๑๒. จูฬวิยูหสูตร เล่ม ๒๕

ก็สมณพราหมณ์ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลกนี้ มีพวกหนึ่งกล่าวถึงความหมดจดของยักษ์(สัตว์โลก)ด้วยอรูปสมาบัติว่าเป็นธรรมอันเลิศอย่างเดียวเท่านั้น หรือว่ายังมีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่งกล่าวถึงความหมดจดอย่างอื่นที่ยิ่งไปกว่าอรูปสมาบัตินี้

[๘๘๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ก็สมณพราหมณ์ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลกนี้ มีพวกหนึ่ง (พวกสัสสตวาท) ย่อมกล่าวถึงความหมดจดแห่งสัตว์โลกด้วยอรูปสมาบัติเท่านั้นว่าเป็นธรรมอันเลิศ บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น มีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่ง (พวกอุจเฉทวาท) อ้างตนว่าเป็นผู้ฉลาดในอนุปาทิเสส (ความไม่มีอะไรเหลืออยู่) ย่อมกล่าวถึงความขาดสูญ[๘๘๔] มุนีผู้มีปัญญาพิจารณารู้ว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้อาศัยทิฏฐิ และรู้ถึงทิฏฐิอันเป็นที่อาศัยด้วย เพราะรู้นักปราชญ์จึงเป็นผู้หลุดพ้นได้ จึงไม่ก่อความวิวาทกับใคร ไม่กลับมาในภพน้อยภพใหญ่อีก

๑๒. จูฬวิยูหสูตร

ว่าด้วยการยึดมั่นในลัทธิของตน สูตรเล็ก

{๔๑๙} [๘๘๕] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

มีสมณพราหมณ์บางพวกเป็นผู้ถือมั่นอยู่ในทิฏฐิของตน ๆ ถือทิฏฐินั้นแล้วก็อ้างตนว่าเป็นผู้ฉลาด พูดต่างกันไปว่า

๑๒. จูฬวิยูหสูตร

‘บุคคลใดรู้อย่างนี้ บุคคลนั้นชื่อว่ารู้ธรรมแล้ว บุคคลใดคัดค้านธรรมนี้ บุคคลนั้นชื่อว่าผู้ยังไม่สำเร็จ’

[๘๘๖] สมณพราหมณ์เหล่านั้นถือทิฏฐิอย่างนี้แล้วย่อมวิวาทกัน และกล่าวว่าคนอื่นโง่ ไม่ฉลาด บรรดาวาทะของสมณพราหมณ์เหล่านี้ วาทะไหนจะจริงหนอ เพราะสมณพราหมณ์เหล่านี้ทั้งหมดต่างก็อ้างตนว่าเป็นผู้ฉลาดเหมือนกัน[๘๘๗] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

หากว่าผู้ที่ไม่คล้อยตามธรรมของผู้อื่นจัดเป็นคนโง่ เป็นคนเลว มีปัญญาเสื่อมทรามไซร้ สมณพราหมณ์เหล่านั้นก็จัดว่าเป็นคนโง่ มีปัญญาเสื่อมทรามทั้งหมดทีเดียว เพราะว่าสมณพราหมณ์ทั้งปวงเหล่านี้ต่างก็เป็นผู้ถือมั่นอยู่ในทิฎฐิ[๘๘๘] หากว่าพวกสมณพราหมณ์ผู้ผ่อง แผ้วอยู่ในทิฏฐิของตนจัดเป็นผู้มีปัญญาหมดจดดี เป็นผู้ฉลาด มีความรู้ไซร้ บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้นก็จะไม่มีใครเป็นผู้มีปัญญาเสื่อมทราม เพราะแม้สมณพราหมณ์เหล่านั้นต่างก็ยึดถือทิฏฐิเช่นนั้น[๘๘๙] คนสองผ่ายต่างกล่าวหากันและกันว่าเป็นคนโง่เพราะทิฏฐิใด ข้าพระองค์ไม่กล่าวทิฏฐินั้นว่าจริง ด้วยว่าพวกสมณพราหมณ์ต่างก็ได้ทำทิฏฐิของตน ๆ ว่าจริง เพราะเหตุนั้นแหละ จึงเห็นคนอื่นว่าเป็นคนโง่

[๘๙๐] (พระพุทธเนรมิตทูลถามอีกว่า)

สมณพราหมณ์บางพวกกล่าวธรรมใดว่าเป็นของจริงของแท้ แต่สมณพราหมณ์พวกอื่นกลับกล่าวธรรมนั้นว่าเป็นของเปล่าของเท็จ สมณพราหมณ์เหล่านั้นถือมั่นอย่างนี้แล้วก็วิวาทกัน เพราะเหตุไร พวกสมณพราหมณ์จึงไม่กล่าวเป็นอย่างเดียวกัน[๘๙๑] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ก็หมู่สัตว์รู้ประจักษ์ถึงสัจจะใดอยู่ จะไม่วิวาทกันเลยสัจจะนั้นมีอย่างเดียวเท่านั้น ไม่มีสัจจะอย่างที่สองสมณพราหมณ์เหล่านั้นแสดงสัจจะไปต่าง ๆ กันเอง เพราะเหตุนั้น สมณพราหมณ์เหล่านั้นจึงไม่กล่าวเป็นอย่างเดียวกัน[๘๙๒] (พระพุทธนิมิตทูลถามอีกว่า)

เพราะเหตุไรหนอ พวกสมณพราหมณ์จึงกล่าวสัจจะไปต่าง ๆกัน อ้างตนว่าเป็นผู้ฉลาด พูดไปทั่ว แท้จริงสัจจะที่พวกสมณพราหมณ์ได้ฟังมาแล้วมีมากอย่างต่าง ๆ กัน หรือว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นคิดนึกตรึกเอาเอง[๘๙๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

สัจจะมีได้มีมากอย่างต่างๆ กันเลย นอกจากความยึดถือว่าเที่ยงด้วยสัญญาในโลก พวกสมณพราหมณ์กำหนดความตรึกในทิฏฐิทั้งหลายแล้วกล่าวเป็นสองทางว่า ‘ของเราจริง ของท่านเท็จ’

๑๒. จูฬวิยูหสูตร

[๘๙๔] เจ้าลัทธิอาศัยธรรมเหล่านี้ คือ รูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน ศีล พรต หรืออารมณ์ที่ได้ทราบแล้ว แสดงอาการดูหมิ่นดำรงอยู่ในข้อตัดสินใจคือทิฏฐิแล้วร่าเริงอยู่ กล่าวว่า ‘คนอื่นโง่ ไม่ฉลาด’

[๘๙๕] เจ้าลัทธิเห็นบุคคลอื่นว่าเป็นคนโง่ด้วยเหตุใด ก็กล่าวถึงตนว่าเป็นคนฉลาดด้วยเหตุนั้น เจ้าลัทธินั้นชอบอวดอ้างว่าตนฉลาดด้วยตนเอง ชอบดูหมิ่นบุคคลอื่น และชอบพูดเช่นนั้นนั่นแหละ

[๘๙๖] เจ้าลัทธินั้นเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยอติสารทิฏฐิ เป็นผู้มัวเมาด้วยความถือตัว มีความถือตัวบริบูรณ์ จึงอภิเษกตนเองด้วยใจ(ว่าเราเป็นคนฉลาด) เพราะทิฏฐินั้นอันเจ้าลัทธินั้นยึดถือมาอย่างนั้น

[๘๙๗] ก็ถ้าบุคคลจะพึงเป็นคนเลวเพราะคำพูดของคนอื่นไซร้ คนที่ว่าเขานั้นตนเองก็จะเป็นผู้มีปัญญาทรามพร้อมไปกับผู้นั้นด้วย อีกอย่างหนึ่ง ถ้าบุคคลผู้เรียนจบพระเวทจะเป็นนักปราชญได้เองไซร้ ในหมู่สมณพราหมณ์ก็จะไม่มีใครเป็นคนโง่เลย

[๘๙๘] ‘คนพวกใดยกย่องธรรมอื่นจากธรรมนี้ คนพวกนั้นย่อมเป็นผู้พลาดทางแห่งความหมดจดเป็นผู้ไม่บริบูรณ์’ พวกเดียรถีย์พูดอย่างนี้โดยมาก เพราะพวกเดียรถีย์นั้นเป็นผู้ยินดียิ่งด้วยความยินดีในทิฏฐิของตน

[๘๙๙] พวกเดียรถีย์ย่อมกล่าวว่าความหมดจดมีได้เฉพาะในธรรม (ของตน) นี้เท่านั้น ไม่กล่าวความหมดจดว่ามีในธรรมทั้งหลายอื่นเลย พวกเดียรถีย์โดยมากยืดมั่นอยู่อย่างนี้จึงกล่าวยืนยันในธรรมอันเป็นแนวทางของตนนั้น

[๙๐๐] อนึ่ง เจ้าลัทธิผู้กล่าวยืนยันในธรรมอันเป็นแนวทางของตน ก็จะเห็นใครอื่นว่าเป็นคนโง่ในเพราะทิฏฐินั้น เจ้าลัทธินั้นเมื่อกล่าวถึงบุคคลอื่นว่าเป็นคนโง่ ไม่เป็นผู้หมดจดก็จะพึงนำมาซึ่งการทุ่มเถียงกันด้วยตัวเองทีเดียว

[๙๐๑] เจ้าลัทธินั้นมั่นอยู่ในข้อตัดสินใจคือทิฏฐิแล้วกำหนดเอาเองย่อมถึงความวิวาทกันในโลกในภายหน้า สัตว์โลกละทิฏฐิทั้งปวงได้แล้วย่อมไม่ก่อการทุ่มเถียงกันในโลก

๑๓. มหาวิยูหสูตร

ว่าด้วยการยึดมั่นในลัทธิของตน สูตรใหญ่

{๔๒๐} [๙๐๒] (พระพุทธเนรมิตทูลถามว่า)

สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งผู้ถือมั่นอยู่ในทิฏฐิกล่าวว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมดนั่นแลจะได้รับการนินทาหรือจะได้ความสรรเสริญในเพราะทิฏฐินั้น

[๙๐๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ก็ผลนั้นเล็กน้อย ไม่เพียงพอที่จะสงบกิเลสได้ ข้าพระองค์กล่าวผลแห่งความวิวาท(ว่ามี) ๒ อย่าง (คือ นินทากับ