเป็นพระพุทธชิโนรส ในสมาคมนี้ ไม่มีผู้ที่ข้างในว่างเปล่าเลย ข้าพระองค์ขอถวายบังคม พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ผู้ทรงหักลูกศรคือตัณหาได้แล้ว

(ครั้งหนึ่ง ท่านพระวังคีสเถระได้ภาษิตคาถา ๔ คาถาสรรเสริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าซึ่งกำลังทรงแสดงธรรมอันเกี่ยวกับเรื่องพระนิพพานแก่ภิกษุทั้งหลาย ความว่า)[๑๒๔๗] ภิกษุมากกว่า ๑,๐๐๐ รูปนั่งเฝ้าอยู่ใกล้ ๆ พระสุคตเจ้า ผู้ทรงแสดงธรรมอันปราศจากธุลีคือพระนิพพานซึ่งหาภัย แต่ไหนมิได้อยู่

[๑๒๔๘] ภิกษุทั้งหลายต่างฟังธรรมอันปราศจากมลทินที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงกันอยู่ พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ที่หมู่ภิกษุห้อมล้อมแล้วช่างงดงามจริงหนอ[๑๒๔๙] ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์ทรงเป็นผู้ควรแก่พระนามว่านาคะ ทรงเป็นพระฤๅษีที่สูงส่งกว่าฤๅษีทั้งหลาย ทรงเป็นดุจมหาเมฆโปรยปรายอมตธรรมมายังพระสาวกทั้งหลาย

[๑๒๕๐] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า วังคีสะผู้เป็นสาวกของพระองค์ ออกจากที่พักกลางวันด้วยความประสงค์จะเข้าเฝ้าพระศาสดา ขอถวาย บังคมพระยุคลบาท

(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามท่านพระวังคีสเถระว่าคาถาเหล่านี้ได้คิดไว้ล่วงหน้าหรือไม่ ท่านกราบทูลว่าไม่ได้คิดไว้ล่วงหน้า แล้วก็ภาษิตคาถา สรรเสริญพระพุทธคุณต่อไปอีก ๔ คาถา ความว่า)

[๑๒๕๑] พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ใดทรงครอบงำทางผิดตั้งร้อย ของมารเสียได้ ทรงทำลายกิเลสดุจตะปูตรึงใจทั้งหลาย เสียได้ เสด็จจาริกไป ท่านทั้งหลายจงดูพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้ทรงทำการแก้เครื่องผูกเสียได้ ผู้อันกิเลสอาศัยไม่ได้แล้ว ผู้ทรงจำแนกธรรมเป็นส่วน ๆ[๑๒๕๒] ความจริง พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสบอกหนทางมีประการต่าง ๆ เพื่อเป็นเครื่องข้ามโอฆะไว้แล้ว พระ สาวกทั้งหลายผู้เห็นธรรมต่างก็ดำรงมั่นคงอยู่ในหนทาง อันเป็นอมตะที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสบอกไว้แล้วนั้น[๑๒๕๓] พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงทำความรุ่งเรือง ทรงแทงตลอดซึ๋งธรรมแล้ว ได้ทรงเห็นธรรมเป็นที่ก้าวล่วงทิฏฐิ ทั้งปวง ครั้นทรงทราบและทรงทำให้แจ้งแล้วได้ทรง แสดงธรรมอันเลิศแก่พระปัญจวัคคีย์เป็นปฐม

[๑๒๕๔] ความประมาทอะไรในธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้วด้วยดีอย่างนี้จะพึงมีแก่ผู้รู้ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล บุคคลพึงเป็นผู้ไม่ประมาท น้อมใจศึกษาในคำสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นไว้ทุกเมื่อเถิด

(ครั้งหนึ่ง ท่านพระวังคีสเถระภาษิตคาถาชมเชยท่านพระอัญญาโกณฑัญญเถระ ๓ คาถา ความว่า)

[๑๒๕๕] ท่านพระโกณฑัญญเถระนี้เป็นผู้ตรัสรู้ตามพระพุทธองค์ เป็นผู้มีความเพียรที่แรงกล้า เป็นผู้ได้วิเวกอันเป็นธรรม เครื่องอยู่เป็นสุขเนืองนิจ[๑๒๕๖] คุณอันใดกันพระสาวกผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดา จะพึงบรรลุ คุณอันนั้นท่านพระโกณฑัญญเถระผู้ไม่ประมาทศึกษาอยู่ ก็ได้บรรลุแล้วโดยลำดับ[๑๒๕๗] ท่านพระโกณฑัญญเถระเป็นผู้มีอานุภาพมาก เป็นผู้ได้วิชชา ๓ เป็นผู้ฉลาดในเจโตปริยญาณ เป็นทายาทของพระพุทธองค์ กำลังถวายบังคมพระยุคลบาทของพระศาสดาอยู่

(ครั้งหนึ่ง พระวังคีสเถระภาษิตคาถาชมเชยพระผู้มีพระภาคเจ้า และพระเถระทั้งหลายมีพระมหาโมคคัลลานเถระเป็นต้น ด้วยคาถา ๓ คาถา ความว่า)[๑๒๕๘] เชิญดูพระพุทธมุนีผู้เสด็จถึงฝั่งแห่งความทุกข์ประทับนั่ง อยู่บนยอดเขา มีพระสาวกผู้บรรลุวิชชา ๓ ละมฤตยุราช ได้แล้วนั่งห้อมล้อมอยู่[๑๒๕๙] พระมหาโมคคัลลานะผู้มีฤทธิ์มาก ตรวจตราดูพระสาวก เหล่านั้นด้วยจิต ตามพิจารณาจิตซึ่งหลุดพ้นจากกิเลสแล้ว หาอุปธิมิได้ของพระสาวกเหล่านั้นอยู่

[๑๒๖๐] พระสาวกทั้งหลายนั่งห้อมล้อมพระโคดมมุนีผู้ทรงสมบูรณ์ด้วยพระคุณทั้งปวง ผู้เสด็จถึงส่งแห่งทุกข์ ทรง ประกอบด้วยพระคุณเป็นอเนกประการอย่างนี้แล(คราวหนึ่ง ท่านพระวังคีสเถระภาษิตคาถาสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าในท่ามกลางสงฆ์หมู่ใหญ่พร้อมทั้งเทวดาและนาคนับพัน ที่ริมสระ โบกขรณีชื่อคัคครา ใกล้เมืองจัมปา ๑ คาถา ความว่า)[๑๒๖๑] ข้าแต่พระอังคีรสเจ้า พระองค์ผู้ทรงเป็นพระมหามุนี ทรงรุ่งโรจน์ลํ้าเหล่าสัตว์โลกทั้งปวงด้วยพระยศ ดังดวง จันทร์ดวงอาทิตย์ซื่งปราศจากมลทินแจ่มกระจ่างอยู่บนท้องฟ้าซื่งไม่มีเมฆหมอกบังฉะนั้น

(คราวหนึ่ง ท่านพระวังคีสเถระบรรลุพระอรหัตแล้วไม่นาน เสวยวิมุตติสุขอยู่ ได้ภาษิตคาถาในเวลานั้นไว้ ๑๐ คาถา ความว่า)

[๑๒๖๒] เมื่อก่อน เราได้รับความนับถือโดยความเป็นกวี ได้ท่องเที่ยวไปจากหมู่บ้านสู่หมู่บ้าน จากเมืองสู่เมือง จนเรา ได้พบพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้บรรลุถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง[๑๒๖๓] พระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้นทรงเป็นพระมุนีที่ถึงฝั่งแห่งทุกข์แล้ว ได้ทรงแสดงธรรมแก่เรา เราได้ฟังธรรมของพระองค์แล้วก็เลื่อมใส เกิดศรัทธาขึ้น

[๑๒๖๔] เราได้ฟังพระพุทธดำรัสแล้วจึงรู้จักขันธ์ อายตนะ และ ธาตุแจ่มแจ้ง แล้วได้ออกจากเรือนมาบวช

[๑๒๖๕] พระตถาคตเจ้าทั้งหลายเสด็จอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์แก่ผู้คนมากมาย ทั้งสตรีและบุรุษผู้ทำตามคำสั่งสอนของพระองค์แท้หนอ

[๑๒๖๖] พระมุนีเจ้าได้ทรงบรรลุโพธิญาณเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุ และภิกษุณีผู้ได้บรรลุสัมมัตตนิยามหนอ

[๑๒๖๗] พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ทรงมีพระจักษุ ได้ทรงแสดงอริยสัจ ๔ ไว้ดีแล้ว เพื่อทรงอนุเคราะห์แก่สัตว์โลกทั้งหลาย คือ[๑๒๖๘] ทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความดับแห่งทุกข์ และอริยมรรคอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ อันให้ถึงความสงบระงับทุกข์

[๑๒๖๙] อริยสัจธรรมเหล่านี้พระองค์ทรงแสดงไว้แล้วอย่างไร เราก็เห็นอย่างนั้น เราบรรลุประโยชน์ของตนแล้วตามลำดับ ได้ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว[๑๒๗๐] การที่เราได้มาในสำนักของพระพุทธเจ้าเป็นการมาดีแล้วของเรา เพราะเป็นเหตุให้เราได้เข้าถึงธรรมอันประเสริฐ ในบรรดาธรรมที่พระองค์ทรงจำแนกไว้ดีแล้ว[๑๒๗๑] เราได้บรรลุถึงอภิญญาบารมีแล้ว มีโสตธาตุอันหมดจด ได้วิชชา ๓ ถึงความเป็นผู้มีอิทธิฤทธิ์ ฉลาดในเจโตปริยญาณ

(ครั้งหนึ่ง ท่านพระวังคีสเถระนึกถึงท่านพระนิโครธกัปปเถระผู้เป็นพระอุปัชฌาย์ของตนซึ่งมรณภาพไปแล้วจะได้สำเร็จนิพพานหรือไม่ จึงทูล ถามพระศาสดาด้วยคาถา ๑๒ คาถา ความว่า)[๑๒๗๒] ข้าพระองค์ขอทูลถามพระศาสดาผู้ทรงมีพระปรีชาสูงสุดว่า ภิกษุใดตัดความสงสัยเสียได้ในอัตภาพนี้ เป็นผู้มี

ชื่อเสียง มีเกียรติยศ มีใจไม่เดือดร้อนอยู่ ได้มรณภาพ ลงที่อัคคาฬวเจดีย์

[๑๒๗๓] ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ภิกษุรูปนั้นเป็นพราหมณ์มาแต่กำเนิด มีนามตามที่พระองค์ทรงประทานตั้งให้ว่า พระนิโครธกัปปเถระ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงแสดงพระนิพพาน ข้าพระองค์นั้นปรารถนาความหลุดพ้น จึงปรารภความเพียร เที่ยวนมัสการภิกษุรูปนั้นแล้ว

[๑๒๗๔] ข้าแต่พระศากยเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุรอบคอบ พวกข้าพระองค์ปรารถนาจะทราบ(เรื่องของ)พระสาวกองค์นั้น พวกข้าพระองค์ตั้งโสตลงเพื่อสดับพระองค์อยู่แล้ว พระองค์ทรงเป็นพระศาสดา ทรงเป็นผู้ที่ยอดเยี่ยม สำหรับพวกข้าพระองค์

[๑๒๗๕] ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระปัญญาดังแผ่นดิน ขอได้โปรดตัดความเคลือบแคลงสงสัยของพวกข้าพระองค์ด้วยเถิด ขอ ได้โปรดตรัสบอกข้อที่ข้าพระองค์ทูลถามแก่ข้าพระองค์ด้วย ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุรอบคอบ พระองค์ทรงทราบว่าท่านปรินิพพานแล้วหรือยัง ก็ขอ ได้โปรดตรัสบอกในท่ามกลางพวกข้าพระองค์ เหมือนอย่างท้าวสหัสสนัยน์สักกเทวราชตรัสบอกแก่เทวดาทั้งหลายด้วยเถิด[๑๒๗๖] กิเลสเครื่องร้อยรัดเหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกนี้ที่เป็นทางให้เกิดโมหะ เป็นฝ่ายแห่งความไม่รู้ เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย กิเลสเครื่องร้อยรัดเหล่านั้นครั้นมาถึงพระตถาคต เจ้าผู้ทรงมีพระจักษุยอดเยี่ยมกว่านรชนทั้งหลายแล้วย่อมพินาศไป

[๑๒๗๗] หากว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าจะไม่ทรงกำจัดกิเลสให้หมดไปเหมือนลมไม่พัดเมฆให้ลอยไปได้ไซร้ สัตว์โลกทั้งปวง ผู้ถูกอวิชชาครอบงำไว้แล้วก็จะมืดมนไปหมดเหมือนโลกที่ถูกเมฆปกคลุมไว้ แม้เหล่านรชนผู้มีแสงสว่างคือ ปัญญาอยู่ก็จะรุ่งโรจน์ไปไม่ได้

[๑๒๗๘] ส่วนนักปราชญ์ทั้งหลายเป็นผู้สร้างแสงสว่างคือปัญญา ข้าแต่พระวีรเจ้า เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์เข้าใจ พระองค์ดีว่าทรงเป็นผู้สร้างแสงสว่างคือปัญญาได้อย่างนั้น จึงเข้ามาเฝ้าพระองค์ผู้ทรงเห็นแจ้ง ทรงรอบรู้สรรพธรรมตามความเป็นจริง ขอพระองค์ได้โปรดทำ เรื่องพระนิโครธกัปปเถระให้แจ่มแจ้งแก่พวกข้าพระองค์ ในที่ประชุมนี้ด้วยเถิด[๑๒๗๙] ขอพระองค์ได้โปรดตรัสพระวาจาที่ไพเราะน่าชื่นใจด้วยพระสุรเสียงที่กลมกล่อม กำหนดไว้ดีแล้ว เหมือนเหล่าหงส์โก่งคอขึ้น แล้วค่อย ๆ เปล่งเสียงออกอย่างไพเราะเพราะพริ้งด้วยเถิด ปวงข้าพระองค์ทุกรูปคอยตั้งใจฟัง พระดำรัสที่ไพเราะของพระองค์อยู่[๑๒๘๐] ข้าพระองค์ขอกราบทูลให้พระองค์ผู้ทรงละการเวียนว่ายตายเกิดได้แล้ว ทรงขจัดบาปกรรมความชั่วได้ทั้งหมด แล้วได้โปรดแสดงพระธรรมเทศนา ด้วยว่าปุถุชนทั้งหลายไม่สามารถจะทำอะไรตามต้องการได้ ส่วน พระตถาคตเจ้าทั้งหลายทรงสามารถทำได้

[๑๒๘๑] พระองค์ผู้ทรงมีพระปรีชารุ่งเรืองเคยตรัสพยากรณ์ที่แม่นยำถูกต้องมาแล้ว ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมี

พระปัญญาสูงสุด ข้าพระองค์ขอถวายบังคมซํ้าอีก พระองค์ทรงทราบคติของพระนิโครธกัปปเถระอยู่ ได้โปรดอย่าปล่อยให้ข้าพระองค์หลงสงสัยอยู่เลย

[๑๒๘๒] ข้าแต่พระวีรเจ้า พระองค์ทรงรู้แจ้งอริยสัจที่ยอดเยี่ยม ทรงทราบเญยยธรรมทั้งปวงอยู่ ได้โปรดอย่าปล่อยให้ ข้าพระองค์หลงสงสัยอยู่เลย ข้าพระองค์หวังที่จะได้ สดับพระดำรัสของพระองค์อยู่ เหมือนคนเดินทางไกล กันดารในฤดูร้อนต้องการน้ำฉะนั้น[๑๒๘๓] พรหมจรรย์ซึ่งมีประโยชน์ที่ท่านพระนิโครธกัปปเถระ ได้ตั้งใจประพฤติแล้วนั้นมิได้สูญเปล่าแลหรือ ท่าน นิพพานแบบสอุปาทิเสสนิพพานเหมือนพระเสขะ หรือ นิพพานแบบอนุปาทิเสสนิพพานเหมือนพระอเสขะเล่า ข้าพระองค์ทั้งหลายต้องการฟังความข้อนี้[๑๒๘๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ประเสริฐที่สุดโดยพระคุณมีสีลขันธ์เป็นต้น ได้ตรัสตอบอย่างนี้ว่า “พระนิโครธ กัปปเถระตัดตัณหาในนามรูปนี้ที่เป็นกระแสแห่งมารนอนเนื่องอยู่ในสันดานมาเนิ่นนานได้เด็ดขาดแล้ว เธอพ้นจากการเวียนว่ายตายเกิดแล้ว นิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ”

(เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบอย่างนี้แล้ว ท่านพระวังคีสเถระก็ชื่นชมยินดีพระพุทธภาษิตเป็นอย่างยิ่ง จึงได้กราบทูลด้วยอวสานคาถา ความว่า)

[๑๒๘๕] ข้าแต่พระฤๅษีเจ้าพระองค์ที่เจ็ด ข้าพระองค์ได้สดับพระดำรัสของพระองค์แล้วก็เลื่อมใส นัยว่าคำถามที่ ข้าพระองค์ทูลถามไม่สูญเปล่า พระองค์ผู้ประเสริฐคงไม่ลวงข้าพระองค์[๑๒๘๖] พระสาวกของพระพุทธเจ้าพูดอย่างไรก็ทำอย่างนั้นเสมอ ได้ตัดเครือข่ายที่แข็งแรงของมัจจุราชที่มีมายามากจนขาดสะบั้นแล้ว

[๑๒๘๗] ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระนิโครธกัปปเถระได้เห็นเหตุเบี้องต้นแห่งอุปาทานคือวัฏฏะแล้ว ท่านข้ามพ้นบ่วงมารที่ข้ามได้ยากแล้ว

[๑๒๘๘] ข้าแต่พระองค์ผู้สูงสุดกว่าบรรดาสรรพสัตว์ ข้าพระองค์ ขอนมัสการท่านพระนิโครธกัปปเถระผู้เป็นวิสุทธิเทพ ล่วงเสียซึ่งเทวดา ผู้เป็นอนุชาตบุตร มีความเพียรมาก เป็นผู้ประเสริฐ ของพระองค์ผู้ประเสริฐ

นัยว่าท่านพระวังคีสเถระได้ภาษิตคาถาทั้งหมดนี้ ด้วยประการฉะนี้แล

จบ มหานิบาต

ในมหานิบาตนี้ ปรากฏว่าพระวังคีสเถระผู้มีเชาวน์เฉียบแหลมองค์เดียว ไม่มีรูปอื่น ได้ภาษิตคาถาไว้ ๗๑ คาถา

จบ เถรคาลา

สรุปความเถรคาถา

พระเถระ ๒๖๔ รูป ผู้เป็นพุทธบุตร ไม่มีอาสวะ บรรลุนิพพานอันเป็นแดนเกษมแล้ว พาอันบันลือสีหนาท ประกาศคาถาไว้รวม ๑,๓๖๐ คาถาแล้ว ก็ พากันนิพพานไป เหมือนกองไฟหมดเชื้อแล้วดับไป ฉะนี้แล

จบ พระบาลีเถรคาถา

พระบาลีสุตตันตปิฎก

ขุททกนิกาย เถรีคาถา

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. เอกกนิบาต

๑. อัญญตราเถรีคาถา

สุภาษิตของพระเถรีรูปหนี่ง

{๔๐๒}นัยว่า ภิกษุณีเถรีรูปหนึ่งผู้ไม่ปรากฏชื่อได้ภาษิตคาถาไว้อย่างนี้ว่า

[๑] ดูก่อนพระเถรี ท่านจงทำไตรจีวรด้วยท่อนผ้าแล้วนุ่งห่ม ให้สบายเถิด เพราะว่าราคะของท่านสงบระงับแล้ว ดุจน้ำผักดองที่แห้งในหม้อฉะนั้น