จริยานานัตตญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการกำหนดธรรมเป็นภายนอก ชื่อว่าโคจรนานัตตญาณ”

จบ โคจรนานัตตญาณนิทเทสที่ ๑๖

๑๗. จริยานานัตตญาณนิทเทส

แสดงญาญเความรู้ในความต่างแห่งจริยา

{๑๖๕} [๑๖๕] ปัญญาในการกำหนดจริยา ชื่อว่าจริยานานัตตญาณอย่างไร

คำว่า จริยา ได้แก่ จริยา ๓ คือ วิญญาณจริยา อัญญาณจริยาญาณจริยา

วิญญาณจริยาเป็นไฉน กิริยาคือความนึกเพื่อต้องการดูรูปทั้งหลายเป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา จักขุวิญญาณอันเป็นแต่เพียงเห็นรูป ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะได้เห็นรูปแล้ว มโนธาตุอันเป็นวิบากที่ขึ้นสู่อารมณ์ ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะขึ้นสู่รูปแล้ว มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก ชื่อว่าวิญญาณจริยากิริยาคือความนึกเพื่อต้องการฟังเสียง เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา โสตวิญญาณอันเป็นแต่เพียงฟังเสียง ชื่อว่าวิญญาณจริยาเพราะได้ฟังเสียงแล้ว มโนธาตุอันเป็นวิบากที่ขึ้นสู่อารมณ์ ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะขึ้นสู่เสียงแล้ว มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก ชื่อว่าวิญญาณจริยากิริยาคือความนึกเพื่อต้องการสูดดมกลิ่น เป็นอัพยากฤต ชื่อว่า วิญญาณจริยา ฆานวิญญาณอันเป็นแต่เพียงสูดดมกลิ่น ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะได้สูดดมกลิ่นแล้ว มโนธาตุอันเป็นวิบากที่ขึ้นสู่อารมณ์

ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะขึ้นสู่กลิ่นแล้วมโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก ชื่อว่าวิญญาณจริยา

กิริยาคือความนึกเพื่อต้องการลิ้มรส เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ชิวหาวิญญาณอันเป็นแต่เพียงลิ้มรส ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะได้ลิ้มรสแล้ว มโนธาตุอันเป็นวิบากที่ขึ้นสู่อารมณ์ ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะขึ้นสู่รสแล้วมโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก ชื่อว่าวิญญาณจริยา

กิริยาคือความนึกเพื่อต้องการถูกต้องโผฏฐัพพะ เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา กายวิญญาณอันเป็นแต่เพียงถูกต้องโผฏฐัพพะชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะได้ถูกต้องโผฏฐัพพะแล้ว มโนธาตุอันเป็นวิบากที่ขึ้นสู่อารมณ์ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะขึ้นสู่โผฏฐัพพะแล้ว มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก ชื่อว่าวิญญาณจริยากิริยาคือความนึกเพื่อต้องการรู้แจ้งธรรมารมณ์ เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา มโนวิญญาณอันเป็นแต่เพียงรู้แจ้งธรรมารมณ์ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะรู้แจ้งธรรมารมณ์แล้ว มโนธาตุอันเป็นวิบากที่ขึ้นสู่อารมณ์ชื่อว่าวิญญาณจริยา เพราะขึ้นสู่ธรรมารมณ์แล้ว มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบากชื่อว่าวิญญาณจริยา

{๑๖๖} [๑๖๖] คำว่า วิญญาณจริยา ความว่า ชื่อว่าวิญญาณจริยาเพราะอรรถว่าอะไร

ชื่อว่าวิญญาณจริยาเพราะอรรถว่าประพฤติไม่มีราคะ ประพฤติไม่มีโทสะ ประพฤติไม่มีโมหะ ประพฤติไม่มีมานะ ประพฤติไม่มีทิฏฐิ ประพฤติไม่มีอุทธัจจะ ประพฤติไม่มีวิจิกิจฉา ประพฤติไม่มีอนุสัย ประพฤติไม่ประกอบด้วยราคะ ประพฤติไม่ประกอบด้วยโทสะ ประพฤติไม่ประกอบด้วยโมหะ ประพฤติไม่ประกอบด้วยมานะ ประพฤติไม่ประกอบด้วยทิฏฐิ ประพฤติไม่ประกอบด้วยอุทธัจจะ ประพฤติไม่ประกอบด้วย

วิจิกิจฉา ประพฤติไม่ประกอบด้วยอนุสัย ประพฤติไม่ประกอบด้วยกุศลกรรม ประพฤติไม่ประกอบด้วยอกุศลกรรม ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมมีโทษ ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมไม่มีโทษ ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมดำ ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมขาว ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมที่มีสุขเป็นกำไร ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมที่มีทุกข์เป็นกำไร ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมที่มีสุขเป็นวิบาก ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมที่มีทุกข์เป็นวิบาก ประพฤติในอารมณ์ที่รู้แจ้งแล้ว วิญญาณมีความประพฤติเห็นปานนี้ เหตุนั้น จึงชื่อว่าวิญญาณจริยา จิตนี้บริสุทธิ์โดยปกติเพราะอรรถว่าไม่มีกิเลส เหตุนั้น จึงชื่อว่าวิญญาณจริยา นี้ชื่อว่าวิญญาณจริยา

{๑๖๗} [๑๖๗] อัญญาณจริยาเป็นไฉน กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งราคะในรูปอันเป็นที่รัก เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งราคะ ชื่อว่าอัญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งโทสะในรูปอันไม่เป็นที่รัก เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งโทสะ ชื่อว่าอัญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งโมหะในวัตถุที่มิได้เพ่งเล็งด้วยราคะและโทสะทั้งสองนั้น เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งโมหะ ชื่อว่าอัญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งมานะที่ผูกพัน เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งมานะ ชื่อว่าอัญญาณจริยา

กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งทิฏฐิที่ยึดถือ เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งทิฏฐิ ชื่อว่าอัญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งอุทธัจจะที่ถึงความฟุ้งซ่าน เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งอุทธัจจะ ชื่อว่าอัญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งวิจิกิจฉาที่ไม่ถึงความตกลง เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งวิจิกิจฉา ชื่อว่าอัญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งอนุสัยที่ถึงความเป็นธรรมมีเรี่ยวแรง

เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งอนุสัย ชื่อว่าอัญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งราคะในเสียง ... ในกลิ่น ... ในรส ... ในโผฏฐัพพะ ... ในธรรมารมณ์อันเป็นที่รัก เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งราคะ ชื่อว่าอัญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งโทสะในธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่รัก เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งโทสะ ชื่อว่าอัญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งโมหะในวัตถุที่มิได้เพ่งเล็งด้วยราคะและโทสะทั้งสองนั้น เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งโมหะ ชื่อว่าอัญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งทิฏฐิที่ยึดถือ

เป็นอัพยากฤต เป็นวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งทิฏฐิ ชื่อว่าอัญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งอุทธัจจะที่ถึงความฟุ้งซ่านเป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งอุทธัจจะ ชื่อว่าอัญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งวิจิกิจฉาที่ไม่ถึงความตกลง เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งวิจิกิจฉา ชื่อว่าอัญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งอนุสัยที่ถึงความเป็นธรรมมีเรี่ยวแรง เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา ความแล่นไปแห่งอนุสัยชื่อว่าอัญญาณจริยา{๑๖๘} [๑๖๘] คำว่า อัญญาณจริยา ความว่า ชื่อว่าอัญญาณจริยาเพราะอรรถว่าอะไร

ชื่อว่าอัญญาณจริยาเพราะอรรถว่าประพฤติมีราคะ ประพฤติมีโทสะ ประพฤติมีโมหะ ประพฤติมีมานะ ประพฤติมีทิฏฐิ ประพฤติมีอุทธัจจะ ประพฤติมีวิจิกิจฉา ประพฤติมีอนุสัย ประพฤติประกอบด้วยราคะ ประพฤติประกอบด้วยโทสะ ประพฤติประกอบด้วยโมหะ ประพฤติประกอบด้วยมานะ ประพฤติประกอบด้วยทิฏฐิ ประพฤติประกอบด้วยอุทธัจจะ ประพฤติประกอบด้วยวิจิกิจฉา ประพฤติประกอบด้วยอนุสัย

ประพฤติไม่ประกอบด้วยกุศลกรรม ประพฤติประกอบด้วยอกุศลกรรม ประพฤติประกอบด้วยกรรมมีโทษ ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมไม่มีโทษ ประพฤติประกอบด้วยกรรมดำ ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมขาว ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมมีสุขเป็นกำไร ประพฤติประกอบด้วยกรรมมีทุกข์เป็นกำไร ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมมีสุขเป็นวิบาก ประพฤติประกอบด้วยกรรมมีทุกข์เป็นวิบาก ประพฤติในอารมณ์ที่ไม่รู้ ความไม่รู้มีจริยาเห็นปานนี้เหตุนั้น จึงชื่อว่าอัญญาณจริยา นี้ชื่อว่าอัญญาณจริยา

{๑๖๙} [๑๖๙] ญาณจริยาเป็นไฉน กิริยาคือความนึกเพื่อต้องการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา การพิจารณาเห็น ความไม่เที่ยง ชื่อว่าญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อต้องการพิจารณาเห็นความทุกข์ เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา การพิจารณาเห็นทุกข์ ชื่อว่าญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อต้องการพิจารณาเห็นอนัตตา เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา การพิจารณาเห็นอนัตตา ชื่อว่าญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อต้องการพิจารณาเห็นความเบื่อหน่าย ... เพื่อต้องการพิจารณาเห็นความคลายกำหนัด ... เพื่อต้องการพิจารณาเห็นความดับ... เพื่อต้องการพิจารณาเห็นความสละคืน ...

เพื่อต้องการพิจารณาเห็นความสิ้นไป ... เพื่อต้องการพิจารณาเห็นความเสื่อมไป ... เพื่อต้องการพิจารณาเห็นความแปรปรวนไป ... เพื่อต้องการพิจารณาเห็นความไม่มีนิมิต ... เพื่อต้องการพิจารณาเห็นความไม่มีที่ตั้ง ... เพื่อต้องการพิจารณาเห็นความสูญ ... เพื่อต้องการพิจารณาเห็นธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง ... เพื่อต้องการพิจารณารู้เห็นตามความเป็นจริง ... เพื่อต้องการพิจารณาเห็นโทษ ... เพื่อต้องการพิจารณาหาทาง เป็นอัพยากฤต ชื่อว่าวิญญาณจริยา การพิจารณาหาทาง ชื่อว่าญาณจริยา การพิจารณาเห็นความคลายออก ชื่อว่าญาณจริยา โสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผลสมาบัติ สกทาคามิมรรค สกทาคามิผลสมาบัติ อนาคามิมรรค อนาคามิผลสมาบัติ อรหัตตมรรค อรหัตตผลสมาบัติ ชื่อว่าญาณจริยา

{๑๗๐} [๑๗๐] คำว่า ญาณจริยา ความว่า ชื่อว่าญาณจริยาเพราะอรรถว่าอะไร

ชื่อว่าญาณจริยาเพราะอรรถว่าประพฤติไม่มีราคะ ประพฤติไม่มีโทสะ ... ประพฤติไม่มีอนุสัย ประพฤติไม่ประกอบด้วยราคะ ประพฤติไม่ประกอบด้วยโทสะ ประพฤติไม่ประกอบด้วยโมหะ ประพฤติไม่ประกอบด้วยมานะ ... ไม่ประกอบด้วยทิฏฐิ ไม่ประกอบด้วยอุทธัจจะ ไม่ประกอบด้วยวิจิกิจฉา ไม่ประกอบด้วยอนุสัย ประกอบด้วยกุศลกรรม ไม่ประกอบด้วยอกุศลกรรม ไม่ประกอบด้วยกรรมมีโทษ ประกอบด้วยกรรมไม่มีโทษ ไม่ประกอบด้วยกรรมดำ ประกอบด้วยกรรมขาว ประกอบด้วยกรรมมีสุขเป็นกำไร ไม่ประกอบด้วยกรรมมีทุกข์เป็นกำไร ประพฤติประกอบด้วยกรรมมีสุขเป็นวิบาก ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมมีทุกข์เป็นวิบาก ประพฤติในญาณ ญาณมีจริยาเห็นปานนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าญาณจริยา นี้ชื่อว่าญาณจริยา วิญญาณจริยา อัญญาณจริยา ญาณจริยาชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการกำหนดจริยา ชื่อว่าจริยานานัตตญาณ”

จบ จริยานานัตตญาณนิทเทสที่ ๑๗

๑๘. ภูมินานัตตญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในความต่างแห่งภูมิ

{๑๗๑} [๑๗๑] ปัญญาในการกำหนดธรรม ๔ ชื่อว่าภูมินานัตตญาณอย่างไร

ภูมิ ๔ คือ กามาวจรภูมิ รูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ โลกุตตรภูมิ