๑. มหากัสสปเถรคาถา เล่ม ๒๖

น คเณน ปุรกฺขโต จเร วิมโน โหติ สมาธิ ทุลฺลโภ

นานาชนสงฺคโห ทุโข (๑) อิติ ทิสฺวาน คณํ น โรจเย.

บุคคลไม่พึงมีหมู่คณะแวดล้อมเที่ยวไป

เพราะเป็นเหตุทำใจให้ฟุ้งซ่าน ยากแก่การได้สมาธิ

การสงเคราะห์ชนต่าง ๆ เป็นความลำบาก

บุคคลเห็นโทษด้วยประการฉะนี้แล้ว

ไม่พึงชอบใจการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ

น กุลานิ อุปพฺพเช มุนิ วิมโน โหติ สมาธิ ทุลฺลโภ

โส อุสฺสุโก รสานุคิทฺโธ อตฺถํ ริญฺจติ โย สุขาวโห. (๑)

มุนีไม่พึงเกี่ยวข้องตระกูลทั้งหลาย

เพราะเป็นเหตุทำใจให้ฟุ้งซ่าน ยากแก่การได้สมาธิ

ผู้ขวนขวายเกี่ยวข้องกับตระกูลนั้น

ย่อมติดในรส ละทิ้งประโยชน์อันจะนำความสุขมาให้

ปงฺโกติ หิ นํ อเวทยุํ ยายํ วนฺทนปูชนา กุเลสุ

สุขุมํ สลฺลํ ทุรจฺจยํ (๑) สกฺกาโร กาปุริเสน ทุชฺชโห.

ด้วยว่านักปราชญ์มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น

กล่าวการไหว้และการบูชาในตระกูลทั้งหลายว่า เป็นเปือกตม

เป็นลูกศรอันละเอียดซึ่งถอนขึ้นได้ยาก

เป็นสักการะที่คนชั่วละได้ยาก

เสนาสนมฺหา โอรุยฺห นครํ ปิณฺฑาย ปาวิสึ

ภุญฺชนฺตํ ปุริสํ กุฏฺฐึ สกฺกจฺจนฺตํ อุปฏฺฐหึ.

เราลงจากเสนาสนะแล้วได้เข้าไปบิณฑบาตยังนคร

ได้เข้าไปยืนอยู่ใกล้ ๆ บุรุษโรคเรื้อนซึ่งกำลังบริโภคอาหารนั้นด้วย

ความเอื้อเฟื้อ

โส เม (๑) ปกฺเกน หตฺเถน อาโลปํ อุปนามยิ

อาโลปํ ปกฺขิปนฺตสฺส องฺคุลี เจตฺถ ฉิชฺชติ. (๒)

บุรุษโรคเรื้อนนั้นใช้มือข้างที่หงิกงอ

น้อมคำข้าวเข้ามาถวายเรา

และเมื่อเขาใส่คำข้าวลง

นิ้วมือของเขาเน่าเฟะก็ขาดตกลงในบาตรของเรา

กุฑฺฑมูลญฺจ (๑) นิสฺสาย อาโลปนฺตํ อภุญฺชิสํ

ภุญฺชมาเน จ (๒) ภุตฺเต วา เชคุจฺฉํ เม น วิชฺชติ.

เราได้อาศัยฝาเรือนฉันคำข้าวนั้นอยู่

ขณะฉัน หรือฉันเสร็จแล้ว เราไม่มีความรังเกียจเลย

อุตฺติฏฺฐปิณฺโฑ อาหาโร ปูติมุตฺตญฺจ โอสถํ (๑)

เสนาสนํ รุกฺขมูลํ ปํสุกูลญฺจ จีวรํ

ยสฺเสเต อภิสมฺภุตฺวา ส เว จาตุทฺทิโส นโร.

ภิกษุใดไม่ดูหมิ่นบริโภคปัจจัย ๔ นี้ คือ

(๑) อาหารบิณฑบาตที่จะต้องลุกขึ้นยืนรับ (๒) บังสุกุลจีวร

(๓) เสนาสนะคือโคนไม้ (๔) ยาดองด้วยน้ำมูตรเน่า

ภิกษุนั้นแหละควรอยู่ในทิศทั้ง ๔ ได้

ยตฺถ เอเก วิหญฺญนฺติ อารุหนฺตา สิลุจฺจยํ

ตตฺถ (๑) พุทฺธสฺส ทายาโท สมฺปชาโน ปติสฺสโต

อิทฺธิพเลนุปตฺถทฺโธ กสฺสโป อภิรูหติ.

ในปัจฉิมวัย ภิกษุบางพวกเมื่อขึ้นภูเขาย่อมลำบาก

แต่กัสสปะซึ่งเป็นทายาทของพระพุทธเจ้า

มีสติสัมปชัญญะตั้งมั่น แข็งแรงด้วยกำลังฤทธิ์ ย่อมขึ้นได้สบาย

ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต เสลมารุยฺห กสฺสโป

ฌายติ อนุปาทาโน ปหีนภยเภรโว.

กัสสปะซึ่งหมดอุปาทาน ละความหวาดกลัวภัยได้แล้ว

กลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้ขึ้นภูเขา เข้าฌานอยู่

ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต เสลมารุยฺห กสฺสโป

ฌายติ อนุปาทาโน ฑยฺหมาเนสุ นิพฺพุโต.

กัสสปะซึ่งหมดอุปาทาน เมื่อสัตว์ทั้งหลายถูกไฟไหม้อยู่

ก็ดับไฟเสียได้ กลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้ขึ้นภูเขา เข้าฌานอยู่

ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต เสลมารุยฺห กสฺสโป

ฌายติ อนุปาทาโน กตกิจฺโจ อนาสโว.

กัสสปะซึ่งหมดอุปาทาน ทำกิจเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ

กลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้ขึ้นภูเขา เข้าฌานอยู่

กเรริมาลาวิตตา ภูมิภาคา มโนรมา

กุญฺชราภิรุทา รมฺมา เต เสลา รมยนฺติ มํ.

ภูมิภาคเรียงรายไปด้วยแนวต้นกุ่ม

น่ารื่นรมย์ใจ กึกก้อง ด้วยเสียงช้างร้อง น่ารื่นรมย์

ล้วนแล้วด้วยภูเขา ย่อมทำเราให้ยินดี

นีลพฺภวณฺณา รุจิรา วาริสีตา สุจินฺธรา

อินฺทโคปกสญฺฉนฺนา เต เสลา รมยนฺติ มํ.

ภูเขาเหล่านั้นมีสีเขียวดุจเมฆ งดงาม

มีน้ำเย็น ทรงความสะอาดไว้

ดารดาษด้วยแมลงค่อมทอง ย่อมทำเราให้รื่นรมย์ใจ

นีลพฺภกูฏสทิสา กูฏาคารวรูปมา

วารณาภิรุทา รมฺมา เต เสลา รมยนฺติ มํ.

ภูเขาเหล่านั้นเปรียบดังปราสาท

เขียวชะอุ่มสูงตระหง่านเทียมเมฆ

กึกด้วยเสียงช้างร้อง น่ารื่นรมย์

ย่อมทำเราให้ยินดี

อภิวุฏฺฐา รมฺมตลา นคา อิสิภิ เสวิตา

อพฺภุนฺนทิตา สิขีภิ เต เสลา รมยนฺติ มํ.

ภูเขาเหล่านั้นที่ฝนตกรดใหม่ ๆ มีพื้นน่ารื่นรมย์

ทั้งเหล่าฤๅษีก็อาศัยอยู่ เซ็งแซ่ด้วยเสียงนกยูงร้อง

ย่อมทำเราให้รื่นรมย์ใจ

อลํ ฌายิตุกามสฺส ปหิตตฺตสฺส เม สโต

อลํ เม อตฺถกามสฺส ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน.

สถานที่เช่นนั้นเหมาะแก่เราผู้มีใจเด็ดเดี่ยวมุ่งเข้าฌาน

เหมาะแก่เราผู้เป็นภิกษุมีใจเด็ดเดี่ยว มุ่งประโยชน์

อลํ เม ผาสุกามสฺส ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน

อลํ เม โยคกามสฺส ปหิตตฺตสฺส ตาทิโน.

เหมาะแก่เราผู้เป็นภิกษุ มีใจเด็ดเดี่ยว มุ่งความผาสุก

เหมาะแก่เรา ผู้คงที่ มีใจเด็ดเดี่ยว มั่นคง

อุมาปุปฺเผน สมานา (๑) คคนาวพฺภฉาทิตา

นานาทิชคณากิณฺณา เต เสลา รมยนฺติ มํ.

ภูเขาเหล่านั้นมีสีเสมอด้วยดอกผักตบ

คล้ายกับว่าหมู่เมฆบนท้องฟ้าปกคลุม

คลาคล่ำไปด้วยฝูงนกนานาชนิด ย่อมทำเราให้รื่นรมย์ใจ

อนากิณฺณา คหฏฺเฐหิ มิคสํฆนิเสวิตา

นานาทิชคณากิณฺณา เต เสลา รมยนฺติ มํ.

ภูเขาเหล่านั้นไม่มีหมู่คนพลุกพล่าน

มีแต่หมู่เนื้ออาศัยอยู่

คลาคล่ำไปด้วยฝูงนกนานาชนิด

ย่อมทำเราให้รื่นรมย์ใจ

อจฺโฉทิกา ปุถุสิลา โคณงฺคุลมิคายุตา

อมฺพุเสวาลสญฺฉนฺนา เต เสลา รมยนฺติ มํ.

ภูเขาหินอันกว้างใหญ่ไพศาลมีน้ำไหลใสสะอาด

มีฝูงค่างและฝูงเนื้อฟานคลาคล่ำ

ดารดาษไปด้วยน้ำและสาหร่าย ย่อมทำเราให้รื่นรมย์ใจยิ่งนัก

น ปญฺจงฺคิเกน ตุริเยน รติ เม โหติ ตาทิสี

ยถา เอกคฺคจิตฺตสฺส สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต.

ความยินดีด้วยดนตรีมีเครื่อง ๕ เช่นนั้น

ย่อมไม่มีแก่เราผู้มีจิตตั้งมั่น

พิจารณาเห็นธรรมโดยชอบ

กมฺมํ พหุกํ น การเย ปริวชฺเชยฺย ชนํ น อุยฺยเม

อุสฺสุโก โส รสานุคิทฺโธ อตฺถํ ริญฺจติ โย สุขาวโห.

ภิกษุไม่ควรทำงานก่อสร้างให้มาก

พึงเว้นห่างหมู่ชน ไม่พึงขวนขวายเพื่อลาภผล

ภิกษุผู้ปฏิบัติเช่นนั้นเป็นผู้ขวนขวาย

ในลาภผลและติดในรสอาหาร

ย่อมละทิ้งประโยชน์ที่จะนำความสุขมาให้

กมฺมํ พหุกํ น การเย ปริวชฺเชยฺย อนตฺตเนยฺยเมตํ

กิจฺฉติ กาโย กิลมติ ทุกฺขิโต โส สมถํ น วินฺทติ.

ภิกษุไม่พึงทำงานก่อสร้างให้มาก

พึงเว้นห่างงานก่อสร้างนั้น

ซึ่งไม่นำประโยชน์มาให้ตน

เพราะกายจะเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้า

เธอซึ่งประสบความลำบาก

ย่อมไม่ประสบความสงบใจ

โอฏฺฐปหตมตฺเตน อตฺตานํปิ น ปสฺสติ

ปตฺถทฺธคีโว จรติ อหํ เสยฺโยติ มญฺญติ.

ภิกษุไม่พิจารณาเห็นแม้ประโยชน์ตน

ด้วยเพียงท่องบ่นพระพุทธวจนะ

ย่อมเที่ยวชูคอ สำคัญตัวว่าประเสริฐกว่าเขา

อเสยฺโย เสยฺยสมานํ พาโล มญฺญติ อตฺตานํ

น ตํ วิญฺญู ปสํสนฺติ ปตฺถทฺธมานสํ นรํ.

นรชนใดไม่ประเสริฐเป็นพาล

สำคัญตนว่าประเสริฐกว่าเขา เสมอเขา

ท่านผู้รู้ทั้งหลาย ย่อมไม่สรรเสริญนรชนนั้น ผู้มีใจกระด้าง

โย จ เสยฺโยหมสฺมีติ นาหํ เสยฺโยติ วา ปน

หีโนหํ (๑) สทิโส วาติ วิธาสุ น วิกมฺปติ.

ส่วนผู้ใดเป็นคนประเสริฐกว่าเขาแต่ไม่ถือตัวว่า

ประเสริฐกว่าเขา เสมอเขา หรือว่าเลวกว่าเขา

หวั่นไหวด้วยมานะสักอย่างหนึ่งใน ๙ อย่าง

ปญฺญวนฺตํ ตถาตาทึ สีเลสุ สุสมาหิตํ

เจโตสมถมนุยุตฺตํ (๑) ตํ (๒) เว วิญฺญู ปสํสเร.

ท่านผู้รู้ทั้งหลายย่อมสรรเสริญผู้นั้นนั่นแหละว่า

มีปัญญา คงที่เช่นนั้น ตั้งมั่นดีในศีลทั้งหลาย

บำเพ็ญความสงบใจอยู่เนือง ๆ

ยสฺส สพฺรหฺมจารีสุ คารโว นูปลพฺภติ

อารกา โหติ สทฺธมฺมา นภโส ปุถุวี (๑) ยถา.

ผู้ใดไม่มีความเคารพในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย

ผู้นั้นย่อมห่างไกลจากพระสัทธรรม เหมือนฟ้ากับดิน

เยสญฺจ หิริโอตฺตปฺปํ สทา สมฺมา อุปฏฺฐิตํ

วิรูฬฺหพฺรหฺมจริยา เต เตสํ ขีณา ปุนพฺภวา.

ก็เหล่าภิกษุมีหิริและโอตตัปปะตั้งมั่นโดยชอบทุกเมื่อ

มีพรหมจรรย์งอกงาม ย่อมเป็นผู้มีภพใหม่สิ้นแล้ว

อุทฺธโต จปโล ภิกฺขุ ปํสุกูเลน ปารุโต

กปีว สีหจมฺเมน น โส เตนุปโสภติ.

ภิกษุที่ยังมีจิตฟุ้งซ่าน กลับกลอก

ถึงจะห่มผ้าบังสุกุล ก็ย่อมไม่งดงามด้วยผ้าบังสุกุลนั้น

เหมือนวานรที่คลุมด้วยหนังราชสีห์ ไม่งดงาม

อนุทฺธโต อจปโล นิปโก สํวุตินฺทฺริโย

โสภติ ปํสุกูเลน สีโหว คิริคพฺภเร.

ส่วนภิกษุผู้มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน ไม่กลับกลอก

มีปัญญารักษาตนรอด สำรวมอินทรีย์

ย่อมงดงามด้วยผ้าบังสุกุล เหมือนราชสีห์ที่ซอกภูเขาฉะนั้น

เอเต สมฺพหุลา เทวา อิทฺธิมนฺโต ยสสฺสิโน

ทสเทวสหสฺสานิ สพฺเพ เต พฺรหฺมกายิกา.

อุบัติเทพมีฤทธิ์ มีเกียรติยศ

มีจำนวนมากถึง ๑๐,๐๐๐ เหล่านี้

และหมู่พรหมทั้งหมดนั้น

ธมฺมเสนาปตึ ธีรํ มหาฌายึ สมาหิตํ

สารีปุตฺตํ นมสฺสนฺตา ติฏฺฐนฺติ ปญฺชลีกตา.

พากันมายืนประนมมือ

นอบน้อมท่านพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรผู้เป็นปราชญ์

เข้าฌานสมาบัติได้อย่างอุกฤษฏ์

มีจิตตั้งมั่น พร้อมกับเปล่งวาจาว่า

นโม เต ปุริสาชญฺญ นโม เต ปุริสุตฺตม

ยสฺส เต นาภิชานาม ยมฺปิ นิสฺสาย ฌายติ.

ข้าแต่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน

ข้าแต่ท่านผู้เป็นบุรุษสูงสุด ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน

ที่พวกเราไม่รู้ว่า ท่านอาศัยอารมณ์ไรเล่า ถึงเข้าฌานอยู่

อจฺเฉรํ วต พุทฺธานํ คมฺภีโร โคจโร สโก

เย มยํ นาภิชานาม วาลเวธีสมาคตา.

น่าอัศจรรย์จริงหนอ

วิสัยเฉพาะตัวของท่านผู้รู้ทั้งหลายลึกซึ้งยิ่งนัก

พวกเราผู้สามารถที่จะรู้วิสัยแม้ที่ละเอียด

ดุจนายขมังธนูผู้ยิงขนทรายได้มาประชุมกันแล้ว ก็ยังรู้ไม่ได้

ตํ ตถา เทวกาเยหิ ปูชิตํ ปูชนารหํ

สารีปุตฺตํ ตทา ทิสฺวา กปฺปินสฺส สิตํ อหุ.

เพราะได้เห็นท่านพระสารีบุตรผู้ควรแก่การบูชา

ซึ่งหมู่ทวยเทพบูชาแล้วอย่างนั้นในครั้งนั้น

ท่านพระกัปปินะจึงได้มีความยิ้มแย้ม

ยาวตา พุทฺธเขตฺตมฺหิ ฐปยิตฺวา มหามุนึ

ธุตคุเณ วิสิฏฺโฐหํ สทิโส เม น วิชฺชติ.

ทั่วพุทธอาณาเขต ยกเว้นพระมหามุนีเสีย

เราได้เป็นผู้ประเสริฐในธุดงคคุณ ไม่มีใครเทียบเท่าเรา

ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ

โอหิโต ครุโก ภาโร ภวเนตฺติ สมูหตา. (๑)

เราปรนนิบัติพระศาสดา

ได้ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าแล้ว

ปลงภาระที่หนักเสียได้แล้ว ถอนตัณหาที่นำไปสู่ภพได้ขาดแล้ว

น จีวเร น สยเน โภชเน นุปลิปฺปติ (๑)

โคตโม อนปฺปเมยฺโย มุฬาลิปุปฺผํ วิมลํว

อมฺพุนา เนกฺขมฺมนินฺโน ติภวาภินิสฺสโฏ.

พระโคดมผู้ทรงพระคุณหาประมาณมิได้

มีพระทัยน้อมไปในเนกขัมมะ

สลัดออกจากภพ ๓

ไม่ทรงติดจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ

เหมือนดอกบัวไร้มลทินไม่ติดน้ำฉะนั้น

สติปฏฺฐานคีโว โส สทฺธาหตฺโถ มหามุนิ

ปญฺญาสีโส มหาญาณี สทา จรติ นิพฺพุโตติ.

มหากสฺสโป เถโร. จตฺตาฬีสนิปาโต สมตฺโต. ตสฺสุทฺทานํ

จตฺตาฬีสนิปาตมฺหิ มหากสฺสปสวฺหโย

เอโกว เถโร คาถาโย จตฺตาฬีส ทุเวปิ จาติ.

พระองค์เป็นจอมปราชญ์

มีสติปัฏฐานเป็นพระศอ

มีศรัทธาเป็นพระหัตถ์

มีปัญญาเป็นพระเศียร

ทรงมีพระปรีชามาก

ทรงปฏิบัติดับกิเลสและกองทุกข์ได้ตลอดไป

จัตตาฬีสนิบาต จบบริบูรณ์

รวมเรื่องพระเถระที่มีในนิบาตนี้ คือ