วัตถุนานัตตญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

{๑๕๘} [๑๕๘] ในขณะแห่งสกทาคามิมรรค ... ในขณะแห่งสกทาคามิผล ... ในขณะแห่งอนาคามิมรรค ... ในขณะแห่งอนาคามิผล ... ในขณะแห่งอรหัตตมรรค ญาณชื่อว่าสัมมาทิฏฐิเพราะอรรถว่าเห็น ... ชื่อว่าขยญาณเพราะอรรถว่าตัดขาด ชื่อว่าฉันทะเพราะอรรถว่าเป็นมูล ... ชื่อว่านิพพานอันหยั่งลงในอมตะเพราะอรรถว่าเป็นที่สุด ธรรมเหล่านี้เข้ามาประชุมกันในขณะนั้น พระโยคาวจรออกจากสมาบัติแล้วย่อมพิจารณาเห็นว่า ธรรมเหล่านี้เข้ามาประชุมกันในขณะนั้น{๑๕๙} [๑๕๙] ในขณะแห่งอรหัตตผล ญาณชื่อว่าสัมมาทิฏฐิเพราะอรรถว่าเห็น ... ชื่อว่าอนุปปาทญาณเพราะอรรถว่าระงับ ชื่อว่าฉันทะเพราะอรรถว่าเป็นมูล ... ชื่อว่านิพพานอันหยั่งลงในอมตะเพราะอรรถว่าเป็นที่สุด ธรรมเหล่านี้เข้ามาประชุมกันในขณะนั้น พระโยคาวจรออกจากสมาบัติแล้วย่อมพิจารณาเห็นว่า ธรรมเหล่านี้เข้ามาประชุมกันในขณะนั้น

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในการพิจารณาเห็นธรรมที่ประชุมกันในขณะนั้นชื่อว่าปัจจเวกขณญาณ”

จบ ปัจจเวกขณญาณนิทเทสที่ ๑๔

๑๕. วัตถุนานัตตญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในความต่างแห่งวัตถุ

{๑๖๐} [๑๖๐] ปัญญาในการกำหนดธรรมเป็นภายในชื่อว่าวัตถุนานัตตญาณอย่างไร

พระโยคาวจรย่อมกำหนดธรรมทั้งหลายเป็นภายในอย่างไร คือย่อมกำหนดตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจเป็นภายใน

{๑๖๑} [๑๖๑] พระโยคาวจรย่อมกำหนดจักขุเป็นภายในอย่างไร คือ ย่อมกำหนดว่าจักขุเกิดเพราะอวิชชา เกิดเพราะตัณหา เกิดเพราะกรรม เกิดเพราะอาหาร อาศัยมหาภูตรูป ๔ เกิดแล้ว เข้ามาประชุมกันแล้ว จักขุไม่มีแล้วเกิดมี มีแล้วจักไม่มี ย่อมกำหนดจักขุโดยความเป็นของมีที่สุด ย่อมกำหนดว่าจักขุไม่ยั่งยืน ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา จักขุไม่เที่ยง อันปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา เสื่อมไปเป็นธรรมดา คลายไปเป็นธรรมดา ดับไปเป็นธรรมดา ย่อมกำหนดจักขุโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่กำหนดโดยความเป็นของเที่ยง ย่อมกำหนดโดยความเป็นทุกข์ ไม่กำหนดโดยความเป็นสุข

ย่อมกำหนดโดยความเป็นอนัตตา ไม่กำหนดโดยความเป็นอัตตา ย่อมเบื่อหน่ายไม่ยินดี คลายกำหนัด ไม่กำหนัด ให้ราคะดับไป ไม่ให้เกิดขึ้น สลัดทิ้ง ไม่ยึดถือ เมื่อกำหนดโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละความสำคัญว่าเป็นของเที่ยงได้ เมื่อกำหนดโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละความสำคัญว่าเป็นสุขได้ เมื่อกำหนดโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละความสำคัญว่าเป็นอัตตาได้ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความยินดีได้ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะได้ เมื่อให้ราคะดับ ย่อมละเหตุให้เกิดได้ เมื่อสละคืน ย่อมละความยึดถือได้ พระโยคาวจรย่อมกำหนดจักขุเป็นภายในอย่างนี้{๑๖๒} [๑๖๒] พระโยคาวจรย่อมกำหนดหูเป็นภายในอย่างไรคือ ย่อมกำหนดว่าโสตะเกิดเพราะอวิชชา ... พระโยคาวจรย่อมกำหนดโสตะเป็นภายในอย่างนี้

พระโยคาวจรย่อมกำหนดฆานะเป็นภายในอย่างไร คือ ย่อมกำหนดว่าฆานะเกิดเพราะอวิชชา ... พระโยคาวจรย่อมกำหนดฆานะเป็นภายในอย่างนี้

พระโยคาวจรย่อมกำหนดชิวหาเป็นภายในอย่างไร คือ ย่อมกำหนดว่าชิวหาเกิดเพราะอวิชชา ... พระโยคาวจรย่อมกำหนดชิวหาเป็นภายในอย่างนี้

พระโยคาวจรย่อมกำหนดกายเป็นภายในอย่างไร คือ ย่อมกำหนดว่ากายเกิดเพราะอวิชชา ... พระโยคาวจรย่อมกำหนดกายเป็นภายในอย่างนี้

พระโยคาวจรย่อมกำหนดมโนเป็นภายในอย่างไร คือ ย่อมกำหนดว่ามโนเกิดเพราะอวิชชา เกิดเพราะตัณหา เกิดเพราะกรรม เกิดเพราะอาหารอาศัยมหาภูตรูป ๔ เกิดแล้วเข้ามาประชุมกันแล้ว มโนไม่มีแล้วเกิดมี มีแล้วจักไม่มี ย่อมกำหนดมโนโดยความเป็นของมีที่สุด กำหนดว่ามโนไม่ยั่งยืน ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา มโนไม่เที่ยง อันปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา เสื่อมไปเป็นธรรมดา คลายไปเป็นธรรมดา ดับไปเป็นธรรมดา กำหนดมโนโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่กำหนดโดยความเป็นของเที่ยง กำหนดโดยความเป็นทุกข์ ไม่กำหนดโดยความเป็นสุข กำหนดโดยความเป็นอนัตตา ไม่กำหนดโดยความเป็นอัตตา

ย่อมเบื่อหน่าย ไม่ยินดี คลายกำหนัด ไม่กำหนัด ยังราคะให้ดับ ไม่ให้เกิด สละคืน ไม่ยึดถือ เมื่อกำหนดโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละความสำคัญว่าเป็นของเที่ยงได้ เมื่อกำหนดโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละความสำคัญว่าเป็นสุขได้ เมื่อกำหนดโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละความสำคัญว่าเป็นอัตตาได้ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความยินดีได้ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะได้ เมื่อยังราคะให้ดับ ย่อมละเหตุให้เกิดได้ เมื่อสละคืน ย่อมละความยึดถือได้ เพราะโยคาวจรย่อมกำหนดใจเป็นภายในอย่างนี้ ย่อมกำหนดธรรมเป็นภายในอย่างนี้ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการกำหนดธรรมเป็นภายใน ชื่อว่าวัตถุนานัตตญาณ”

จบ วัตถุนานัตตญาณนิทเทสที่ ๑๕

๑๖. โคจรนานัตตญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในความต่างแห่งอารมณ์

{๑๖๓} [๑๖๓] ปัญญาในการกำหนดธรรมเป็นภายนอก ชื่อว่าโคจรนานัตตญาณอย่างไร

พระโยคาวจรย่อมกำหนดธรรมทั้งหลายเป็นภายนอกอย่างไร คือ ย่อมกำหนดรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์เป็นภายนอก

พระโยคาวจรย่อมกำหนดรูปเป็นภายนอกอย่างไร คือ ย่อมกำหนดว่ารูปเกิดเพราะอวิชชา เกิดเพราะตัณหา เกิดเพราะกรรม เกิดเพราะอาหาร อาศัยมหาภูตรูป ๔ เกิดแล้ว เข้ามาประชุมกันแล้ว รูปไม่มีแล้วเกิดมี มีแล้วจักไม่มี ย่อมกำหนดรูปโดยความเป็นของมีที่สุด กำหนดว่ารูปไม่ยั่งยืน ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา รูปไม่เที่ยง อันปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา เสื่อมไปเป็นธรรมดา คลายไปเป็นธรรมดา ดับไปเป็นธรรมดา กำหนดรูปโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่กำหนดโดยความเป็นของเที่ยง กำหนดโดยความเป็นทุกข์ ไม่กำหนดโดยความเป็นสุข กำหนดโดยความเป็นอนัตตา ไม่กำหนดโดยความเป็นอัตตา

ย่อมเบื่อหน่าย ไม่ยินดี คลายกำหนัด ไม่กำหนัด ยังราคะให้ดับ ไม่ให้เกิด ไม่ยึดถือ เมื่อกำหนดโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละความสำคัญว่าเป็นของเที่ยงได้ เมื่อกำหนดโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละความสำคัญว่าเป็นสุขได้ เมื่อกำหนดโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละความสำคัญว่าเป็นอัตตาได้ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความยินดีได้ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะได้ เมื่อยังราคะให้ดับ ย่อมละเหตุให้เกิดได้ เมื่อสลัดทิ้ง ย่อมละความยึดถือได้ พระโยคาวจรย่อมกำหนดรูปเป็นภายนอกอย่างนี้