โคตรภูญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

สังขารเปกขาญาณ ๑๘ เป็นปัจจัยแห่งวิโมกข์ ๓

อาการ ๑๘ นี้พระโยคาวจรอบรมแล้วด้วยปัญญา พระ

โยคาวจรผู้ฉลาดในสังขารุเปกขาญาณย่อมไม่หวั่นไหว

เพราะทิฏฐิต่าง ๆ ฉะนี้แล

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาคือความเป็นผู้ใคร่จะพ้นไปทั้งพิจารณาและวางเฉยอยู่ ชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ”

จบ สังขารุเปกขาญาณนิทเทสที่ ๙

๑๐. โคตรภูญาณนิทเทส

แสดงโคตรภูญาณ

{๑๓๖} [๑๓๖] ปัญญาในการออกและหลีกไปจากสังขารนิมิตภายนอก ชื่อว่าโคตรภูญาณอย่างไร

ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่าครอบงำความเกิดขึ้น ครอบงำความเป็นไป ครอบงำนิมิต ครอบงำการประมวลมา ครอบงำปฏิสนธิ ครอบงำคติ ครอบงำความบังเกิด ครอบงำอุบัติ ครอบงำชาติ ครอบงำชรา ครอบงำพยาธิ ครอบงำมรณะ ครอบงำความโศก ครอบงำความรำพัน ครอบงำความคับแค้นใจ ครอบงำสังขารนิมิตภายนอก ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่าแล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น ... แล่นไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับ ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่าครอบงำความเกิดขึ้นแล้ว แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น ครอบงำความเป็นไปแล้วแล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเป็นไป ครอบงำนิมิตแล้วแล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีนิมิต ... ครอบงำสังขารนิมิตภายนอกแล้ว แล่นไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับ

{๑๓๗} [๑๓๗] ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่าออกจากความเกิดขึ้น ออกจากความเป็นไป ออกจากสังขารนิมิตภายนอก ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่าแล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเป็นไป ... แล่นไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่าออกจากความเกิดขึ้นแล้วแล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น ออกจากความเป็นไปแล้วแล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเป็นไป ... ออกจากสังขารนิมิตภายนอกแล้วแล่นไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่าหลีกออกจากความเกิดขึ้น หลีกออกจากความเป็นไป ... หลีกออกจากสังขารนิมิตภายนอก ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่าแล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเป็นไป ... แล่นไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่าหลีกออกจากความเกิดขึ้นแล้วแล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น ออกจากความเป็นไปแล้วแล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเป็นไป ... หลีกออกจากสังขารนิมิตภายนอกแล้วแล่นไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับ{๑๓๘} [๑๓๘] โคตรภูธรรมเท่าไร ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสมถะ โคตรภูธรรมเท่าไร ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนา

โคตรภูธรรม ๘ ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสมถะ โคตรภูธรรม ๑๐ ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนา

{๑๓๙} [๑๓๙] โคตรภูธรรม ๘ มีอะไรบ้าง ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสมถะ

ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่า (๑) ครอบงำนิวรณ์เพื่อต้องการได้ปฐมฌาน (๒) ครอบงำวิตกและวิจารเพื่อต้องการได้ทุติยฌาน (๓) ครอบงำปีติเพื่อต้องการได้ตติยฌาน (๔) ครอบงำสุขและทุกข์เพื่อต้องการได้จตุตถฌาน

(๕) ครอบงำรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา นานัตตสัญญา เพื่อต้องการได้อากาสานัญจายตนสมาบัติ (๖) ครอบงำอากาสานัญจายตนสัญญา เพื่อต้องการได้วิญญาณัญจายตนสมาบัติ (๗) ครอบงำวิญญาณัญจายตนสัญญา เพื่อต้องการได้อากิญจัญญายตนสมาบัติ (๘) ครอบงำอากิญจัญญายตนสัญญา เพื่อต้องการได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ โคตรภูธรรม ๘ นี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสมถะ

{๑๔๐} [๑๔๐] โคตรภูธรรม ๑๐ มีอะไรบ้าง ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนา

ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่า (๑) ครอบงำความเกิดขึ้น ความเป็นไปนิมิต การประมวลมา ปฏิสนธิ คติ ความบังเกิด อุบัติ ชาติชรา พยาธิ มรณะ ความโศก ความร่ำไร ความคับแค้นใจ สังขารนิมิตภายนอก เพื่อต้องการได้โสดาปัตติมรรค (๒) ครอบงำความเกิดขึ้น ความเป็นไป นิมิต การประมวลมา ปฏิสนธิ เพื่อต้องการโสดาปัตติผลสมาบัติ (๓) ... เพื่อต้องการได้สกทาคามิมรรค (๔) ... เพื่อต้องการสกทาคามิผลสมาบัติ (๕) ... เพื่อต้องการได้อนาคามิมรรค (๖) ... เพื่อต้องการอนาคามิผลสมาบัติ (๗) ... เพื่อต้องการได้อรหัตตมรรค (๘) ... เพื่อต้องการอรหัตตผลสมาบัติ (๙) ... เพื่อต้องการสุญญตวิหารสมาบัติ (๑๐) ครอบงำความเกิดขึ้น ความเป็นไป นิมิต การประมวลมา ปฏิสนธิ คติ ความบังเกิด อุบัติ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ความโศก ความร่ำไร ความคับแค้นใจ สังขารนิมิตภายนอก เพื่อต้องการอนิมิตตวิหารสมาบัติ โคตรภูธรรม ๑๐ นี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนา{๑๔๑} [๑๔๑] โคตรภูธรรมเป็นกุศลเท่าไร เป็นอกุศลท่าไร เป็นอัพยากฤตเท่าไร

โคตรภูธรรมเป็นกุศล ๑๕ เป็นอัพยากฤต ๓ เป็นอกุศลไม่มี

{๑๔๒} [๑๔๒] โคตรภูญาณ ๘ คือ โคตรภูญาณที่มีอามิส ๑

ไม่มีอามิส ๑ มีที่ตั้ง ๑ ไม่มีที่ตั้ง ๑ เป็นสัญญุตะ ๑

เป็นวิสัญญุตะ ๑ เป็นวุฏฐิตะ ๑เป็นอวุฏฐิตะ ๑

เป็นปัจจัยแห่งสมาธิ ๘

โคตรภูญาณ ๑๐ เป็นโคจรแห่งวิปัสสนาญาณ

โคตรภูธรรม ๑๘ เป็นปัจจัยแห่งวิโมกข์ ๓ โคตรภูธรรม

มีอาการ ๑๘ นี้ พระโยคาวจรอบรมแล้วด้วยปัญญา

พระโยคาวจรเป็นผู้ฉลาดในโคตรภูญาณอันเป็นเครื่อง

หลีกไปและในโคตรภูญาณอันเป็นเครื่องออกไป ย่อม

ไม่หวั่นไหวเพราะทิฏฐิต่าง ๆ ฉะนี้แล

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการออกและหลีกไปจากสังขารนิมิตภายนอก ชื่อว่าโคตรภูญาณ”

จบ โคตรภูญาณนิทเทสที่ ๑๐

๑๑. มัคคญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในมรรค

{๑๔๓} [๑๔๓] ปัญญาในการออกและหลีกไปจากกิเลส ขันธ์ และสังขารนิมิตภายนอกทั้งสอง ชื่อว่ามัคคญาณอย่างไร

ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ญาณที่ชื่อว่าสัมมาทิฏฐิเพราะอรรถว่าเห็น ย่อมออกจากมิจฉาทิฏฐิ จากเหล่ากิเลสที่เป็นไปตามมิจฉาทิฏฐินั้น จากขันธ์ทั้งหลาย และจากสรรพนิมิตภายนอก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการออกและหลีกไปจากกิเลส ขันธ์ และสังขารนิมิตภายนอกทั้งสอง ชื่อว่ามัคคญาณ”ญาณที่ชื่อว่าสัมมาสังกัปปะเพราะอรรถว่าดำริออกย่อมออกจากมิจฉาสังกัปปะ ... ชื่อว่ามัคคญาณ

ญาณที่ชื่อว่าสัมมาวาจาเพราะอรรถว่ากำหนดเอา ย่อมออกจากมิจฉาวาจา ... ชื่อว่ามัคคญาณ

ญาณที่ชื่อว่าสัมมากัมมันตะเพราะอรรถว่าเป็นสมุฏฐาน ย่อมออกจากมิจฉากัมมันตะ ... ชื่อว่ามัคคญาณ

ญาณที่ชื่อว่าสัมมาอาชีวะเพราะอรรถว่าขาวผ่อง ย่อมออกจากมิจฉาอาชีวะ ... ชื่อว่ามัคคญาณ

ญาณที่ชื่อว่าสัมมาวายามะเพราะอรรถว่าประคองไว้ ย่อมออกจากมิจฉาวายามะ ... ชื่อว่ามัคคญาณ