โคจรนานัตตญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

๑๖. โคจรนานัตตญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในความต่างแห่งอารมณ์

{๑๖๓} [๑๖๓] ปัญญาในการกำหนดธรรมเป็นภายนอก ชื่อว่าโคจรนานัตตญาณอย่างไร

พระโยคาวจรย่อมกำหนดธรรมทั้งหลายเป็นภายนอกอย่างไร คือ ย่อมกำหนดรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์เป็นภายนอก

พระโยคาวจรย่อมกำหนดรูปเป็นภายนอกอย่างไร คือ ย่อมกำหนดว่ารูปเกิดเพราะอวิชชา เกิดเพราะตัณหา เกิดเพราะกรรม เกิดเพราะอาหาร อาศัยมหาภูตรูป ๔ เกิดแล้ว เข้ามาประชุมกันแล้ว รูปไม่มีแล้วเกิดมี มีแล้วจักไม่มี ย่อมกำหนดรูปโดยความเป็นของมีที่สุด กำหนดว่ารูปไม่ยั่งยืน ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา รูปไม่เที่ยง อันปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา เสื่อมไปเป็นธรรมดา คลายไปเป็นธรรมดา ดับไปเป็นธรรมดา กำหนดรูปโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่กำหนดโดยความเป็นของเที่ยง กำหนดโดยความเป็นทุกข์ ไม่กำหนดโดยความเป็นสุข กำหนดโดยความเป็นอนัตตา ไม่กำหนดโดยความเป็นอัตตา

ย่อมเบื่อหน่าย ไม่ยินดี คลายกำหนัด ไม่กำหนัด ยังราคะให้ดับ ไม่ให้เกิด ไม่ยึดถือ เมื่อกำหนดโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละความสำคัญว่าเป็นของเที่ยงได้ เมื่อกำหนดโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละความสำคัญว่าเป็นสุขได้ เมื่อกำหนดโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละความสำคัญว่าเป็นอัตตาได้ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความยินดีได้ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะได้ เมื่อยังราคะให้ดับ ย่อมละเหตุให้เกิดได้ เมื่อสลัดทิ้ง ย่อมละความยึดถือได้ พระโยคาวจรย่อมกำหนดรูปเป็นภายนอกอย่างนี้

{๑๖๔} [๑๖๔] พระโยคาวจรย่อมกำหนดเสียงเป็นภายนอกอย่างไร คือ ย่อมกำหนดว่า เสียงเกิดเพราะอวิชชา ... พระโยคาวจรย่อมกำหนดเสียงเป็นภายนอกอย่างนี้

พระโยคาวจรย่อมกำหนดรสเป็นภายนอกอย่างไร คือ ย่อมกำหนดว่ารสเกิดเพราะอวิชชา ... พระโยคาวจรย่อมกำหนดรสเป็นภายนอกอย่างนี้

พระโยคาวจรย่อมกำหนดโผฏฐัพพะเป็นภายนอกอย่างไร คือ ย่อมกำหนดว่า โผฏฐัพพะเกิดเพราะอวิชชา ... พระโยคาวจรย่อมกำหนดโผฏฐัพพะเป็นภายนอกอย่างนี้

พระโยคาวจรย่อมกำหนดธรรมารมณ์เป็นภายนอกอย่างไร คือ ย่อมกำหนดว่าธรรมารมณ์เกิดเพราะอวิชชา เกิดเพราะตัณหา เกิดเพราะกรรม เกิดเพราะอาหาร เกิดแล้ว เข้ามาประชุมกันแล้ว ธรรมารมณ์ไม่มีแล้วเกิดมี มีแล้วจักไม่มี ย่อมกำหนดธรรมารมณ์โดยความเป็นของมีที่สุด กำหนดว่าธรรมารมณ์ไม่ยั่งยืน ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ธรรมารมณ์ไม่เที่ยง อันปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไป เป็นธรรมดา เสื่อมไปเป็นธรรมดา คลายไปเป็นธรรมดา ดับไปเป็นธรรมดา กำหนดธรรมารมณ์โดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่กำหนดโดยความเป็นของเที่ยง กำหนดโดยความเป็นทุกข์ ไม่กำหนดโดยความเป็นสุข กำหนดโดยความเป็นอนัตตา

ไม่กำหนดโดยความเป็นอัตตา ย่อมเบื่อหน่าย ไม่ยินดี คลายกำหนัด ไม่กำหนัด ยังราคะให้ดับ ไม่ให้เกิด สลัดทิ้ง ไม่ยึดถือ เมื่อกำหนดโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละความสำคัญว่าเป็นของเที่ยงได้ เมื่อกำหนดโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละความสำคัญว่าเป็นสุขได้ เมื่อกำหนดโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละความสำคัญว่าเป็นอัตตาได้ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความยินดีได้ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะได้ เมื่อยังราคะให้ดับ ย่อมละเหตุให้เกิดได้ เมื่อสลัดทิ้ง ย่อมละความยึดถือได้ พระโยคาวจรย่อมกำหนดธรรมารมณ์เป็นภายนอกอย่างนี้

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการกำหนดธรรมเป็นภายนอก ชื่อว่าโคจรนานัตตญาณ”

จบ โคจรนานัตตญาณนิทเทสที่ ๑๖

๑๗. จริยานานัตตญาณนิทเทส

แสดงญาญเความรู้ในความต่างแห่งจริยา

{๑๖๕} [๑๖๕] ปัญญาในการกำหนดจริยา ชื่อว่าจริยานานัตตญาณอย่างไร

คำว่า จริยา ได้แก่ จริยา ๓ คือ วิญญาณจริยา อัญญาณจริยาญาณจริยา

วิญญาณจริยาเป็นไฉน กิริยาคือความนึกเพื่อต้องการดูรูปทั้งหลายเป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา จักขุวิญญาณอันเป็นแต่เพียงเห็นรูป ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะได้เห็นรูปแล้ว มโนธาตุอันเป็นวิบากที่ขึ้นสู่อารมณ์ ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะขึ้นสู่รูปแล้ว มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก ชื่อว่าวิญญาณจริยากิริยาคือความนึกเพื่อต้องการฟังเสียง เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา โสตวิญญาณอันเป็นแต่เพียงฟังเสียง ชื่อว่าวิญญาณจริยาเพราะได้ฟังเสียงแล้ว มโนธาตุอันเป็นวิบากที่ขึ้นสู่อารมณ์ ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะขึ้นสู่เสียงแล้ว มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก ชื่อว่าวิญญาณจริยากิริยาคือความนึกเพื่อต้องการสูดดมกลิ่น เป็นอัพยากฤต ชื่อว่า วิญญาณจริยา ฆานวิญญาณอันเป็นแต่เพียงสูดดมกลิ่น ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะได้สูดดมกลิ่นแล้ว มโนธาตุอันเป็นวิบากที่ขึ้นสู่อารมณ์