๑๖. สารีปุตตสูตร เล่ม ๒๕

๑๖ นเม ทิฏฺโฐ อิโต ปุพฺเพ (อิจฺจายสฺมา สารีปุตฺโต)

น สุโต อุท กสฺสจิ

เอวํ วคฺคุวโท สตฺถา ตุสิตา คณิมาคโต ฯ

สเทวกสฺส โลกสฺส ยถา ทิสฺสติ จกฺขุมา

สพฺพนฺตมํ วิโนเทตฺวา เอโกว รติมชฺฌคา ฯ

ตํ พุทฺธํ อสิตํ ตาทึ อกุหํ คณิมาคตํ

พหุนฺนมิธ พทฺธานํ อตฺถี ปเญฺหน อาคมํ

ภิกฺขุโน วิชิคุจฺฉโต ภชโต ริตฺตมาสนํ

รุกฺขมูลํ สุสานํ วา ปพฺพตานํ คุหาสุ วา

อุจฺจาวเจสุ สยเนสุ คีวนฺโต ตตฺถ เภรวา

เยหิ ภิกฺขุ น เวเธยฺย นิคฺโฆเส สยนาสเน ฯ

กตี ปริสฺสยา โลเก คจฺฉโต อคตํ ทิสํ

เย ภิกฺขุ อภิสมฺภเว ปนฺตมฺหิ สยนาสเน ฯ

กฺยาสฺส พฺยปถโย อสฺสุ กฺยสฺสสฺสุ อิธ โคจรา

กานิ สีลพฺพตานสฺส ๑ ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน

กํ โส สิกฺขํ สมาทาย เอโกทิ นิปโก สโต

กมฺมาโร รชตสฺเสว นิทฺธเม มลมตฺตโน ฯ

วิชิคุจฺฉมานสฺส ยทิทํ ผาสุ (สารีปุตฺตาติ ภควา)

ริตฺตาสนํ สยนํ เสวโต เจ

สมฺโพธิกามสฺส ยถานุธมฺมํ

ตนฺเต ปวกฺขามิ ยถา ปชานํ ฯ

ปญฺจนฺน ๑ ธีโร ภยานํ น ภาเย

ภิกฺขุ สโต ส ปริยนฺตจารี

ฑํสาธิปาตานํ สิรึสปานํ

มนุสฺสผสฺสานํ จตุปฺปทานํ

ปรธมฺมิกานมฺปิ น สนฺตเสยฺย

ทิสฺวาปิ เตสํ พหุเภรวานิ

อถาปรานิ อภิสมฺภเวยฺย

ปริสฺสยานิ กุสลานุเอสี ฯ

อาตงฺกผสฺเสน ขุทาย ผุฏฺโฐ

สีตํ อจฺจุณฺหํ อธิวาสเยยฺย

โส เตหิ ผุฏฺโฐ พหุธา อโนโก

วิริยํ ปรกฺกมฺม ทฬฺหํ กเรยฺย ฯ

เถยฺยํ น กเรยฺย น มุสา ภเณยฺย

เมตฺตาย ผสฺเส ตสถาวรานิ

ยทาวิลตฺตํ มนโส วิชญฺญา

กณฺหสฺส ปกฺโขติ วิโนทเยยฺย ฯ

โกธาติมานสฺส วสํ น คจฺเฉ

มูลมฺปิ เตสํ ปลิขญฺญ ติฏฺเฐ

อถปฺปิยํ วา ปน อปฺปิยํ วา

อทฺธา ภวนฺโต อภิสมฺภเวยฺย ฯ

ปญฺญํ ปุรกฺขตฺวา ๑ กลฺยาณปีติ

วิกฺขมฺภเย ตานิ ปริสฺสยานิ

อรตึ สเหถ สยนมฺหิ ปนฺเต

จตุโร สเหถ ปริเทวธมฺเม

กึสู อสิสฺสามิ กุวํ วา อสฺสิสฺสํ

ทุกฺขํ วต เสตฺถ ๒ กุวชฺชเสสฺสํ

เอเต วิตกฺเก ปริเทวเนยฺเย

วินเยถ เสกฺโข อนิเกตสารี ฯ

อนฺนญฺจ ลทฺธา วสนญฺจ กาเล

มตฺตํ โส ชญฺญา อิธ โตสนตฺถํ

โส เตสุ คุตฺโต ยตจาริ คาเม

รุสิโตปิ วาจํ ผรุสํ น วชฺชา ฯ

โอกฺขิตฺตจกฺขุ น จ ปาทโลโล

ฌานานุยุตฺโต พหุชาครสฺส

อุเปกฺขมารพฺภ สมาหิตตฺโต

ตกฺกาสยํ กุกฺกุจฺจิยูปฉินฺเท ฯ

จุทิโต วจีภิ สติมาภินนฺเท

สพฺรหฺมจารีสุ ขิลํ ปภินฺเท

วาจํ ปมุญฺเจ กุสลํ นาติเวลํ

ชนวาทธมฺมาย น เจตเยยฺย ฯ

อถาปรํ ปญฺจ รชานิ โลเก

เยสํ สติมา วินยาย สิกฺเข

รูเปสุ สทฺเทสุ อโถ รเสสุ

คนฺเธสุ ผสฺเสสุ สเหถ ราคํ ฯ

เอเตสุ ธมฺเมสุ วิเนยฺย ฉนฺทํ

ภิกฺขุ สติมา สุวิมุตฺตจิตฺโต

กาเลน โส สมฺมาธมฺมํ ปริวีมํสมาโน

เอโกทิภูโต วิหเน ตมํ โสติ ภควาติ ฯ

สารีปุตฺตสุตฺตํ โสฬสมํ ฯ

อฏฺฐกวคฺโค จตุตฺโถ ฯ

ตสฺสุทฺทานํ

กามคุหญฺจ ทุฏฺฐา จ สุทฺธญฺจ ปรมํ ชรา

เมตฺเตยฺโย จ ปสูโร จ มาคนฺที ปุรเภทนํ

กลหํ เทฺว จ พฺยูหานิ ปุนเรว ตุวฏฺฏกํ

อตฺตทณฺฑวรํ สุตฺตํ เตน สารีปุตฺเตน ๑ โสฬส

อิติ เอตานิ สุตฺตานิ สพฺพานฏฺฐกวคฺคิกาติ ฯ

๑ โป. ยุ. สีลพฺพานาสฺสุ ฯ

๑ โป. ยุ. ปญฺจนฺนํ ฯ

๑ โป. ปุรกฺขิตฺวา ฯ ๒ โป. ทุกฺขํ วสเยถ ฯ

๑ ยุ. เถรปเญฺหน โสฬส ฯ

พระศาสดาผู้มีพระวาจาไพเราะอย่างนี้ เสด็จมาแต่ชั้นดุสิตสู่แผ่นดินข้าพระองค์ยังไม่ได้เห็นหรือไม่ได้ยินต่อใครๆ ในกาลก่อนแต่นี้เลยพระองค์ผู้มีพระจักษุ ย่อมปรากฏแก่มนุษย์ทั้งหลาย เหมือนปรากฏแก่โลกพร้อมด้วยเทวดา ฉะนั้นพระองค์ผู้เดียวบรรเทาความมืดได้ทั้งหมดทรงถึงความยินดีในเนกขัมมะ ศิษย์ทั้งหลายมีกษัตริย์เป็นต้นเป็นอันมากมาเฝ้าพระองค์ผู้เป็นพุทธะ ผู้อันตัณหาและทิฐิไม่อาศัยแล้ว ผู้คงที่ไม่หลอกลวง เสด็จมาแล้วสู่แผ่นดิน ณ เมืองสังกัสสะนี้ ด้วยปัญหามีอยู่ เมื่อภิกษุเกลียดชังแต่ทุกข์มีชาติเป็นต้นอยู่ เสพที่นั่งอันสงัดคือ โคนไม้ ป่าช้า หรือที่นั่งอันสงัดในถ้ำแห่งภูเขา ในที่นอนอันเลวและประณีต ความขลาดกลัวซึ่งเป็นเหตุจะไม่ทำให้ภิกษุหวั่นไหว ในที่นอนและที่นั่งอันไม่มีเสียงกึกก้องนั้น มีประมาณเท่าไร อันตรายในโลกของภิกษุผู้จะไปยังทิศที่ไม่เคยไป ซึ่งภิกษุจะพึงครอบงำเสียในที่นอนและที่นั่งอันสงัด มีประมาณเท่าไร ภิกษุนั้นพึงมีถ้อยคำอย่างไรพึงมีโคจรในโลกนี้อย่างไร ภิกษุผู้มีใจเด็ดเดี่ยว พึงมีศีลและวัตรอย่างไร สมาทานสิกขาอะไร จึงเป็นผู้มีจิตแน่วแน่ มีปัญญารักษาตนมีสติ พึงกำจัดมลทินของตน เหมือนนายช่างทองกำจัดมลทินของทองฉะนั้น ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูกรสารีบุตร

ถ้าว่าธรรมเป็นเครื่องอยู่สำราญ และธรรมที่สมควรนี้ใดของภิกษุผู้เกลียดชังแต่ทุกข์มีชาติเป็นต้น ผู้ใคร่จะตรัสรู้เสพอยู่ซึ่งที่นั่งและที่นอนอันสงัดมีอยู่ไซร้ เราจะกล่าวธรรมเป็นเครื่องอยู่สำราญและธรรมที่สมควรนั่นตามที่รู้ แก่เธอภิกษุผู้เป็นปราชญ์ มีสติ ประพฤติอยู่ในเขตแดนของตนไม่พึงกลัวแต่ภัย ๕ อย่าง คือ เหลือบ ยุง สัตว์เสือกคลานผัสสะแห่งมนุษย์ (มีมนุษย์ผู้เป็นโจรเป็นต้น) สัตว์สี่เท้าภิกษุผู้แสวงหากุศลธรรมอยู่เนืองๆ ไม่พึงสะดุ้งแม้ต่อเหล่าชนผู้ประพฤติธรรมอื่นนอกจากสหธรรมิก แม้ได้เห็นเหตุการณ์อันนำมาซึ่งความขลาดเป็นอันมากของชนเหล่านั้น และอันตรายเหล่าอื่น ก็พึงครอบงำเสียได้

ภิกษุอันผัสสะแห่งโรคคือ ความหิว เย็นจัด ร้อนจัดถูกต้องแล้ว พึงอดกลั้นได้ภิกษุนั้นเป็นผู้อันโรคเหล่านั้นถูกต้องแล้วด้วยอาการต่างๆ ก็มิได้ทำโอกาสให้แก่อภิสังขารเป็นต้น พึงบากบั่นกระทำความเพียรให้มั่นคงไม่พึงกระทำการขโมย ไม่พึงกล่าวคำมุสาพึงแผ่เมตตาไปยังหมู่สัตว์ทั้งที่สะดุ้งและมั่นคง ในกาลใด พึงรู้เท่าความที่ใจเป็นธรรมชาติขุ่นมัว ในกาลนั้น พึงบรรเทาเสียด้วยคิดว่า นี้เป็นฝักฝ่ายแห่งธรรมดำ ไม่พึงลุอำนาจแห่งความโกรธและการดูหมิ่นผู้อื่นพึงขุดรากเง่าแห่งความโกรธและการดูหมิ่นผู้อื่นเหล่านั้นแล้วดำรงอยู่เมื่อจะครอบงำก็พึงครอบงำความรักหรือความไม่รักเสียโดยแท้ ภิกษุผู้ประกอบด้วยปีติอันงาม

มุ่งบุญเป็นเบื้องหน้าพึงข่มอันตรายเหล่านั้นเสีย พึงครอบงำความไม่ยินดีในที่นอนอันสงัด พึงครอบงำธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความร่ำไรทั้ง ๔ อย่าง ผู้เป็นเสขะ ไม่มีความกังวลเที่ยวไปพึงปราบวิตกอันเป็นที่ตั้งแห่งความร่ำไรเหล่านี้ว่าเราจักบริโภคอะไร หรือว่าเราจักบริโภคที่ไหน เมื่อคืนนี้เรานอนเป็นทุกข์นัก ค่ำวันนี้เราจักนอนที่ไหน ภิกษุนั้นได้ข้าวและที่อยู่ในกาลแล้วพึงรู้จักประมาณ (ในกาลรับและในกาลบริโภค) เพื่อความสันโดษในศาสนานี้ ภิกษุนั้นคุ้มครองแล้วในปัจจัยเหล่านั้น สำรวมระวังเที่ยวไปในบ้านถึงใครๆ ด่าว่าเสียดสีก็ไม่พึงกล่าววาจาหยาบ พึงเป็นผู้มีจักษุทอดลงและไม่พึงโลเลด้วยเท้า

พึงเป็นผู้ขวนขวายในฌานเป็นผู้ตื่นอยู่โดยมาก ปรารภอุเบกขามีจิตตั้งมั่นดี พึงตัดเสียซึ่งธรรมเป็นที่อยู่แห่งวิตกและความคะนองภิกษุผู้อันอุปัชฌายะเป็นต้นตักเตือนแล้วด้วยวาจา พึงเป็นผู้มีสติยินดีรับคำตักเตือนนั้น พึงทำลายตะปู คือความโกรธในสพรหมจารีทั้งหลายพึงเปล่งวาจาอันเป็นกุศล ไม่ให้ล่วงเวลา ไม่พึงคิดในการกล่าวติเตียนผู้อื่น ต่อแต่นั้น พึงเป็นผู้มีสติศึกษาเพื่อปราบธุลี ๕ อย่างในโลกครอบงำความกำหนัดยินดีในรูป เสียง กลิ่น รส และผัสสะครั้นปราบความพอใจในธรรมเหล่านี้ได้แล้ว พึงเป็นผู้มีสติ มีจิตหลุดพ้นด้วยดี พิจารณาธรรมอยู่โดยชอบ โดยกาลอันสมควรมีจิตแน่วแน่พึงกำจัดความมืดเสียได้ ฉะนี้แล ฯ

จบสารีปุตตสูตรที่ ๑๖

จบอัฏฐกวรรคที่ ๔

____________

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. กามสูตร ๒. คุหัฏฐกสูตร

๓. ทุฏฐัฏฐสูตร ๔. สุทธัฏฐกสูตร

๕. ปรมัฏฐกสูตร ๖. ชราสูตร

๗. ติสสเมตเตยยสูตร ๘. ปสูรสูตร

๙. มาคันทิยสูตร ๑๐. ปุราเภทสูตร

๑๑. กลหวิวาทสูตร ๑๒. จูฬวิยูหสูตร

๑๓. มหาวิยูหสูตร ๑๔. ตุวฏกสูตร

๑๕. อัตตทัณฑสูตร ๑๖. สารีปุตตสูตร

พระสูตรเหล่านี้ทั้งหมดมี ๘ วรรค ด้วยประการฉะนี้ ฯ