สังขารุเปกขาญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

ข้อที่พระโยคาวจรพิจารณาเห็นความไม่เกิดขึ้น ความ

ไม่เป็นไป ความไม่มีนิมิต ความไม่มีการประมวลมา

และความไม่ปฏิสนธิว่า ‘เป็นสุข’ นี้เป็นญาณในสันติบท

อาทีนวญาณนี้ย่อมเกิดในฐานะ ๕ ญาณในสันติบท

ย่อมเกิดในฐานะ ๕ พระโยคาวจรย่อมรู้ชัดญาณ ๑๐

ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะทิฏฐิต่าง ๆ เพราะเป็นผู้ฉลาด

ในญาณทั้ง ๒ ฉะนี้แล

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในความปรากฏโดยความเป็นภัย ชื่อว่าอาทีนวญาณ”

จบ อาทีนวญาณนิทเทสที่ ๘

๙. สังขารุเปกขาญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในการพิจารณาวางเฉยสังขาร

{๑๒๐} [๑๒๐] ปัญญาคือความเป็นผู้ใคร่จะพ้นไปทั้งพิจารณาและวางเฉยอยู่ ชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณอย่างไร

ปัญญาคือความเป็นผู้ใคร่จะพ้นไปจากความเกิดขึ้น ทั้งพิจารณาและวางเฉยอยู่ ปัญญาคือความเป็นผู้ใคร่จะพ้นไปจากความเป็นไป ทั้งพิจารณาและวางเฉยอยู่ ปัญญาคือความเป็นผู้ใคร่จะพ้นไปจากสังขารนิมิต ... จากการประมวลมา จากปฏิสนธิ จากคติ จากความบังเกิด จากความอุบัติ จากชาติ จากชรา จากพยาธิ จากมรณะ จากความโศก จาก

ความรำพันปัญญาคือความเป็นผู้ใคร่จะพ้นไปจากความคับแค้นใจ ทั้งพิจารณาและวางเฉยอยู่ (แต่ละอย่าง) ชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ

{๑๒๑} [๑๒๑] ปัญญาคือความเป็นผู้ใคร่จะพ้นไปทั้งพิจารณาและวางเฉยอยู่ว่า “ความเกิดขึ้นเป็นทุกข์ ความเป็นไปเป็นทุกข์ สังขารนิมิตเป็นทุกข์ ... ความคับแค้นใจเป็นทุกข์” (แต่ละอย่าง) ชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ

ปัญญาคือความเป็นผู้ใคร่จะพ้นไปทั้งพิจารณาและวางเฉยอยู่ว่า “ความเกิดขึ้นเป็นภัย ความเป็นไปเป็นภัย ... ความคับแค้นใจเป็นภัย” (แต่ละอย่าง) ชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ

{๑๒๒} [๑๒๒] ปัญญาคือความเป็นผู้ใคร่จะพ้นไปทั้งพิจารณาและวางเฉยอยู่ว่า “ความเกิดขึ้นมีอามิส ความเป็นไปมีอามิส ... ความคับแค้นใจมีอามิส ความเกิดขึ้นเป็นสังขาร ความเป็นไปเป็นสังขาร ... ความคับแค้นใจเป็นสังขาร” (แต่ละอย่าง) ชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ

{๑๒๓} [๑๒๓] ความเกิดขึ้นเป็นสังขาร ญาณวางเฉยสังขารเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ แม้ธรรม ๒ ประการนี้ คือ สังขารและอุเบกขาต่างก็เป็นสังขาร ญาณวางเฉยสังขารเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ ความเป็นไปเป็นสังขาร ... นิมิตเป็นสังขาร การประมวลมาเป็นสังขาร ความอุปบัติเป็นสังขาร ชาติเป็นสังขาร ชราเป็นสังขาร พยาธิเป็นสังขาร มรณะเป็นสังขาร ความโศกเป็นสังขาร ความรำพันเป็นสังขาร ความคับแค้นใจเป็นสังขาร ญาณวางเฉยสังขารเหล่านั้นเพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ แม้ธรรม ๒ ประการ คือ สังขารและอุเบกขาต่างก็เป็นสังขาร ญาณวางเฉยสังขารเหล่านั้นเพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ{๑๒๔} [๑๒๔] การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณย่อมมีได้ด้วยอาการเท่าไร การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณย่อมมีได้ด้วยอาการ ๘

การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชนย่อมมีได้ด้วยอาการเท่าไร การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของพระเสขะย่อมมีได้ด้วยอาการเท่าไร การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของท่านผู้ปราศจากราคะย่อมมีได้ ด้วยอาการเท่าไร

การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชนย่อมมีได้ด้วยอาการ ๒ การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของพระเสขะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๓ การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของท่านผู้ปราศจากราคะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๓

{๑๒๕} [๑๒๕] การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชนย่อมมีได้ด้วยอาการ ๒ คืออะไรบ้าง คือ ปุถุชนย่อมยินดีสังขารุเปกขาญาณ ๑ ย่อมเห็นแจ้งสังขารุเปกขาญาณ ๑ การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชน ย่อมมีได้ด้วยอาการ ๒ นี้

การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของพระเสขะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๓ คืออะไรบ้าง คือ พระเสขะย่อมยินดีสังขารุเปกขาญาณ ๑ ย่อมเห็นแจ้งสังขารุเปกขาญาณ ๑ พิจารณาแล้วเข้าผลสมาบัติ ๑ การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของพระเสขะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๓ นี้

การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของท่านผู้ปราศจากราคะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๓ คืออะไรบ้างคือ ท่านผู้ปราศจากราคะย่อมเห็นแจ้งสังขารุเปกขาญาณ ๑ พิจารณาแล้วเข้าผลสมาบัติ ๑ วางเฉยสังขารุเปกขาญาณนั้นแล้วย่อมอยู่ด้วยสุญญตวิหารสมาบัติ อนิมิตตวิหารสมาบัติ หรืออัปปณิหิตวิหารสมาบัติ ๑ การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของท่าน ผู้ปราศจากราคะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๓ นี้{๑๒๖} [๑๒๖] การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชนและของพระเสขะเป็นอย่างเดียวกันอย่างไร

คือ ปุถุชนยินดีสังขารุเปกขาญาณ จิตเศร้าหมอง มีอันตรายแห่งภาวนา มีอันตรายแห่งปฏิเวธ มีปัจจัยแห่งปฏิสนธิต่อไป แม้พระเสขะยินดีสังขารุเปกขาญาณ จิตก็เศร้าหมอง มีอันตรายแห่งภาวนา มีอันตรายแห่งปฏิเวธในมรรคชั้นสูง มีปัจจัยแห่งปฏิสนธิต่อไป การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชนและของพระเสขะ เป็นอย่างเดียวกันโดยสภาพแห่งความยินดีอย่างนี้{๑๒๗} [๑๒๗] การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชน ของพระเสขะและของท่านผู้ปราศจากราคะเป็นอย่างเดียวกันอย่างไร

คือ ปุถุชนย่อมพิจารณาสังขารุเปกขาญาณโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นทุกข์ และเป็นอนัตตา แม้พระเสขะก็พิจารณาเห็นสังขารุเปกขาญาณโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และเป็นอนัตตา แม้ท่านผู้ปราศจากราคะก็พิจารณาเห็นสังขารุเปกขาญาณโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์และเป็นอนัตตา การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชน ของพระเสขะ และของท่านผู้ปราศจากราคะเป็นอย่างเดียวกันโดยสภาพแห่งการพิจารณาอย่างนี้{๑๒๘} [๑๒๘] การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชน ของพระเสขะและของท่านผู้ปราศจากราคะมีความต่างกันอย่างไร

คือ สังขารุเปกขาญาณของปุถุชนเป็นกุศล แม้ของพระเสขะก็เป็นกุศล แต่ของท่านผู้ปราศจากราคะเป็นอัพยากฤต การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชน ของพระเสขะ และของท่านผู้ปราศจากราคะ มีความต่างกันโดยสภาพเป็นกุศลและอัพยากฤตอย่างนี้

{๑๒๙} [๑๒๙] การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชน ของพระเสขะและของท่านผู้ปราศจากราคะมีความต่างกันอย่างไร

คือ สังขารุเปกขาญาณของปุถุชนปรากฏดีในกาลนิดหน่อย ไม่ปรากฏดีในกาลนิดหน่อย แม้สังขารุเปกขาญาณของพระเสขะก็ปรากฏดีในกาลนิดหน่อย สังขารุเปกขาญาณของท่านผู้ปราศจากราคะปรากฏดีโดยส่วนเดียว การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชน ของพระเสขะและของท่านผู้ปราศจากราคะมีความต่างกันโดยสภาพที่ปรากฏและโดย สภาพที่ไม่ปรากฏอย่างนี้

{๑๓๐} [๑๓๐] การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชน ของพระเสขะและของท่านผู้ปราศจากราคะมีความต่างกันอย่างไร

คือปุถุชนย่อมพิจารณาเพราะเป็นผู้ยังไม่เสร็จกิจจากสังขารุเปกขาญาณ แม้พระเสขะก็พิจารณาเพราะเป็นผู้ยังไม่เสร็จกิจจากสังขารุเปกขาญาณ ส่วนท่านผู้ปราศจากราคะย่อมพิจารณาเพราะเป็นผู้เสร็จกิจจากสังขารุเปกขาญาณ การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชน ของพระเสขะ และของท่านผู้ปราศจากราคะมีความต่างกันโดยสภาพที่ยังไม่เสร็จกิจและโดยสภาพที่เสร็จกิจแล้วอย่างนี้{๑๓๑} [๑๓๑] การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชน ของพระเสขะและของท่านผู้ปราศจากราคะ มีความต่างกันอย่างไร

คือ ปุถุชนย่อมพิจารณาสังขารุเปกขาญาณเพื่อจะละสังโยชน์ ๓ เพื่อต้องการได้โสดาปัตติมรรค พระเสขะย่อมพิจารณาสังขารุเปกขาญาณเพื่อการได้มรรคชั้นสูงขึ้นไปเพราะเป็นผู้ละสังโยชน์ ๓ ได้แล้ว ส่วนท่านผู้ปราศจากราคะย่อมพิจารณาสังขารุเปกขาญาณเพื่อต้องการอยู่เป็นสุขในปัจจุบันเพราะเป็นผู้ละกิเลสทั้งปวงได้แล้วการน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของปุถุชน ของพระเสขะ และของท่านผู้ปราศจากราคะมีความต่างกันโดยสภาพที่ละกิเลสได้แล้วและโดยสภาพที่ยังละกิเลสไม่ได้อย่างนี้

{๑๓๒} [๑๓๒] การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณของพระเสขะและของท่านผู้ปราศจากราคะมีความต่างกันอย่างไร

คือ พระเสขะยังยินดีสังขารุเปกขาญาณบ้าง ย่อมเห็นแจ้งสังขารุเปกขาญาณบ้าง พิจารณาแล้วเข้าผลสมาบัติบ้าง ท่านผู้ปราศจากราคะย่อมเห็นแจ้งสังขารุเปกขาญาณบ้าง พิจารณาแล้วเข้าผลสมาบัติบ้าง วางเฉยสังขารุเปกขาญาณนั้นแล้ว ย่อมอยู่ด้วยสุญญตวิหารสมาบัติ อนิมิตตวิหารสมาบัติ หรืออัปปณิหิตวิหารสมาบัติ การน้อมจิตไปในสังขารุเปกขาญาณ ของพระเสขะและของท่านผู้ปราศจากราคะมีความต่างกันโดยสภาพแห่งวิหารสมาบัติอย่างนี้{๑๓๓} [๑๓๓] สังขารุเปกขาญาณเท่าไร ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจสมถะ สังขารุเปกขาญาณเท่าไร ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจวิปัสสนา

สังขารุเปกขาญาณ ๘ ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจสมถะ สังขารุเปกขาญาณ ๑๐ ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจวิปัสสนา

สังขารุเปกขา ๘ คืออะไรบ้าง ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจสมถะ คือ

(๑) ปัญญาที่พิจารณาและวางเฉยนิวรณ์เพื่อต้องการได้ปฐมฌาน เป็นสังขารุเปกขาญาณ

(๒) ปัญญาที่พิจารณาและวางเฉยวิตกและวิจารเพื่อต้องการได้ทุติยฌาน เป็นสังขารุเปกขาญาณ

(๓) ปัญญาที่พิจารณาและวางเฉยปีติเพื่อต้องการได้ตติยฌาน เป็นสังขารุเปกขาญาณ

(๔) ปัญญาที่พิจารณาและวางเฉยสุขและทุกข์เพื่อต้องการได้จตุตถฌาน เป็นสังขารุเปกขาญาณ

(๕) ปัญญาที่พิจารณาและวางเฉยรูปสัญญาปฏิฆสัญญาและนานัตตสัญญาเพื่อต้องการได้อากาสานัญจายตนสมาบัติ เป็นสังขารุเปกขาญาณ

(๖) ปัญญาที่พิจารณาและวางเฉยอากาสานัญจายตนสัญญา เพื่อต้องการได้วิญญาณัญจายตนสมาบัติ เป็นสังขารุเปกขาญาณ(๗) ปัญญาที่พิจารณาและวางเฉยวิญญาณัญจายตนสัญญา เพื่อต้องการได้อากิญจัญญาตนสมาบัติ เป็นสังขารุเปกขาญาณ(๘) ปัญญาที่พิจารณาและวางเฉยอากิญจัญญายตนสัญญา เพื่อต้องการได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เป็นสังขารุเปกขาญาณสังขารุเปกขาญาณ ๘ เหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจสมถะ

{๑๓๔} [๑๓๔] สังขารุเปกขาญาณ ๑๐ คืออะไรบ้าง ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจวิปัสสนา คือ

(๑) ปัญญาที่พิจารณาและวางเฉยความเกิดขึ้น ความเป็นไปนิมิต การประมวลมา ปฏิสนธิ คติ ความบังเกิด อุบัติ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ความโศก ความรำพัน ความคับแค้นใจ เพื่อต้องการได้โสดาปัตติมรรค เป็นสังขารุเปกขาญาณ(๒) ... เพื่อต้องการโสดาปัตติผลสมาบัติเป็นสังขารุเปกขาญาณ

(๓) ... เพื่อต้องการได้สกทาคามิมรรค เป็นสังขารุเปกขาญาณ

(๔) ... เพื่อต้องการสกทาคามิผลสมาบัติเป็นสังขารุเปกขาญาณ

(๕) ... เพื่อต้องการได้อนาคามิมรรค เป็นสังขารุเปกขาญาณ

(๖) ... เพื่อต้องการอนาคามิผลสมาบัติ เป็นสังขารุเปกขาญาณ

(๗) ... เพื่อต้องการได้อรหัตตมรรค เป็นสังขารุเปกขาญาณ

(๘) ... เพื่อต้องการอรหัตตผลสมาบัติ เป็นสังขารุเปกขาญาณ

(๙) ... เพื่อต้องการสุญญตวิหารสมาบัติ เป็นสังขารุเปกขาญาณ

(๑๐) ปัญญาที่พิจารณาและวางเฉยความเกิดขึ้น ความเป็นไปนิมิต การประมวลมา ปฏิสนธิ คติ ความบังเกิด อุบัติ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ความโศก ความรำพัน ความคับแค้นใจ เพื่อต้องการอนิมิตตวิหารสมาบัติ เป็นสังขารุเปกขาญาณสังขารุเปกขาญาณ ๑๐ เหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจวิปัสสนา

{๑๓๕} [๑๓๕] สังขารเปกขาญาณเป็นกุศลท่าไร เป็นอกุศลเท่าไร เป็นอัพยากฤตเท่าไร

สังขารุเปกขาญาณเป็นกุศล ๑๕ เป็นอัพยากฤต ๓ เป็นอกุศลไม่มี

ปัญญาที่พิจารณาและวางเฉยเป็นโคจรภูมิของสมาธิ

จิต ๘ เป็นโคจรภูมิของปุถุชน ๒ เป็นโคจรภูมิของ

พระเสขะ ๓ เป็นเครื่องให้จิตของท่านผู้ปราศจากราคะ

หลีกไป ๓ เป็นปัจจัยแห่งสมาธิ ๘ เป็นโคจรแห่งภูมิ

แห่งญาณ ๑๐

สังขารเปกขาญาณ ๑๘ เป็นปัจจัยแห่งวิโมกข์ ๓

อาการ ๑๘ นี้พระโยคาวจรอบรมแล้วด้วยปัญญา พระ

โยคาวจรผู้ฉลาดในสังขารุเปกขาญาณย่อมไม่หวั่นไหว

เพราะทิฏฐิต่าง ๆ ฉะนี้แล

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาคือความเป็นผู้ใคร่จะพ้นไปทั้งพิจารณาและวางเฉยอยู่ ชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ”

จบ สังขารุเปกขาญาณนิทเทสที่ ๙

๑๐. โคตรภูญาณนิทเทส

แสดงโคตรภูญาณ

{๑๓๖} [๑๓๖] ปัญญาในการออกและหลีกไปจากสังขารนิมิตภายนอก ชื่อว่าโคตรภูญาณอย่างไร

ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่าครอบงำความเกิดขึ้น ครอบงำความเป็นไป ครอบงำนิมิต ครอบงำการประมวลมา ครอบงำปฏิสนธิ ครอบงำคติ ครอบงำความบังเกิด ครอบงำอุบัติ ครอบงำชาติ ครอบงำชรา ครอบงำพยาธิ ครอบงำมรณะ ครอบงำความโศก ครอบงำความรำพัน ครอบงำความคับแค้นใจ ครอบงำสังขารนิมิตภายนอก ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่าแล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น ... แล่นไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับ ชื่อว่าโคตรภู เพราะอรรถว่าครอบงำความเกิดขึ้นแล้ว แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น ครอบงำความเป็นไปแล้วแล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเป็นไป ครอบงำนิมิตแล้วแล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีนิมิต ... ครอบงำสังขารนิมิตภายนอกแล้ว แล่นไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับ