๓. อานันทเถรคาถา เล่ม ๒๖

๓. อานนทเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระอานนทเถระ

(ท่านพระอานนทเถระหลังจากสำเร็จเป็นพระอรหันต์ได้อภิญญา ๖ เข้าไปสู่สถานที่กำหนดทำสังคายนา (สังคีติมณฑป) สังคายนาพระธรรมอยู่ ได้ รวบรวมภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้โดยมุ่งให้โอวาทแก่เหล่าภิกษุในที่นั้น ๆ และมุ่งแสดงข้อปฏิบัติของตนเป็นต้น ความว่า){๓๙๗}[๑๐๑๗] บัณฑิตไม่ควรทำความเป็นเพื่อนกับคนที่ชอบส่อเสียด มักโกรธ ตระหนี่ และชอบแต่ให้ผู้อื่นพินาศ เพราะการ สมาคมกับคนชั่วเป็นความชั่ว

[๑๐๑๘] แต่บัณฑิตควรทำความเป็นเพื่อนกับคนที่มีศรัทธา มีศีล เป็นที่รัก มีปัญญา และเป็นพหูสูต เพราะการสมาคมกับคนดีเป็นความดี

[๑๐๑๙] เชิญดูอัตภาพที่ถูกสร้างให้วิจิตร มีปากแผล ๙ แห่ง มีกระดูกและเส้นเอ็นยึดติดกันไว้ มีความเจ็บไข้ได้ป่วยอยู่เป็นนิจ ซึ่งคนเป็นอันมากคิดถึงกัน ไม่มีความยั่งยืน มั่นคงเลย

[๑๐๒๐] เชิญดูรูปร่างที่ถูกทำให้วิจิตรด้วยแก้วมณีและกุณฑล มีกระดูกอันหนังหุ้มห่อไว้ งามพร้อมด้วยเสื้อผ้าต่าง ๆ

[๑๐๒๑] เท้าที่ย้อมด้วยสีแดงสด ใบหน้าที่ไล้ทาด้วยแป้งฝุ่น พอที่จะหลอกคนโง่ให้หลงได้แต่ หลอกคนผู้แสวงหาฝั่งคือ พระนิพพานไม่ได้

[๑๐๒๒] ผมที่แต่งเป็นลอนเหมือนตาหมากรุก ตาที่เยิ้มด้วยยาหยอด พอที่จะหลอกคนโง่ให้หลงได้ แต่หลอกคนผู้แสวงหาฝั่งคือพระนิพพานไม่ได้

[๑๐๒๓] กายเน่าที่ถูกประดับด้วยเครื่องอลังการเหมือนกล่องยา หยอดตาอันใหม่วิจิตร พอที่จะหลอกคนโง่ให้หลงได้ แต่ หลอกคนผู้แสวงหาฝั่งคือพระนิพพานไม่ได้[๑๐๒๔] พระอานนทเถระผู้โคตมโคตร ผู้เป็นพหูสูต มีถ้อยคำ ไพเราะ เป็นผู้อุปัฏฐากพระพุทธเจ้า ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุอรหัตแล้วก็นอน

[๑๐๒๕] พระอานนทเถระผู้สิ้นอาสวะแล้ว บรรลุอรหัตแล้ว ล่วงพ้นเครื่องข้องได้แล้ว เป็นผู้ดับสนิท ถึงฝั่งแห่งความเกิดและความตาย ทรงไว้แต่ร่างกายเป็นชาติสุดท้าย[๑๐๒๖] ธรรมทั้งหลายของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ตั้งอยู่แล้วในบุคคลใด บุคคลนั้นก็คือพระ อานนทเถระผู้โคตมโคตร บัดนี้ตั้งอยู่ในมรรคาอันเป็นทางไปสู่พระนิพพาน

(วันหนึ่ง พราหมณ์คนหนึ่งที่ถามท่านพระอานนทเถระว่า ท่านเป็นพหูสูตใช่ไหม” ท่านจึงตอบว่า)

[๑๐๒๗] อาตมาได้เรียนธรรมจากพระพุทธเจ้า ๘๒,๐๐๐ ธรรมขันธ์ ได้เรียนมาจากสำนักภิกษุมีพระธรรมเสนาบดีเป็นต้น ๒,๐๐๐ ธรรมขันธ์ จึงรวมธรรมที่คล่องปากขึ้นใจแก่อาตมา ๘๔,๐๐๐ ธรรมขันธ์

(คราวหนึ่งท่านพระอานนทเถระได้แสดงโทษของการไม่มีการศึกษา แก่บุคคลผู้เกียจคร้านคนหนึ่ง ความว่า)

[๑๐๒๘] คนที่ได้รับการศึกษาน้อยนี้ย่อมแก่เปล่าเหมือนโคถึกที่มีกำลังฉะนั้น เนื้อของเขาย่อมเจริญเติบโต ปัญญาของเขาหาเจริญเติบโตไม่[๑๐๒๙] ผู้ใดมีการศึกษามาก ดูหมิ่นผู้มีการศึกษาน้อยด้วยเรื่องการศึกษา แต่ไม่ได้ปฏิบัติตามที่ศึกษามา ผู้นั้นย่อม ปรากฏแก่เราเหมือนคนตาบอดถือดวงไฟฉะนั้น[๑๐๓๐] บุคคลพึงเข้าไปนั่งใกล้ผู้มีการศึกษามาก แต่อย่าทำให้ความรู้ที่ได้มาพินาศไป เพราะความรู้ที่ได้มานั้นเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ เพราะฉะนั้น จึงควรเป็นผู้ทรงธรรม[๑๐๓๑] บุคคลผู้รู้ส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลาย รู้ใจความแห่งภาษิต ฉลาดในนิรุตติและบท ย่อมเล่าเรียนธรรมได้อย่างดี และพิจารณาเนื้อความได้[๑๐๓๒] เป็นผู้ทำความพอใจด้วยความอดทน พยายามพิจารณานามรูปนั้น ตั้งความเพียรในเวลาพยายาม มีจึตตั้งมั่นด้วยดีในภายใน

[๑๐๓๓] บุคคลผู้หวังการรู้แจ้งธรรม ก็พึงคบหาท่านผู้เป็นพหูสูตทรงธรรม มีปัญญา ผู้เป็นสาวกของพระพุทธเจ้า เช่นนั้นเถิด

[๑๐๓๔] บุคคลผู้เป็นพหูสูต ทรงธรรม จัดเป็นผู้รักษาคลังพระธรรมแห่งพระพุทธเจ้าผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ เป็น ดวงตาของโลกทั่วไป ผู้ที่เป็นพหูสูตนั้นเป็นผู้อันมหาชนควรบูชา[๑๐๓๕] ภิกษุผู้ยินดีพอใจในธรรม(คือสมถะและวิปัสสนา) พิจารณาธรรมอยู่เนือง ๆ ระลึกถึงธรรมอยู่เนือง ๆ ย่อมไม่เสื่อมจากพระสัทธรรม[๑๐๓๖] เมื่อกายและชีวิดของตนเสื่อมไป ภิกษุผู้หนักในความตระหนี่กาย ติดอยู่ด้วยความสุขทางสรีระ ไม่ขวนขวาย บำเพ็ญเพียร จักมีความผาสุกทางสมณะแต่ที่ไหน[๑๐๓๗] ทิศทั้งหมดไม่ปรากฏ ธรรมทั้งหลายไม่แจ่มแจ้งแก่เรา ในเมื่อท่านธรรมเสนาบดีผู้เป็นกัลยาณมิตรนิพพานแล้ว โลกทั้งหมดนี้ปรากฏเหมือนความมืดมนฉะนี้[๑๐๓๘] กายคตาสติย่อมนำมาซึ่งประโยชน์โดยส่วนเดียว ฉันใด กัลยาณมิตรที่นำมาซึ่งประโยชน์เช่นนั้นย่อมไม่มีต่อไปแก่ ภิกษุผู้มีสหายล่วงลับไปแล้วมีพระศาสดานิพพานไปแล้ว ฉันนั้น[๑๐๓๙] มิตรเก่าพากันล่วงลับไปแล้ว จิตของเราก็ไม่ยินดีด้วย มิตรใหม่ วันนี้เราเพ่งฌานอยู่ผู้เดียว เหมือนนกที่อยู่ในรังยามฝนตกฉะนั้น

(พระอานนท์เล่าถึงความที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสห้ามตนคราวหนึ่ง ความว่า)

[๑๐๔๐] เธออย่าห้ามผู้คนชาวต่างแคว้นเป็นอันมากที่เดินทางมา เพื่อเฝ้าเราเลย เพราะผู้คนเหล่านั้นเป็นผู้มุ่งจะฟังธรรม จงเข้ามาหาเราได้ เวลานี้เป็นเวลาที่จะเฝ้าเรา

(พระอานนทเถระเล่าต่อไปว่า)

[๑๐๔๑] พระศาสดาผู้มีพระจักษุทรงประทานโอกาส ไม่ทรงห้าม ผู้คนชาวต่างแคว้นเป็นอันมากที่เดินทางมาเพื่อเข้าเฝ้า

[๑๐๔๒] เมื่อเรายังเป็นพระเสขบุคคลอยู่ ๒๕ ปี กามสัญญาไม่เกิดขึ้นเลย เชิญดูความที่ธรรมเป็นธรรมดี

[๑๐๔๓] เมื่อเรายังเป็นพระเสขบุคคลอยู่ ๒๕ ปี โทสสัญญาไม่เกิดขึ้นเลย เชิญดูความที่ธรรมเป็นธรรมดี

[๑๐๔๔] เราอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเมตตากายกรรม เหมือนเงาติดตามพระองค์อยู่ ๒๕ ปี

[๑๐๔๕] เราอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเมตตาวจีกรรม เหมือนเงาติดตามพระองค์อยู่ ๒๕ ปี

[๑๐๔๖] เราอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเมตตามโนกรรม เหมือนเงาติดตามพระองค์อยู่ ๒๕ ปี

[๑๐๔๗] เมื่อพระพุทธองค์เสด็จจงกรมอยู่ เราก็ได้เดินจงกรมอยู่ ทางเบื้องพระปฤษฎางค์ เมื่อพระองค์ทรงแสดงธรรมอยู่ ญาณเกิดขึ้นแก่เรา

[๑๐๔๘] เราเป็นผู้มีกิจที่จะต้องทำ ยังเป็นเสขบุคคล ยังไม่บรรลุอรหัต แต่พระศาสดาผู้ทรงอนุเคราะห์เราพระองค์นั้น ได้เสด็จปรินิพพานไปเสียก่อนแล้ว[๑๐๔๙] เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ถึงความเป็นผู้ประเสริฐโดยอาการทั้งปวงเสด็จปรินิพพานไป ครั้งนั้น ได้เกิดความน่ากลัวและขนพองสยองเกล้า

(พระสังคีติกาจารย์เมื่อจะสรรเสริญพระอานนทเถระ ได้รจนาคาถาไว้ ๓ คาถา ความว่า)

[๑๐๕๐] พระอานนทเถระเป็นพหูสูต เป็นผู้ทรงธรรม เป็นผู้รักษาคลังพระธรรมแห่งพระพุทธเจ้าผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ เป็นดวงตาของโลกทั่วไป ปรินิพพานเสียแล้ว[๑๐๕๑] พระอานนทเถระเป็นพหูสูต เป็นผู้ทรงธรรม เป็นผู้รักษาคลังพระธรรมแห่งพระพุทธเจ้าผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ เป็นดวงตาของโลกทั่วไป เป็นผู้กำจัดความมืดในโลกอันมืดมน[๑๐๕๒] พระอานนทเถระเป็นผู้มีคติ มีสติ และมีธิติ เป็นผู้แสวงหาคุณเป็นผู้ทรงจำพระสัทธรรมไว้ได้ เป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะ

(พระอานนทเถระก่อนแต่นิพพานได้กล่าวคาถานี้ ความว่า)

[๑๐๕๓] พระศาสดา เราก็ได้อยู่ใกล้ชิดแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ทำเสร็จแล้ว ภาระอันหนักก็ปลงลงแล้ว ตัณหาที่นำไปสู่ภพใหม่ก็ถอนได้แล้ว

จบ ติงสนิบาต

พระเถระ ๓ รูปนี้ คือ พระปุสสเถระ ๑ พระสารีบุตรเถระ ๑ พระอานนทเถระ ๑ ท่านกล่าวคาถาไว้ในติงสนิบาตรนั้น รวม ๑๐๕ คาถา ฉะนี้แล

๑๘. จัตตาฬีสนิบาต

๑. มหากัสสปเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระมหากัสสปเถระ

(ท่านพระมหากัสสปเถระเมื่อให้โอวาทแก่เหล่าภิกษุโดยเน้นให้เห็นถึง ผลดีในความยินดียิ่งในการปลีกตัวอยู่ลำพังพร้อมประกาศถึงข้อปฏิบัติของตน ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้ ความว่า){๓๙๘}[๑๐๕๕] ภิกษุไม่ควรมีหมู่คณะห้อมล้อมเที่ยวไป เพราะผู้ประพฤติเช่นนั้นยอมมีใจแปรปรวนและได้สมาธิโดยยาก การสงเคราะห์ผู้คนระดับต่าง ๆ เป็นความลำบาก ผู้มีปัญญา เห็นโทษในการคลุกคลีกันดังนี้แล้ว ไม่พึงชอบใจหมู่คณะ[๑๐๕๕] มุนีไม่พึงเข้าไปสู่ตระกูลทั้งหลาย เพราะผู้ประพฤติเช่นนั้นย่อมมีใจแปรปรวนและได้สมาธิโดยยาก ผู้ที่เกี่ยวข้องกับตระกูลนั้น ย่อมต้องขวนขวายในการเข้าไปสู่ตระกูล มักติดในรสอาหาร ย่อมละทิ้งประโยชน์อัน จะนำความสุขมาให้[๑๐๕๖] การกราบไหว้และการบูชาในตระกูลทั้งหลายนั้น พระอริยเจ้า ทั้งหลายกล่าวว่าเป็นเปือกตม เป็นลูกศรอันละเอียดที่ถอนได้ยาก เพราะสักการะเป็นสิ่งที่คนชั่วละได้ยาก

[๑๐๕๗] เราลงจากเสนาสนะแล้วก็เข้าเมืองไปบิณฑบาต เราได้เข้าไปหาชายโรคเรื้อนผู้กำลังบริโภคอาหารอยู่ด้วยความเอื้อเฟื้อ