๑. มหากัสสปเถรคาถา เล่ม ๒๖

๑๘. จัตตาฬีสนิบาต

๑. มหากัสสปเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระมหากัสสปเถระ

(ท่านพระมหากัสสปเถระเมื่อให้โอวาทแก่เหล่าภิกษุโดยเน้นให้เห็นถึง ผลดีในความยินดียิ่งในการปลีกตัวอยู่ลำพังพร้อมประกาศถึงข้อปฏิบัติของตน ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้ ความว่า){๓๙๘}[๑๐๕๕] ภิกษุไม่ควรมีหมู่คณะห้อมล้อมเที่ยวไป เพราะผู้ประพฤติเช่นนั้นยอมมีใจแปรปรวนและได้สมาธิโดยยาก การสงเคราะห์ผู้คนระดับต่าง ๆ เป็นความลำบาก ผู้มีปัญญา เห็นโทษในการคลุกคลีกันดังนี้แล้ว ไม่พึงชอบใจหมู่คณะ[๑๐๕๕] มุนีไม่พึงเข้าไปสู่ตระกูลทั้งหลาย เพราะผู้ประพฤติเช่นนั้นย่อมมีใจแปรปรวนและได้สมาธิโดยยาก ผู้ที่เกี่ยวข้องกับตระกูลนั้น ย่อมต้องขวนขวายในการเข้าไปสู่ตระกูล มักติดในรสอาหาร ย่อมละทิ้งประโยชน์อัน จะนำความสุขมาให้[๑๐๕๖] การกราบไหว้และการบูชาในตระกูลทั้งหลายนั้น พระอริยเจ้า ทั้งหลายกล่าวว่าเป็นเปือกตม เป็นลูกศรอันละเอียดที่ถอนได้ยาก เพราะสักการะเป็นสิ่งที่คนชั่วละได้ยาก

[๑๐๕๗] เราลงจากเสนาสนะแล้วก็เข้าเมืองไปบิณฑบาต เราได้เข้าไปหาชายโรคเรื้อนผู้กำลังบริโภคอาหารอยู่ด้วยความเอื้อเฟื้อ

[๑๐๕๘] ชายโรคเรื้อนนั้นได้น้อมคำข้าวเข้ามาด้วยมือที่ดำเกรียม เมื่อเขาใส่คำข้าวลง นิ้วมือของเขาก็ขาดตกลงในบาตรของเรานี้

[๑๐๕๙] เราอาศัยชายคาเรือนฉันข้าวนั้นอยู่ ในเวลาที่กำลังฉัน และฉันเสร็จแล้วเรามิได้มีความรังเกียจเลย

[๑๐๖๐] ภิกษุใดชื่นชมยินดีฉันปัจจัย ๔ คือ อาหารบิณฑบาตที่จะพึงลุกขึ้นยืนรับ ๑ บังสุกุลจีวร ๑ เสนาสนะคือโคนไม้ ๑ ยาดองด้วยน้ำมูตรเน่า ๑ ภิกษุนั้นแลสามารถจะอยู่ได้ ทั้งสี่ทิศ

(ต่อมา เมื่อท่านพระมหากัสสปเถระชราภาพลง มีคนถามว่าท่านขึ้นเขาทุกวันได้อย่างไรทั้งที่ชราภาพ ท่านจึงตอบว่า)

[๑๐๖๑] ในปัจฉิมวัย คนบางพวกเมื่อขึ้นเขาย่อมลำบาก แต่กัสสปะผู้เป็นทายาทของพระพุทธเจ้า มีสติสัมปชัญญะ เป็นผู้แข็งแรงด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ ย่อมขึ้นไปได้สบาย[๑๐๖๒] กัสสปะผู้หมดอุปาทาน ละความหวาดกลัวและความขลาดได้แล้ว กลับจากบิณฑบาตแล้วก็ขึ้นเขา เพ่งฌานอยู่

[๑๐๖๓] กัสสปะผู้หมดอุปาทาน เมื่อสัตว์ทั้งหลายถูกไฟไหม้อยู่ เป็นผู้ดับไฟได้แล้ว กลับจากบิณฑบาตแล้วก็ขึ้นเขา เพ่งฌานอยู่

[๑๐๖๔] กัสสปะผู้หมดอุปาทาน ทำกิจเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ กลับจากบิณฑบาตแล้วก็ขึ้นเขา เพ่งฌานอยู่

[๑๐๖๕] ภูมิภาคอันประกอบแนวต้นกุ่ม น่ารื่นรมย์ใจ กึกก้อง ด้วยเสียงช้างร้อง ร่มรื่น ล้วนแล้วด้วยภูเขา ทำให้เรารื่นรมย์อยู่[๑๐๖๖] ภูเขามีสีเขียวดุจเมฆ งดงาม มีธารนํ้าเย็นใสสะอาด ดาษดื่นด้วยแมลงค่อมทอง ทำให้เรารื่นรมย์อยู่

[๑๐๖๗] ภูเขาที่สูงตระหง่านเสียดเมฆ เขียวชะอุ่ม เปรียบปาน ดังปราสาท กึกก้องด้วยเสียงช้างร้อง น่ารื่นรมย์ ทำให้เรารื่นรมย์อยู่[๑๐๖๘] ภูเขาที่ฝนตกใหม่ ๆ มีพื้นน่ารื่นรมย์ เป็นที่อาศัยของเหล่าฤๅษี เซ็งแซ่ด้วยเสียงนกยูง ทำให้เรารื่นรมย์อยู่

[๑๐๖๙] สถานที่เหล่านั้นเหมาะสำหรับเราผู้ยินดีในการเพ่งฌาน มีจิตมุ่งพระนิพพาน เหมาะสำหรับเราผู้ต้องการประโยชน์ มีจิตมุ่งพระนิพพาน ผู้เห็นภัยในวัฏฏสงสาร[๑๐๗๐] เหมาะสำหรับเราผู้ปรารถนาความผาสุก มีจิตมุ่งพระนิพพาน ศึกษาอยู่ เหมาะสำหรับเราผู้ปรารถนาประกอบความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน ผู้คงที่[๑๐๗๑] ภูเขาที่มีสีดังดอกผักตบ ปกคลุมด้วยหมู่เมฆบนท้องฟ้า เกลื่อนกล่นด้วยหมู่นกต่าง ๆ ทำให้เรารื่นรมย์อยู่

[๑๐๗๒] ภูเขาที่ไม่พลุกพล่านด้วยพวกชาวบ้าน มีแต่หมู่เนื้ออาศัย ดาดาษด้วยหมู่นกต่าง ๆ ทำให้เรารื่นรมย์อยู่

[๑๐๗๓] ภูเขาที่มีนํ้าใสสะอาด มีแผ่นหินเป็นแท่งทึบ คลาคล่ำ ด้วยค่างและมฤคชาติ ดาดาษไปด้วยสาหร่าย ทำให้เรารื่นรมย์อยู่

[๑๐๗๔] ความยินดีด้วยดนตรีเครื่องห้าเช่นนั้นหาได้มีแก่เราเหมือน ความยินดีที่มีเมื่อเรามีจิตตั้งมั่นพิจารณาเห็นธรรมโดยชอบไม่

[๑๐๗๕] ภิกษุไม่พึงทำการก่อสร้างทที่ใหญ่โต พึงหลีกเร้นผู้คน ไม่พึงขวนขวายเพื่อให้ปัจจัยเกิดขึ้น ภิกษุผู้ขวนขวาย เพื่อให้ปัจจัยเกิดขึ้น มัวติดในรสอยู่นั้น ย่อมทอดทิ้งประโยชน์ที่จะนำความสุขมาให้เสีย[๑๐๗๖] ภิกษุไม่พึงทำการก่อสร้างที่ใหญ่โต พึงเว้นการงานที่ไม่เป็นประโยชน์เสีย เมื่อภิกษุขวนขวายในการก่อสร้างร่างกายก็จะยุ่งยากลำบากลำบน ผู้ที่มีร่างกายลำบากนั้น ย่อมไม่ได้ประสบความสงบใจ[๑๐๗๗] ภิกษุไม่รู้ตัวเองแม้ด้วยเหตุเพียงการท่องบ่นพุทธวจนะ ย่อมเที่ยวชูคอไป สำคัญตนว่าประเสริฐกว่าผู้อื่น

[๑๐๗๘] ผู้ใดไม่ประเสริฐ เป็นพาล แต่สำคัญตนว่าดีกว่าเขา หรือเสมอเขา นักปราชญ์ทั้งหลายย่อมไม่สรรเสริญผู้นั้น ซึ่งเป็นผู้มีใจกระด้างเลย

[๑๐๗๙] ในบรรดามานะ ๙ อย่าง ผู้ใดไม่หวั่นไหวในเพราะมานะอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ มานะว่า‘เราดีกว่าเขา, ๑ ‘เราเสมอเขา, ๑ ‘เราด้อยกว่าเขา, ๑[๑๐๘๐] นักปราชญ์ทั้งหลายย่อมสรรเสริญผู้นั้นแลว่า เป็นผู้มีปัญญา มีวาจาจริง ตั้งมั่นดีแล้วในศีล ประกอบด้วยความสงบใจ

[๑๐๘๑] ภิกษุใดไม่มีความเคารพในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้เหินห่างจากพระสัทธรรม เหมือนฟ้า กับดินฉะนั้น

[๑๐๘๒] ภิกษุเหล่าใดเข้าไปตั้งหิริและโอตตัปปะไว้ชอบทุกเมื่อ มีพรหมจรรย์งอกงาม ภิกษุเหล่านั้นมีภพใหม่สิ้นแล้ว

[๑๐๘๓] ภิกษุผู้มีใจฟุ้งซ่าน หลุกหลิก ถึงจะนุ่งห่มผ้าบังสุกุล ก็ย่อมไม่งดงามด้วยผ้าบังสุกุลนั้น เหมือนวานรคลุมด้วย หนังราชสีห์ฉะนั้น

[๑๐๘๕] ส่วนภิกษุผู้มีใจไม่ฟุ้งซ่าน ไม่หลุกหลิก มีปัญญาเครื่องรักษาตน สำรวมอินทรีย์ ย่อมงดงามเพราะผ้าบังสุกุล ดังราชสีห์ในถํ้าฉะนั้น

[๑๐๘๕] เทวดาผู้มีฤทธิ์ มีเกียรติยศเป็นอันมาก รวมทั้งพรหมด้วย ทั้งหมดประมาณ ๑๐,๐๐๐

[๑๐๘๖] ได้พากันมายืนประคองอัญชลีนอบน้อมท่านพระธรรม เสนาบดีสารีบุตรผู้แกล้วกล้า มีฌานใหญ่ มีใจตั้งมั่น เปล่งวาจาว่า

[๑๐๘๗] ข้าแต่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่าน ข้าแต่ท่านผู้เป็นอุดมบุรุษ ขอนอบน้อมแด่ท่าน ท่านเข้าฌาน อยู่เพราะอาศัยอารมณ์ใดข้าพเจ้าทั้งหลายรู้ไม่ถึงอารมณ์เหล่านั้นของท่าน[๑๐๘๘] น่าอัศจรรย์จริงหนอ อารมณ์เฉพาะตัวของท่านผู้รู้ทั้งหมด ลึกซึ้งยิ่งนัก ข้าพเจ้าทั้งหลายผู้มากันนี้มีความสามารถเช่นกับจอมขมังธนู ที่ยิงขนทรายได้ ก็ยังรู้ไม่ถึง

[๑๐๘๙] ความยิ้มแย้มได้ปรากฏมีแด่ท่านพระกัปปินเถระ เพราะได้เห็นท่านพระสารีบุตรผู้ควรแก่สักการบูชา อันหมู่ทวยเทพบูชาอยู่เช่นนั้น

[๑๐๙๐] ในเวลานั้น ตลอดทั่วพุทธอาณาเขต ยกเว้นแต่สมเด็จพระมหามุนีพระองค์เดียวเท่านั้น เราเป็นผู้ประเสริฐสุด ในทางธุดงคคุณ ไม่มีใครเทียบเท่าเลย

[๑๐๙๑] พระศาสดาเราก็ได้อยู่ใกล้ชิดแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราก็ทำเสร็จแล้ว ภาระอันหนักก็ปลงลงแล้ว ตัณหา ที่นำไปส่ภพใหม่ก็ถอนได้แล้ว

[๑๐๙๒] พระสมณโคดมผู้ทรงพระคุณหาประมาณมิได้ มีพระทัย น้อมไปในเนกขัมมะ ทรงสลัดภพทั้ง ๓ ออกได้แล้ว ย่อมไม่ทรงติดอยู่ในจีวรบิณฑบาต และเสนาสนะ เปรียบเหมือนดอกบัวไร้มลทินไม่ติดอยู่ด้วยนํ้า ฉะนั้น[๑๐๙๓] พระมหามุนีเจ้าทรงมีสติปัฏฐานเป็นพระศอ มีศรัทธา เป็นพระหัตถ์ มีปัญญาเป็นพระเศียร ทรงพระปรีชามาก ทรงดับเสียแล้วซึ่งกิเลสและกองทุกข์ตลอดกา ทุกเมื่อ

จบ จัตตาฬีสนิบาต

ในจัตตาฬีสนิบาตนี้ มีพระมหากัสสปะองค์เดียว เท่านั้นได้ภาษิตคาถาไว้ ๔๐ คาถา

๑๙. ปัญญาสนิบาต

๑. ตาลปุฏเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระตาลปุฏเถระ

(ท่านพระตาลปุฏเถระหลังจากบรรลุอรหัตแล้ว เพื่อจะจำแนกแสดงอาการที่โยนิโสมนสิการเกิดขึ้นมุ่งข่มจิตตนก่อนแต่การบรรลุอรหัตโดย ประการต่าง ๆ ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้ ความว่า){๓๙๙}[๑๐๙๔] เมื่อไรหนอ เราจึงจะได้อยู่ตามลำพังแบบไม่มีเพื่อนที่ภูเขาและซอกเขา เมื่อไรหนอ เราจึงจะได้เห็นแจ้งภพ ทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง ความนึกคิดเช่นนี้ของเราจักสำเร็จผลได้เมื่อไรหนอ[๑๐๙๕] เมื่อไรหนอ เราจึงจะได้เป็นมุนีใช้สอยผ้าที่ตัดเป็นชิ้น นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ไม่มีความยึดมั่น ไม่มีความหวัง เป็นผู้ฆ่าราคะ โทสะ และโมหะได้แล้ว เที่ยวไปตาม ป่าใหญ่อย่างสบาย ความนึกคิดเช่นนี้ของเราจักสำเร็จ ผลได้เมื่อไรหนอ[๑๐๙๖] เมื่อไรหนอ เราจึงจะได้เห็นแจ้งร่างกายนี้ซึ่งเป็นของไม่เที่ยง เป็นรังแห่งโรคคือความตาย ถูกความตายและ ความเสื่อมโทรมบีบคั้นแล้ว เป็นผู้ปราศจากภัยอยู่ในป่าตามลำพัง ความนึกคิดเช่นนี้ของเราจักสำเร็จผลได้ เมื่อไรหนอ[๑๐๙๗] เมื่อไรหนอ เราจึงจะได้ถือดาบที่คมกริบคืออริยมรรคอันสำเร็จด้วยปัญญาแล้วตัดลดาชาติคือตัณหาอันเป็นตัว