๑๑. กลหวิวาทสูตร เล่ม ๒๕

[๘๖๗] บุคคลผู้เป็นมุนี ปราศจากความกำหนัด ไม่มีความตระหนี่ ย่อมไม่กล่าวถึงตนในเพราะเป็นผู้สูงกว่าเขา ในเพราะเป็นผู้เสมอเขา ในเพราะเป็นผู้ด้อยกว่าเขา เป็นผู้ไม่มีความกำหนด(คือตัณหาและทิฏฐิ) ไม่ถึงความกำหนด[๘๖๘] ผู้ใดไม่มีความยึดถือว่าเป็นของตนในโลก ไม่เศร้าโศก เพราะสิ่งที่ไม่มี และไม่ลำเอียงในธรรมทั้งหลาย ผู้นั้นแลเรียกว่าผู้สงบแล้ว

๑๑. กลหวิวาทสูตร

ว่าด้วยสาเหตุให้เกิดการทะเลาะวิวาท

{๔๑๘} [๘๖๙] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

ความทะเลาะ ความวิวาท ความรำพัน ความโศก ความตระหนี่ ความถือตัว ความดูหมิ่น และการพูดส่อเสียดมีมาจากอะไร กิเลสเหล่านั้นมีมาจากอะไร ขอพระองค์ได้โปรดตรัสเฉลยความนั้นด้วยเกิด[๘๗๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ความทะเลาะ ความวิวาท ความรำพัน ความโศก ความตระหนี่ ความถือตัว ความดูหมิ่น และการพูดส่อเสียดมีมาจากสิ่งเป็นที่รัก ความทะเลาะความวิวาทเกี่ยวเนื่อง ในความตระหนี่ และเมื่อความวิวาทกันเกิดแล้ว การพูดส่อเสียดกันก็มี

๑๑. กลหวิวาทสูตร

[๘๗๑] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

สิ่งเป็นที่รักทั้งหลายในโลกมีสาเหตุมาจากอะไร หรือว่าชนเหล่าใดแลท่องเที่ยวไปในโลกเพราะความโลภ ความโลภของชนเหล่านั้นมีสาเหตุมาจากอะไร อนึ่ง ความหวังและความสำเร็จสมหวังที่มีแก่นรชนในภายภาคหน้านั้นมีสาหตุมาจากอะไร[๘๗๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

สิ่งเป็นที่รักทั้งหลายในโลกมีสาเหตุมาจากความพอใจ และชนเหล่าใดแลท่องเที่ยวไปในโลกเพราะความโลภ ความโลภของชนเหล่านั้น ก็มีสาเหตุมาจากความพอใจอนึ่ง ความหวังและความสำเร็จสมหวังที่มีแก่นรชนในภายภาคหน้านั้นก็มีสาเหตุมาจากความพอใจ[๘๗๓] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

ความพอใจในโลกมีสาเหตุมาจากอะไร และกิเลสเครื่องตัดสินใจมีมาจากอะไร อนึ่ง ความโกรธ ความเป็นผู้พูดเท็จ และความสงสัยมีมาจากอะไร หรือธรรมเหล่าใดที่พระสมณะตรัสไว้แล้ว ธรรมเหล่านั้นมีมาจากอะไร[๘๗๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

คนทั้งหลายกล่าวถึงสิ่งใดว่า ความดีใจ ความเสียใจในโลก ความพอใจย่อมมีได้เพราะอาศัยสิ่งนั้น ๆ สัตว์โลก เห็นความเสื่อมและความเจริญในรูปทั้งหลายแล้วจึงทำการตัดสินใจ

[๘๗๕] ธรรมแม้เหล่านี้ คือ ความโกรธ ความเป็นผู้พูดเท็จ และความสงสัย เมื่อความดีใจและความเสียใจทั้งสองมีอยู่ ก็มีตามมา บุคคลผู้มีความสงสัยพึงศึกษาเพื่อทางแห่งญาณธรรมทั้งหลายพระสมณะทราบแล้วจึงตรัสบอกไว้[๘๗๖] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

ความดีใจและความเสียใจมีสาเหตุมาจากอะไร เมื่ออะไรไม่มี ความดีใจและความเสียใจเหล่านั้นจึงไม่มีอรรถคือความไม่มีและความมีนี้ ขอพระองค์ตรัสบอกข้าพระองค์ด้วยว่ามีสาเหตุมาจากอะไร[๘๗๗] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ความดีใจและความเสียใจมีสาเหตุมาจากผัสสะ เมื่อผัสสะไม่มี ความดีใจและความเสียใจเหล่านั้นก็ไม่มี อรรถคือความไม่มีและความมีนี้ขอบอกท่านว่ามีสาเหตุมาจากผัสสะนี้[๘๗๘] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

ผัสสะในโลกมีสาเหตุมาจากอะไร และความยึดถือ มีมาจากอะไร เมื่ออะไรไม่มี ความยึดถือว่าเป็นของเรา จึงไม่มีเมื่ออะไรไม่มี ผัสสะจึงจะถูกต้องไม่ได้

[๘๗๙] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

ผัสสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยนามและรูป ความยึดถือมีสาเหตุมาจากความปรารถนา เมื่อความปรารถนาไม่มี

๑๑. กลหวิวาทสูตร

ความยึดถือว่าเป็นของเราก็ไม่มี เมื่อรูปไม่มี ผัสสะก็ถูกต้องไม่ได้

[๘๘๐] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

เมื่อบุคคลดำเนินอย่างไร รูปจึงจะไม่มี อนึ่ง สุขและทุกข์จะไม่มีได้อย่างไร ขอพระองค์ตรัสบอกอาการที่รูปเป็นต้นจะไม่มีอย่างนั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด ข้าพระองค์ได้ตั้งใจไว้ว่าจะรู้อาการอย่างนั้น[๘๘๑] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

บุคคลที่มิใช่เป็นผู้มีสัญญาโดยสัญญาปกติ มิใช่เป็นผู้มีสัญญาโดยสัญญาผิดปกติ มิใช่เป็นผู้ไม่มีสัญญา ทั้งมิใช่เป็น ผู้มีสัญญาเด่นชัด เมื่อบุคคลดำเนินอย่างนี้ รูปจึงจะไม่มี เพราะว่าธรรมอันเป็นส่วนแห่งความเนิ่นช้ามีสาเหตุมา จากสัญญา[๘๘๒] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

ข้าพระองค์ได้ทูลถามธรรมข้อใด พระองค์ก็ได้แถลงธรรมข้อนั้นแก่ข้าพระองค์แล้ว ข้าพระองค์จะขอทูลถามธรรมส่วนอื่นกะพระองค์ ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอกธรรมนั้นด้วย

ก็สมณพราหมณ์ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลกนี้ มีพวกหนึ่งกล่าวถึงความหมดจดของยักษ์(สัตว์โลก)ด้วยอรูปสมาบัติว่าเป็นธรรมอันเลิศอย่างเดียวเท่านั้น หรือว่ายังมีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่งกล่าวถึงความหมดจดอย่างอื่นที่ยิ่งไปกว่าอรูปสมาบัตินี้

[๘๘๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ก็สมณพราหมณ์ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลกนี้ มีพวกหนึ่ง (พวกสัสสตวาท) ย่อมกล่าวถึงความหมดจดแห่งสัตว์โลกด้วยอรูปสมาบัติเท่านั้นว่าเป็นธรรมอันเลิศ บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น มีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่ง (พวกอุจเฉทวาท) อ้างตนว่าเป็นผู้ฉลาดในอนุปาทิเสส (ความไม่มีอะไรเหลืออยู่) ย่อมกล่าวถึงความขาดสูญ[๘๘๔] มุนีผู้มีปัญญาพิจารณารู้ว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้อาศัยทิฏฐิ และรู้ถึงทิฏฐิอันเป็นที่อาศัยด้วย เพราะรู้นักปราชญ์จึงเป็นผู้หลุดพ้นได้ จึงไม่ก่อความวิวาทกับใคร ไม่กลับมาในภพน้อยภพใหญ่อีก

๑๒. จูฬวิยูหสูตร

ว่าด้วยการยึดมั่นในลัทธิของตน สูตรเล็ก

{๔๑๙} [๘๘๕] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

มีสมณพราหมณ์บางพวกเป็นผู้ถือมั่นอยู่ในทิฏฐิของตน ๆ ถือทิฏฐินั้นแล้วก็อ้างตนว่าเป็นผู้ฉลาด พูดต่างกันไปว่า