๓. อานาปาณกถา เล่ม ๓๑

๓. อานาปานัสสติกถา

ว่าด้วยสติกำหนดลมหายใจเข้าออก

๑. คณนวาร

วาระว่าด้วยการนับ

{๓๖๒} [๓๖๒] เมื่อพระโยคาวจรเจริญสมาธิอันปฏิสังยุตด้วยอานาปานสติมีวัตถุ ๑๖ ญาณ ๒๐๐ พร้อมทั้งญาณส่วนที่เกินย่อมเกิดขึ้น คือ ญาณในธรรมอันเป็นอันตราย ๘ ญาณในธรรมอันเป็นอุปการะ ๘ ญาณในอุปกิเลส ๑๘ ญาณในโวทาน ๑๓ ญาณในความเป็นผู้ทำสติ ๓๒ ญาณด้วยสามารถสมาธิ ๒๔ ญาณด้วยสามารถวิปัสสนา ๗๒ นิพพิทาญาณ ๘ นิพพิทานุโลมญาณ ๘ นิพพิทาปฏิปัสสัทธิญาณ ๘ ญาณในวิมุตติสุข ๒๑

{๓๖๓} [๓๖๓] ญาณในธรรมอันเป็นอันตราย ๘ และญาณในธรรมอันเป็นอุปการะ ๘ คืออะไรบ้าง

คือ กามฉันทะเป็นอันตรายแก่สมาธิ เนกขัมมะเป็นอุปการะแก่สมาธิ พยาบาทเป็นอันตรายแก่สมาธิ ความไม่พยาบาทเป็นอุปการะแก่สมาธิ ถีนมิทธะเป็นอันตรายแก่สมาธิ อาโลกสัญญาเป็นอุปการะแก่สมาธิ อุทธัจจะเป็นอันตรายแก่สมาธิ ความไม่ฟุ้งซ่านเป็นอุปการะแก่สมาธิ วิจิกิจฉาเป็นอันตรายแก่สมาธิ ความกำหนดธรรมเป็นอุปการะแก่สมาธิ อวิชชาเป็นอันตรายแก่สมาธิ ญาณเป็นอุปการะแก่สมาธิ อรติเป็นอันตรายแก่สมาธิ ความปราโมทย์เป็นอุปการะแก่สมาธิ อกุศลธรรมแม้ทั้งปวงเป็นอันตรายแก่สมาธิ กุศลธรรมทั้งปวงเป็นอุปการะแก่สมาธิ ญาณในธรรมอันเป็นอันตราย ๘ และญาณในธรรมอันเป็นอุปการะ ๘ เหล่านี้

จบ คณนวารที่ ๑

๒. โสฬสญาณนิทเทส

แสดงญาณ ๑๖ อย่าง

จิตฟุ้งซ่านและจิตสงบระงับย่อมดำรงอยู่ในความเป็นธรรมอย่างเดียวและย่อมหมดจดจากนิวรณ์ ด้วยอาการ ๑๖ เหล่านี้

{๓๖๔} [๓๖๔] ความเป็นธรรมอย่างเดียวเหล่านั้นเป็นไฉน คือ เนกขัมมะความไม่พยาบาท อาโลกสัญญา ความไม่ฟุ้งซ่าน ความกำหนดธรรม ญาณความปราโมทย์ กุศลธรรมทั้งปวง แต่ละอย่างเป็นธรรมอย่างเดียว

นิวรณ์นั้นเป็นไฉน คือ กามฉันทะ พยาบาท ถีนมิทธะ อุทธัจจกุกกุจจะ วิจิกิจฉา อวิชชา อรติ อกุศลธรรมทั้งปวง แต่ละอย่างเป็นนิวรณ์

{๓๖๕} [๓๖๕] คำว่า นิวรณ์ ความว่า ชื่อนิวรณ์ เพราะอรรถว่าอะไร ชื่อว่านิวรณ์ เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออก

ธรรมเครื่องนำออกเป็นไฉน คือ เนกขัมมะเป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย และพระอริยเจ้าทั้งหลายถูกนำออกด้วยเนกขัมมะนั้น กามฉันทะเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออก และบุคคลไม่รู้จักเนกขัมมะอันเป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ถูกกามฉันทะนั้นกั้นไว้ เพราะเหตุนั้น กามฉันทะจึงชื่อว่าเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออกความไม่พยาบาทเป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย และพระอริยเจ้าทั้งหลายถูกนำออกด้วยความไม่พยาบาทนั้น ความพยาบาทเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออก และบุคคลไม่รู้จักความไม่พยาบาทอันเป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ถูกความพยาบาทนั้นกั้นไว้ เพราะเหตุนั้น พยาบาทจึงชื่อว่าเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออก

อาโลกสัญญาเป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย และพระอริยเจ้าทั้งหลายถูกนำออกด้วยอาโลกสัญญานั้น ถีนมิทธะเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออก และบุคคลย่อมไม่รู้จักอาโลกสัญญาอันเป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลายเพราะเป็นผู้ถูกถีนมิทธะนั้นกั้นไว้เพราะเหตุนั้น ถีนมิทธะจึงชื่อว่าเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออกความไม่ฟุ้งซ่านเป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย และพระอริยเจ้าทั้งหลายถูกนำออกด้วยความไม่ฟุ้งซ่านนั้น อุทธัจจะเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออก และบุคคลย่อมไม่รู้จักความไม่ฟุ้งซ่านอันเป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ถูกอุทธัจจะนั้นกั้นไว้เพราะเหตุนั้น

อุทธัจจะจึงชื่อว่าเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออกความกำหนดธรรมเป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย และพระอริยเจ้าทั้งหลายถูกนำออกด้วยความกำหนดธรรมนั้น วิจิกิจฉาเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออก และบุคคลย่อมไม่รู้จักความกำหนดธรรมอันเป็นเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ถูกวิจิกิจฉานั้นกั้นไว้ เพราะเหตุนั้น วิจิกิจฉาจึงชื่อว่าเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออกญาณเป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย และพระอริยเจ้าทั้งหลายถูกนำออกด้วยญาณนั้น อวิชชาเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออก และบุคคลย่อมไม่รู้จักญาณอันเป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ถูกอวิชชานั้นกั้นไว้ เพราะเหตุนั้น อวิชชาจึงชื่อว่าเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออกความปราโมทย์เป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลายและพระอริยเจ้าทั้งหลายถูกนำออกด้วยความปราโมทย์นั้น อรติเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออก และบุคคลย่อมไม่รู้จักความปราโมทย์อันเป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ถูกอรตินั้นกั้นไว้เพราะเหตุนั้น อรติจึงชื่อว่าเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออก

กุศลธรรมแม้ทั้งปวงก็เป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย และพระอริยเจ้าทั้งหลายถูกนำออกด้วยกุศลธรรมเหล่านั้น อกุศลธรรมแม้ทั้งปวงก็เป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออก และบุคคลย่อมไม่รู้จักกุศลธรรมอันเป็นธรรมเครื่องนำออกของพระอริยเจ้าทั้งหลาย เพราะเป็นผู้ถูกอกุศลธรรมเหล่านั้นกั้นไว้ เพราะเหตุนั้น อกุศลธรรมแม้ทั้งปวงจึงชื่อว่าเป็นเครื่องกั้นธรรมเครื่องนำออก

ก็แลเมื่อพระโยคาวจรผู้มีจิตหมดจดจากนิวรณ์เหล่านี้ เจริญสมาธิอันปฏิสังยุตด้วยอานาปานสติมีวัตถุ ๑๖ อยู่ ความที่ตั้งจิตมั่นเป็นไปชั่วขณะย่อมมีได้

จบ โสฬสญาณนิทเทสที่ ๒

๓. อุปักกิเลสญาณนิทเทส

แสดงญาณในอุปกิเลส

หมวดหกที่ ๑

{๓๖๖} [๓๖๖] อุปกิเลส ๑๘ เหล่าไหนย่อมเกิดขึ้น

เมื่อบุคคลใช้สติไปตามเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งลมหายใจ เข้าจิตที่ถึงความฟุ้งซ่านในภายในย่อมเป็นอันตรายแก่สมาธิ เมื่อบุคคลใช้สติไปตามเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งลมหายใจออก จิตที่ถึงความฟุ้งซ่านในภายนอก ย่อมเป็นอันตรายแก่สมาธิ ความปรารถนา ความพอใจ ลมหายใจเข้า การเที่ยวไปด้วยตัณหา ย่อมเป็นอันตรายแก่สมาธิ ความปรารถนา ความพอใจ ลมหายใจออก การเที่ยวไปด้วยตัณหาย่อมเป็นอันตรายแก่สมาธิ ความหลงในการได้ลมหายใจออกแห่งบุคคลผู้ถูกลมหายใจเข้าครอบงำ ย่อมเป็นอันตรายแก่สมาธิ ความหลงในการได้ลม

หายใจเข้าแห่งบุคคลผู้ถูกลมหายใจออกครอบงำย่อมเป็นอันตรายแก่สมาธิ

สติไปตามลมหายใจเข้า ๑ สติไปตามลมหายใจออก ๑

ความหวัง(ลมหายใจเข้า)ฟุ้งซ่านในภายใน ๑ ความหวัง

(ลมหายใจออก)ฟุ้งซ่านในภายนอก ๑ ความหลงในการ

ได้ลมหายใจออกแห่งบุคคลผู้ถูกลมหายใจเข้าครอบงำ ๑

ความหลงในการได้ลมหายใจเข้าแห่งบุคคลผู้ถูกลม

หายใจออกครอบงำ ๑ อุปกิเลส ๖ ประการนี้เป็นอันตราย

แก่สมาธิอันสัมปยุตด้วยอานาปานสติ และเป็นเหตุให้

จิตของบุคคลผู้หวั่นไหวไม่หลุดพ้น พระโยคาวจร

ทั้งหลายยังไม่เข้าใจ วิโมกข์จึงสมควรเชื่อต่อผู้อื่นฉะนี้แล

หมวดหกที่ ๒

{๓๖๗} [๓๖๗] เมื่อพระโยคาวจรคำนึงถึงนิมิต จิตย่อมกวัดแกว่งอยู่ที่ลมหายใจเข้า นี้เป็นอันตรายแก่สมาธิ เมื่อพระโยคาวจรคำนึงถึงลมหายใจเข้า จิตย่อมกวัดแกว่งอยู่ที่นิมิต นี้เป็นอันตรายแก่สมาธิ เมื่อพระโยคาวจรคำนึงถึงนิมิต จิตย่อมกวัดแกว่งอยู่ที่ลมหายใจออก นี้เป็นอันตรายแก่สมาธิ เมื่อพระโยคาวจรคำนึงถึงลมหายใจออก จิตย่อมกวัดแกว่งอยู่ที่นิมิต นี้เป็นอันตรายแก่สมาธิ เมื่อพระโยคาวจรคำนึงถึงลมหายใจเข้า จิตย่อมกวัดแกว่งอยู่ที่ลมหายใจออก นี้เป็นอันตรายแก่สมาธิ เมื่อพระโยคาวจรคำนึงถึงลมหายใจออก จิตย่อมกวัดแกว่งอยู่ที่ลมหายใจเข้า นี้เป็นอันตรายแก่สมาธิ

เมื่อคำนึงถึงนิมิต ใจย่อมกวัดแกว่งอยู่ที่ลมหายใจเข้า

เมื่อคำนึงถึงลมหายใจเข้า จิตย่อมกวัดแกว่งอยู่ที่นิมิต

เมื่อคำนึงถึงนิมิต ใจย่อมกวัดแกว่งอยู่ที่ลมหายใจออก

เมื่อคำนึงถึงลมหายใจออก จิตย่อมกวัดแกว่งอยู่ที่นิมิต

เมื่อคำนึงถึงลมหายใจเข้าใจ ย่อมกวัดแกวงอยู่ที่ลม

หายใจออก เมื่อคำนึงถึงลมหายใจออก จิตย่อมกวัด

แกว่งอยู่ที่ลมหายใจเข้า

อุปกิเลส ๖ ประการนี้เป็นอันตรายแก่สมาธิอัน

สัมปยุตด้วยอานาปานสติ และเป็นเหตุให้จิตของบุคคล

ผู้หวั่นไหว ไม่หลุดพ้น พระโยคาวจรทั้งหลายยังไม่

เข้าใจวิโมกข์จึงสมควรเชื่อต่อผู้อื่น ฉะนี้แล

หมวดหกที่ ๓

จิตที่แล่นไปตามอตีตารมณ์ตกไปข้างฝ่ายฟุ้งซ่านย่อมเป็นอันตรายแก่สมาธิ จิตที่ปรารถนาอนาคตารมณ์ถึงความหวั่นไหวย่อมเป็นอันตรายแก่สมาธิ จิตที่หดหู่ตกไปข้างฝ่ายเกียจคร้านย่อมเป็นอันตรายแก่สมาธิ จิตที่ประคองเกินไปตกไปข้างฝ่ายฟุ้งซ่านย่อมเป็นอันตรายแก่สมาธิ จิตที่น้อมรับตกไปข้างฝ่ายกำหนัดย่อมเป็นอันตรายแก่สมาธิ จิตที่ผลักดันตกไปข้างฝ่ายพยาบาทย่อมเป็นอันตรายแก่สมาธิ

{๓๖๘} [๓๖๘] จิตที่แล่นไปตามอตีตารมณ์ที่ปรารถนาอนาคตารมณ์

จิตที่หดหู่ ที่ประคองเกินไป ที่น้อมรับ ที่ผลักดัน

ย่อมไม่ตั้งมั่น

อุปกิเลส ๖ ประการนี้เป็นอันตรายแก่สมาธิอัน

สัมปยุตด้วยอานาปานสติ อุปกิเลสเหล่านั้นย่อมเป็นเหตุ

ให้บุคคลผู้มีความดำริเศร้าหมองไม่รู้ชัดซึ่งอธิจิต ฉะนี้แล

{๓๖๙} [๓๖๙] เมื่อพระโยคาวจรใช้สติไปตามเบื้องต้น ท่ามกลางและที่สุดแห่งลมหายใจเข้า กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะจิตถึงความฟุ้งซ่าน ณ ภายใน เมื่อพระโยคาวจรใช้สติไปตามเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งลมหายใจออก กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะจิตถึงความฟุ้งซ่าน ณ ภายนอก กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะความปรารถนา เพราะความพอใจลมหายใจเข้า เพราะความเที่ยวไปด้วยตัณหา กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะความปรารถนา เพราะความพอใจลมหายใจออก เพราะความเที่ยวไปด้วยตัณหา กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว

และดิ้นรนเพราะความที่พระโยคาวจรผู้ถูกลมหายใจเข้าครอบงำเป็นผู้หลงใหลในการได้ลมหายใจออก กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะความที่พระโยคาวจรผู้ถูกลมหายใจออกครอบงำ เป็นผู้หลงใหลในการได้ลมหายใจเข้า กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะความที่จิตของพระโยคาวจรผู้คำนึงถึงนิมิตกวัดแกว่งอยู่ที่ลมหายใจเข้า กายและจิตย่อมกระสับกระส่ายหวั่นไหว และดิ้นรนเพราะความที่จิตของพระโยคาวจรผู้คำนึงถึงลมหายใจเข้ากวัดแกว่งอยู่ที่นิมิต กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรน เพราะความที่จิตของพระโยคาวจรผู้คำนึงถึงนิมิตกวัดแกว่งอยู่ที่ลมหายใจออก กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย

หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะความที่จิตของพระโยคาวจรผู้คำนึงถึงลมหายใจออกกวัดแกว่งอยู่ที่นิมิต กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะความที่จิตของพระโยคาวจรผู้คำนึงถึงลมหายใจเข้ากวัดแกว่งอยู่ที่ลมหายใจออก กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะความที่จิตของพระโยคาวจรผู้คำนึงถึงลมหายใจออกกวัดแกว่งอยู่ที่ลมหายใจเข้า กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะจิตแล่นไปตาม

อตีตารมณ์ตกไปข้างฝ่ายความฟุ้งซ่าน กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะจิตปรารถนาอนาคตารมณ์ ถึงความกวัดแกว่ง กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะจิตหดหู่ตกไปข้างฝ่ายเกียจคร้าน กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะจิตที่ประคองเกินไป ตกไปข้างฝ่ายอุทธัจจะ กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรน เพราะจิตน้อมรับตกไปข้างฝ่ายกำหนัด กายและจิตย่อมกระสับกระส่าย หวั่นไหว และดิ้นรนเพราะจิตผลักดันตกไปข้างฝ่ายพยาบาท

ผู้ใดไม่บำเพ็ญ ไม่เจริญอานาปานสติ กายและจิต

ของผู้นั้นย่อมหวั่นไหว ดิ้นรน ผู้ใดบำเพ็ญ เจริญ

อานาปานสติดี กายและจิตของผู้นั้นย่อมไม่หวั่นไหว

ไม่ดิ้นรน ฉะนี้แล

ก็แลเมื่อพระโยคาวจรผู้มีจิตหมดจดจากนิวรณ์เหล่านั้น เจริญสมาธิอันสัมปยุตด้วยอานาปานสติมีวัตถุ ๑๖ ความที่จิตตั้งมั่นเป็นไปชั่วขณะย่อมมีได้ อุปกิเลส ๑๘ เหล่านี้ย่อมเกิดขึ้น

จบ อุปกิเลสญาณนิทเทสที่ ๓

๔. โวทานญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้เป็นเหตุทำให้จิตผ่องแผ้ว

{๓๗๐} [๓๗๐] ญาณในโวทาน ๑๓ เป็นไฉน

จิตที่แล่นไปตามอตีตารมณ์ตกไปข้างฝ่ายฟุ้งซ่าน พระโยคาวจรเว้นจิตนั้นเสีย ย่อมตั้งมั่นจิตนั้นไว้ในฐานะหนึ่ง จิตย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่านแม้

ด้วยอาการอย่างนี้ จิตที่ปรารถนาอนาคตารมณ์ ถึงความกวัดแกว่ง พระโยคาวจรเว้นจิตนั้นเสีย น้อมจิตนั้นไปในฐานะนั้นแล จิตย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่านแม้ด้วยอาการอย่างนี้ จิตที่หดหู่ตกไปข้างฝ่ายความเกียจคร้าน พระโยคาวจรประคองจิตนั้นไว้แล้ว ละความเกียจคร้าน จิตย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่านแม้ด้วยอาการอย่างนี้ จิตที่ประคองเกินไปตกไปข้างฝ่ายอุทธัจจะ พระโยคาวจรข่มจิตนั้นเสียแล้วละอุทธัจจะ จิตย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่านแม้ด้วยอาการอย่างนี้ จิตที่น้อมรับตกไปข้างฝ่ายความกำหนัด พระโยคาวจรผู้รู้ทันจิตนั้น ละความกำหนัดเสีย จิตย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่านแม้ด้วยอาการอย่างนี้ จิตที่ผลักดันตกไปข้างฝ่ายพยาบาท พระโยคาวจรเป็นผู้รู้ทันจิตนั้น ละความพยาบาทเสีย จิตย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่านแม้ด้วยอาการอย่างนี้ จิตบริสุทธิ์ด้วยฐานะ ๖ ประการนี้ย่อมขาวผ่อง ถึงความเป็นธรรมอย่างเดียว{๓๗๑} [๓๗๑] ความเป็นธรรมอย่างเดียวเหล่านั้นเป็นไฉน

คือ ความเป็นธรรมอย่างเดียวในความปรากฏแห่งการบริจาคทาน ความเป็นธรรมอย่างเดียวในความปรากฏแห่งสมถนิมิต ความเป็นธรรมอย่างเดียวในความปรากฏแห่งลักษณะความเสื่อม ความเป็นธรรมอย่างเดียวในความปรากฏแห่งนิโรธ ความเป็นธรรมอย่างเดียวในความปรากฏแห่งการบริจาคทานของบุคคลผู้น้อมใจไปในจาคะทั้งหลาย ความเป็นธรรมอย่างเดียวในความปรากฏแห่งสมถนิมิตของบุคคลผู้หมั่นประกอบในอธิจิตทั้งหลาย ความเป็นธรรมอย่างเดียวในความปรากฏแห่งลักษณะความเสื่อมของบุคคลผู้เจริญวิปัสสนาทั้งหลาย และความเป็นธรรมอย่างเดียวในความปรากฏแห่งนิโรธของพระอริยบุคคลทั้งหลาย จิตที่ถึงความเป็นธรรมอย่างเดียวโดยฐานะ ๔ เหล่านี้ย่อมเป็นจิตที่มีปฏิปทาวิสุทธิผ่องใสพอกพูนด้วยอุเบกขาและถึงความร่าเริงด้วยญาณ

{๓๗๒} [๓๗๒] อะไรเป็นเบื้องต้น เป็นท่ามกลาง เป็นที่สุดแห่งปฐมฌาน

ความหมดจดแห่งปฏิปทาเป็นเบื้องต้น ความพอกพูนอุเบกขาเป็นท่ามกลาง ความร่าเริงเป็นที่สุดแห่งปฐมฌาน

{๓๗๓} [๓๗๓] ความหมดจดแห่งปฏิปทาเป็นเบื้องต้นแห่งปฐมฌาน ลักษณะแห่งเบื้องต้นมีเท่าไร

ลักษณะแห่งเบื้องต้นมี ๓ คือ จิตหมดจดจากอันตรายแห่งจิตนั้น จิตดำเนินไปสู่สมถนิมิตอันเป็นท่ามกลางเพราะเป็นจิตหมดจด จิตแล่นไปในสมถนิมิตนั้นเพราะเป็นจิตที่ดำเนินไปแล้ว จิตหมดจดจากอันตราย ๑ จิตดำเนินไปสู่สมถนิมิตอันเป็นท่ามกลางเพราะเป็นจิตอันหมดจด ๑ จิตแล่นไปในสมถนิมิตเพราะเป็นจิตดำเนินไปแล้ว ๑ ความหมดจดแห่งปฏิปทาเป็นเบื้องต้นแห่งปฐมฌาน ลักษณะแห่งเบื้องต้นมี ๓ ประการเหล่านี้เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปฐมฌานเป็นฌานมีความงามในเบื้องต้นและถึงพร้อมด้วยลักษณะ”{๓๗๔} [๓๗๔] ความพอกพูนอุเบกขาเป็นท่ามกลางแห่งปฐมฌาน ลักษณะแห่งท่ามกลางมีเท่าไร

ลักษณะแห่งท่ามกลางมี ๓ คือ จิตหมดจดวางเฉยอยู่ จิตดำเนินไปสู่สมถะวางเฉยอยู่ จิตมีความปรากฏในความเป็นธรรมอย่างเดียววางเฉยอยู่ จิตหมดจดวางเฉยอยู่ ๑ จิตดำเนินไปสู่สมถะวางเฉยอยู่ ๑ จิตมีความปรากฏในความเป็นธรรมอย่างเดียววางเฉยอยู่ ๑ ความพอกพูนอุเบกขาเป็นท่ามกลางแห่งปฐมฌาน ลักษณะแห่งปฐมฌานมี ๓ ประการเหล่านี้เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปฐมฌานเป็นฌานมีความงามในท่ามกลางและถึงพร้อมด้วยลักษณะ”

{๓๗๕} [๓๗๕] ความร่าเริงเป็นที่สุดแห่งปฐมฌาน ลักษณะแห่งที่สุดมีเท่าไร

ลักษณะแห่งที่สุดมี ๔ คือ ความร่าเริงด้วยอรรถว่าธรรมทั้งหลายที่เกิดในปฐมฌานนั้นไม่ล่วงเกินกัน ๑ ความร่าเริงด้วยอรรถว่าอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน ๑ ความร่าเริงด้วยอรรถว่านำไปซึ่งความเพียรสมควรแก่ความที่ธรรมทั้งหลายไม่ล่วงเกินกัน และความที่อินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน ๑ ความร่าเริงด้วยอรรถว่าเป็นที่เสพ ๑ ความร่าเริงเป็นที่สุดแห่งปฐมฌาน ลักษณะแห่งที่สุดมี ๔ ประการเหล่านี้ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ปฐมฌานมีความงามในที่สุดและถึงพร้อมด้วยลักษณะ จิตอันถึงความเป็นไป ๓ ประการ มีความงาม ๓ อย่าง ถึงพร้อมด้วยลักษณะ ๑๐ ประการอย่างนี้ ย่อมเป็นจิตถึงพร้อมด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข การอธิษฐานจิต ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ และถึงพร้อมด้วยปัญญา{๓๗๖} [๓๗๖] อะไรเป็นเบื้องต้น เป็นท่ามกลาง เป็นที่สุดแห่งทุติยฌาน

ความหมดจดแห่งปฏิปทาเป็นเบื้องต้น ความพอกพูนอุเบกขาเป็นท่ามกลาง ความร่าเริงเป็นที่สุดแห่งทุติยฌาน ... จิตอันถึงความเป็นไป ๓ ประการ มีความงาม ๓ อย่าง ถึงพร้อมด้วยลักษณะ ๑๐ ประการอย่างนี้ ย่อมเป็นจิตถึงพร้อมด้วยวิจาร ปีติ ... และถึงพร้อมด้วยปัญญา

{๓๗๗} [๓๗๗] อะไรเป็นเบื้องต้น เป็นท่ามกลาง เป็นที่สุดแห่งตติยฌาน ... จิตอันถึงความเป็นไป ๓ ประการ มีความงาม ๓ อย่าง ถึงพร้อมด้วยลักษณะ ๑๐ ประการอย่างนี้ ย่อมเป็นจิตถึงพร้อมด้วยปีติ สุข และถึงพร้อมด้วยปัญญา

[378] อะไรเป็นเบื้องต้น เป็นท่ามกลาง เป็นที่สุดแห่งจตุตถฌาน ... จิตอันถึงความเป็นไป ๓ ประการ มีความงาม ๓ อย่าง ถึงพร้อมด้วยลักษณะ ๑๐ ประการอย่างนี้ ย่อมเป็นจิตถึงพร้อมด้วยอุเบกขา การอธิษฐานจิต ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ และถึงพร้อมด้วยปัญญา

{๓๗๙} [๓๗๙] อะไรเป็นเบื้องต้น เป็นท่ามกลาง เป็นที่สุดแห่งอากาสานัญจายตนสมาบัติ วิญญาณัญจายตนสมาบัติ อากิญจัญญายตนสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ... จิตอันถึงความเป็นไป ๓ ประการ มีความงาม ๓ อย่าง ถึงพร้อมด้วยลักษณะ ๑๐ ประการอย่างนี้ ย่อมเป็นจิตถึงพร้อมด้วยอุเบกขา การอธิษฐานจิต ... และถึงพร้อมด้วยปัญญา{๓๘๐} [๓๘๐] อะไรเป็นเบื้องต้น เป็นท่ามกลาง เป็นที่สุดแห่งอนิจจานุปัสสนา ... จิตอันถึงความเป็นไป ๓ ประการ มีความงาม ๓ อย่าง ถึงพร้อมด้วยลักษณะ ๑๐ ประการอย่างนี้ ย่อมเป็นจิตถึงพร้อมด้วยวิตก วิจาร ... และถึงพร้อมด้วยปัญญา

อะไรเป็นเบื้องต้น เป็นท่ามกลาง เป็นที่สุดแห่งทุกขานุปัสสนา อนัตตานุปัสสนา นิพพิทานุปัสสนา วิราคานุปัสสนา นิโรธานุปัสสนา ปฏินิสสัคคานุปัสสนา ขยานุปัสสนา วยานุปัสสนา วิปริณามานุปัสสนา อนิมิตตานุปัสสนา อัปปณิหิตานุปัสสนา สุญญตานุปัสสนา อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา ยถาภูตญาณทัสสนะ อาทีนวานุปัสสนา ปฏิสังขานุปัสสนา วิวัฏฏนานุปัสสนา โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค ...

{๓๘๑} [๓๘๑] อะไรเป็นเบื้องต้น เป็นท่ามกลาง เป็นที่สุดแห่งอรหัตตมรรค

ความหมดจดแห่งปฏิปทาเป็นเบื้องต้น ความพอกพูนอุเบกขาเป็นท่ามกลาง ความร่าเริงเป็นที่สุดแห่งอรหัตตมรรค

ความหมดจดแห่งปฏิปทาอันเป็นเบื้องต้นแห่งอรหัตตมรรค ลักษณะแห่งเบื้องต้นมีเท่าไร

ลักษณะแห่งเบื้องต้นมี ๓ ประการ คือ จิตหมดจดจากอันตรายแห่งเบื้องต้นนั้น ดำเนินไปสู่สมถนิมิตอันเป็นท่ามกลางเพราะเป็นจิตหมดจดแล่นไปในสมถนิมิตนั้น เพราะเป็นจิตดำเนินไปแล้วหมดจดจากอันตราย ๑ จิตดำเนินไปสู่สมถนิมิตอันเป็นท่ามกลางเพราะเป็นจิตหมดจด ๑ จิตแล่นไป

ในสมถนิมิตนั้นเพราะเป็นจิตดำเนินไปแล้ว ๑ ความหมดจดแห่งปฏิปทาอันเป็นเบื้องต้นแห่งอรหัตตมรรค ลักษณะแห่งเบื้องต้นมี ๓ ประการเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อรหัตตมรรคเป็นธรรมมีความงามในเบื้องต้นและถึงพร้อมด้วยลักษณะ”

{๓๘๒} [๓๘๒] ความพอกพูนอุเบกขาเป็นท่ามกลางแห่งอรหัตตมรรค ลักษณะแห่งท่ามกลางมีเท่าไร

ลักษณะแห่งท่ามกลางมี ๓ คือ จิตหมดจดวางเฉยอยู่ ๑ จิตดำเนินไปสู่สมถะวางเฉยอยู่ ๑ จิตมีความปรากฏในความเป็นธรรมอย่างเดียววางเฉยอยู่ ๑ เพราะจิตหมดจดวางเฉยอยู่ จิตดำเนินไปสู่สมถะวางเฉยอยู่ จิตมีความปรากฏในความเป็นธรรมอย่างเดียววางเฉยอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อรหัตตมรรคเป็นธรรมมีความงามในท่ามกลาง และถึงพร้อมด้วยลักษณะ”

{๓๘๓} [๓๘๓] ความร่าเริงเป็นที่สุดแห่งอรหัตมรรค ลักษณะแห่งที่สุดมีเท่าไร

ลักษณะแห่งที่สุดมี ๔ คือ ความร่าเริงด้วยอรรถว่าธรรมทั้งหลายที่เกิดในอรหัตตมรรคนั้นไม่ล่วงเกินกัน ๑ ความร่าเริงด้วยอรรถว่าอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียว ๑ ความร่าเริงด้วยอรรถว่านำไปซึ่งความเพียรสมควรแก่ความที่ธรรมทั้งหลายไม่ล่วงเกินกัน และความที่อินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน ๑ ความร่าเริงด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ๑ ความร่าเริงเป็นที่สุดแห่งอรหัตตมรรค ลักษณะแห่งที่สุดมี ๔ ประการเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อรหัตตมรรคเป็นธรรมมีความงามในที่สุดและถึงพร้อมด้วยลักษณะ”จิตอันถึงความเป็นไป ๓ ประการ มีความงาม ๓ อย่าง ถึงพร้อมด้วยลักษณะ ๑๐ ประการอย่างนี้ ย่อมเป็นจิตถึงพร้อมด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข การอธิษฐานจิต ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ และถึงพร้อมด้วยปัญญา

นิมิต ลมอัสสาสะปัสสาสะไม่เป็นอารมณ์แห่งจิต

ดวงเดียว เพราะไม่รู้ธรรม ๓ ประการจึงไม่ได้ภาวนา

นิมิต ลมอัสสาสปัสสาสะไม่เป็นอารมณ์แห่งจิตดวง

เดียว เพราะรู้ธรรม ๓ ประการจึงจะได้ภาวนา ฉะนี้แล

{๓๘๔} [๓๘๔] ธรรม ๓ ประการนี้ไม่เป็นอารมณ์แห่งจิตดวงเดียว เป็นธรรมไม่ปรากฏหามิได้ จิตไม่ถึงความฟุ้งซ่าน ประธานปรากฏ ยังประโยคให้สำเร็จ และบรรลุผลวิเศษได้ อย่างไร

เปรียบเหมือนต้นไม้ที่เขาวางไว้บนภูมิภาคที่เรียบ บุรุษเอาเลื่อยมาเลื่อยต้นไม้นั้น สติของบุรุษย่อมเข้าไปตั้งอยู่ด้วยสามารถแห่งฟันเลื่อยซึ่งถูกที่ต้นไม้ บุรุษนั้นไม่ได้ใส่ใจถึงฟันเลื่อยที่มาหรือที่ไป ฟันเลื่อยที่ผ่านมาหรือที่ผ่านไปจะไม่ปรากฏก็หามิได้ ความเพียรก็ปรากฏอยู่ และยังประโยคให้สำเร็จ บรรลุผลวิเศษได้ ความเนื่องกันเป็นนิมิตเปรียบเหมือนต้นไม้ที่เขาวางไว้บนภูมิภาคที่เรียบ ลมอัสสาสปัสสาสะเปรียบเหมือนฟันเลื่อย ภิกษุนั้นตั้งสติไว้มั่นที่ปลายจมูกหรือที่ริมฝีปาก ไม่ได้ใส่ใจถึงลมอัสสาสปัสสาสะเข้าหรือออก ลมอัสสาสปัสสาสะเข้าหรือออกจะไม่ปรากฏก็หามิได้ ประธานปรากฏ ให้ประโยคสำเร็จ และภิกษุย่อมบรรลุผลวิเศษ เปรียบเหมือนบุรุษตั้งสติไว้ด้วยสามารถฟันเลื่อยอันถูกที่ต้นไม้ เขาไม่ได้ใส่ใจถึงฟันเลื่อยที่มาหรือที่ไป ฟันเลื่อยที่มาหรือที่ไปจะไม่ปรากฏก็หามิได้ ความเพียรปรากฏและยังประโยคสำเร็จ บรรลุผลวิเศษได้ฉะนั้น

{๓๘๕} [๓๘๕] ประธานเป็นไฉน แม้กาย แม้จิตของภิกษุผู้ปรารภความเพียรย่อมควรแก่การงาน นี้เป็นประธาน

ประโยคเป็นไฉน ภิกษุผู้ปรารภความเพียรย่อมละอุปกิเลสได้ วิตกย่อมสงบไป นี้เป็นประโยค

ผลวิเศษเป็นไฉน ภิกษุผู้ปรารภความเพียรย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมถึงความพินาศไป นี้เป็นผลวิเศษ

ก็ธรรม ๓ ประการนี้ย่อมไม่เป็นอารมณ์แห่งจิตดวงเดียวอย่างนี้ และธรรม ๓ ประการนี้ไม่ปรากฏก็หามิได้ จิตไม่ฟุ้งซ่าน ประธานปรากฏ ยังประโยคสำเร็จ และบรรลุผลวิเศษ

{๓๘๖} [๓๘๖]ภิกษุใดเจริญอานาปานสติให้บริบูรณ์ดีแล้ว อบรม

แล้วตามลำดับ ตามที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว ภิกษุ

นั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่างไสว เหมือนดวงจันทร์พ้นแล้ว

จากหมอกฉะนั้น

คำว่า อานะ ได้แก่ ลมอัสสาสะ ไม่ใช่ลมปัสสาสะ

คำว่า อปานะ ได้แก่ ลมปัสสาสะ ไม่ใช่ลมอัสสาสะ

สติเข้าไปตั้งอยู่ด้วยสามารถลมอัสสาสะปัสสาสะย่อมปรากฏแก่บุคคลผู้หายใจเข้าและผู้หายใจออก

คำว่า บริบูรณ์แล้ว ความว่า บริบูรณ์แล้วด้วยอรรถว่าถือเอารอบด้วยอรรถว่ารวมไว้ ด้วยอรรถว่าเต็มรอบ

คำว่า เจริญดีแล้ว ความว่า ภาวนา ๔ อย่าง คือ ภาวนา ด้วยอรรถว่าธรรมทั้งหลายที่เกิดในอานาปานสตินั้นไม่ล่วงเกินกัน ๑ ด้วยอรรถว่าอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน ๑ ด้วยอรรถว่านำไปซึ่งความเพียรอันสมควรแก่ความที่ธรรมทั้งหลายไม่ล่วงเกินกัน และความที่อินทรีย์

ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน ๑ ด้วยอรรถว่าเป็นที่เสพ ๑ อรรถแห่งภาวนา ๔ ประการนี้เป็นอรรถอันภิกษุนั้นทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง น้อมไปอบรมแล้ว ปรารภเสมอดีแล้ว

คำว่า ทำให้เป็นดุจยาน ความว่า ภิกษุนั้นจำนงหวังในธรรมใด ๆ ย่อมเป็นผู้ถึงความชำนาญ ถึงกำลัง ถึงความแกล้วกล้าในธรรมนั้น ๆ ธรรมเหล่านั้นของภิกษุนั้นเป็นธรรมเนื่องด้วยความคำนึง เนื่องด้วยความหวัง เนื่องด้วยมนสิการ เนื่องด้วยจิตตุปบาท เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทำให้เป็นดุจยาน’คำว่า ทำให้เป็นที่ตั้ง ความว่า จิตย่อมมั่นคงดีในวัตถุใด ๆ สติย่อมปรากฏดีในวัตถุนั้น ๆ ก็หรือว่าสติย่อมปรากฏดีในวัตถุใด ๆ จิตย่อมมั่นคงในวัตถุนั้น ๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทำให้เป็นที่ตั้ง’

คำว่า น้อมไป ความว่า จิตน้อมไปด้วยอาการใด ๆ สติก็หมุนไปตามด้วยอาการนั้น ๆ ก็หรือว่าสติหมุนไปด้วยอาการใด ๆ จิตก็น้อมไปด้วยอาการนั้น ๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘น้อมไป’

คำว่า อบรมแล้ว ความว่า อบรมแล้ว ด้วยอรรถว่าถือเอารอบ ด้วยอรรถว่ารวมไว้ ด้วยอรรถว่าเต็มรอบ ภิกษุกำหนดถือเอาด้วยสติย่อมชำนะอกุศลธรรมอันลามกได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อบรมแล้ว’

คำว่า ปรารภดีแล้ว ความว่า ธรรม ๔ อย่างภิกษุปรารภดีแล้ว คือ ปรารภดีด้วยอรรถว่าธรรมทั้งหลายที่เกิดในอานาปานสตินั้นไม่ล่วงเกินกัน ๑ ด้วยอรรถว่าอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน ๑ ด้วยอรรถว่านำไปซึ่งความเพียรอันสมควรแก่ความที่ธรรมทั้งหลายไม่ล่วงเกินกันและความที่อินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน ๑ เพราะเพิกถอนกิเลสทั้งหลายซึ่งเป็นข้าศึกแก่ธรรมนั้น ๑คำว่า เสมอดี ความว่า ความเสมอก็มี ความเสมอดีก็มี

ความเสมอเป็นไฉน กุศลทั้งหลายอันไม่มีโทษ เกิดในธรรมนั้น เป็นฝักฝ่ายแห่งความตรัสรู้ นี้ชื่อว่าความเสมอ

ความเสมอดีเป็นไฉน ความดับอารมณ์แห่งธรรมเหล่านั้นเป็นนิพพาน นี้ชื่อว่าความเสมอดี

ก็ความเสมอและความเสมอดีนี้ดังนี้ ภิกษุนั้นรู้แล้ว เห็นแล้ว ทราบแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญา ความเพียรภิกษุนั้นปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน สติตั้งมั่น ไม่หลงลืม กายสงบ ปรารภแล้ว จิตเป็นสมาธิมีอารมณ์เดียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ปรารภเสมอดีแล้ว’

คำว่า อบรมแล้วตามลำดับ ความว่า ภิกษุนั้นอบรมอานาปานสติข้อต้น ๆ ด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาว อบรมอานาปานสติข้อหลัง ๆ ตามลำดับ อบรมอานาปานสติข้อต้น ๆ ด้วยสามารถลมหายใจออกยาว ก็อบรมอานาปานสติข้อหลัง ๆ ตามลำดับ อบรมอานาปานสติข้อต้น ๆ ด้วยสามารถลมหายใจเข้าสั้น ก็อบรมอานาปานสติข้อหลัง ๆ ตามลำดับ อบรมอานาปานสติข้อต้น ๆ ด้วยสามารถลมหายใจออกสั้น ก็อบรมอานาปานสติข้อหลัง ๆ ตามลำดับ ... อบรมอานาปานสติข้อต้น ๆ ด้วยสามารถความเป็นผู้พิจารณาเห็นความสละคืนหายใจเข้า ก็อบรมอานาปานสติข้อหลัง ๆ ตามลำดับ อบรมอานาปานสติข้อต้น ๆ ด้วยสามารถความเป็นผู้พิจารณาเห็นความสละคืนหายใจออก ก็อบรมอานาปานสติข้อหลัง ๆ ตามลำดับ อานาปานสติมีวัตถุ ๑๖ แม้ทั้งปวงอาศัยกัน ภิกษุนั้นอบรมแล้วและอบรมตามลำดับแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อบรมแล้วตามลำดับ’คำว่า ยถา ความว่า อรรถแห่ง ยถา ศัพท์มี ๑๐ คือ ความรู้ฝึกตน ๑ ความสงบตน ๑ ความยังตนให้ปรินิพพาน ๑ ความรู้ยิ่ง ๑ ความกำหนดรู้ ๑ ความละ ๑ ความเจริญ ๑ ความทำให้แจ้ง ๑ ความตรัสรู้สัจจะ ๑ ความยังตนให้ตั้งอยู่ในนิโรธ ๑

คำว่า พุทโธ ได้แก่ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ผู้ทรงเป็นสยัมภูไม่มีอาจารย์ ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายเองในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้สดับมาแต่กาลก่อน ทรงบรรลุความเป็นพระสัพพัญญูในธรรมนั้น และทรงถึงความเป็นผู้มีความชำนาญในพลธรรมทั้งหลาย

คำว่า พุทโธ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าพุทธะ เพราะอรรถว่าอย่างไร

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าพุทธะ เพราะอรรถว่าตรัสรู้สัจจะทั้งหลาย เพราะอรรถว่าทรงสอนให้หมู่สัตว์ตรัสรู้ เพราะความเป็นพระสัพพัญญู เพราะความที่พระองค์ทรงเห็นธรรมทั้งปวง เพราะความที่พระองค์มีเนยยบทไม่เป็นอย่างอื่น เพราะความเป็นผู้มีพระสติไพบูลย์ เพราะนับว่าพระองค์สิ้นอาสวะ เพราะนับว่าพระองค์ไม่มีอุปกิเลส เพราะอรรถว่าทรงปราศจากราคะโดยส่วนเดียว เพราะอรรถว่าทรงปราศจากโทสะโดยส่วนเดียว เพราะอรรถว่าทรงปราศจากโมหะโดยส่วนเดียว เพราะอรรถว่าพระองค์ไม่มีกิเลสโดยส่วนเดียว เพราะอรรถว่าพระองค์เสด็จไปแล้วสู่หนทางที่ไปแห่งบุคคลเดียว เพราะอรรถว่าตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณพระองค์เดียว เพราะทรงกำจัดเสียซึ่งความไม่มีปัญญา เพราะทรงได้ซึ่งพระปัญญาเครื่องตรัสรู้พระนามว่า พระพุทธเจ้า นี้ พระมารดา พระบิดา พระภาดา พระภคินี มิตร อำมาตย์ พระญาติสาโลหิต สมณะ พราหมณ์ เทวดา มิได้เฉลิมให้

พระนามว่า พระพุทธเจ้า นี้เป็นวิโมกขันติกนาม คือ พระนามที่เกิดในที่สุดแห่งอรหัตตผลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้แล้ว

พระนามว่า พระพุทธเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ เกิดขึ้นพร้อมกับการทรงได้สัพพัญญุตญาณ ณ ควงไม้โพธิพฤกษ์

คำว่า ทรงแสดงแล้ว ความว่า การฝึกตนมียถาศัพท์เป็นอรรถ เหมือนบุคคลเป็นคฤหัสถ์ก็ตาม เป็นบรรพชิตก็ตาม ฝึกตนแล้ว พระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้วฉะนั้น ความสงบตน ... ความยังตนให้ปรินิพพาน ... ความยังตนให้ประดิษฐานอยู่ในนิโรธ มียถาศัพท์เป็นอรรถ เหมือนบุคคลเป็นคฤหัสถ์ก็ตาม เป็นบรรพชิตก็ตาม ยังตนให้ประดิษฐานอยู่ในนิโรธแล้ว พระพุทธเจ้าก็ทรงแสดงแล้วฉะนั้นคำว่า โลก ได้แก่ ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก วิปัตติภวโลก วิปัตติสัมภวโลก สัมปัตติภวโลก สัมปัตติสัมภวโลก โลก ๑ คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร ... โลก ๑๘ คือ ธาตุ ๑๘

คำว่า ย่อมให้สว่างไสว ความว่า ภิกษุนั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่างไสวแจ่มใส เพราะเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งความฝึกตน ความสงบตน ความยังตนให้ปรินิพพาน ... ความยังตนให้ประดิษฐานอยู่ในนิโรธซึ่งมียถาศัพท์เป็นอรรถทุกประการ

คำว่า เหมือนดวงจันทร์พ้นแล้วจากหมอก ความว่า ก็กิเลสเหมือนหมอก อริยญาณเหมือนดวงจันทร์ ภิกษุเหมือนจันทเทพบุตร ภิกษุพ้นจากกิเลสทั้งปวงแล้ว ย่อมยังโลกนี้ให้สว่างไสวเปล่งปลั่งและไพโรจน์เหมือนดวงจันทร์พ้นจากหมอก พ้นจากควันและธุลีในแผ่นดิน พ้นจากฝ่ามือราหู ยังโอกาสโลกให้สว่างไสวเปล่งปลั่งและไพโรจน์ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เหมือนดวงจันทร์พ้นแล้วจากหมอก’ญาณในโวทาน ๑๓ ประการนี้

จบ โวทานญาณนิทเทสที่ ๔

จบ ภาณวาร

๕. สโตการิญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้เครื่องอบรมสติ

{๓๘๗} [๓๘๗] ญาณในความทำสติ ๓๒ อะไรบ้าง

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ตาม อยู่ที่โคนไม้ก็ตาม อยู่ที่เรือนว่างก็ตาม นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้าเธอมีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก

เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจเข้ายาว’

เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจออกยาว’

เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจเข้าสั้น’

เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจออกสั้น’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวงหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวงหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งปีติหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งปีติหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งสุขหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งสุขหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตตสังขารหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตตสังขารหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับจิตตสังขารหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับจิตตสังขารหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักยังจิตให้เบิกบานหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักยังจิตให้เบิกบานหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักตั้งจิตไว้มั่นหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักตั้งจิตไว้มั่นหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเปลื้องจิตหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเปลื้องจิตหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยงหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยงหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความดับหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความดับหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความสละคืนหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความสละคืนหายใจออก’

{๓๘๘} [๓๘๘] คำว่า นี้ ความว่า ในทิฏฐินี้ ในความชอบใจนี้ ในความพอใจนี้ ในการเรียนเอานี้ ในธรรมนี้ ในวินัยนี้ ในธรรมวินัยนี้ ในปาพจน์นี้ ในพรหมจรรย์นี้ ในสัตถุศาสน์นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในธรรมวินัยนี้’คำว่า ภิกษุ ความว่า ภิกษุผู้เป็นกัลยาณปุถุชนก็ตาม เป็นพระเสขะก็ตาม เป็นพระอรหันต์ผู้มีธรรมไม่กำเริบก็ตามคำว่า ป่า ความว่า สถานที่ทุกแห่งนอกเสาเขื่อนไป สถานที่นั้น ชื่อว่าป่า

คำว่า โคนไม้ ความว่า อาสนะของภิกษุซึ่งจัดไว้ที่โคนไม้นั้น คือ เตียงตั่ง ฟูก เสื่ออ่อน ท่อนหนัง เครื่องลาดทำด้วยหญ้า เครื่องลาดทำด้วยใบไม้ หรือเครื่องลาดทำด้วยฟาง ภิกษุ เดิน ยืน นั่ง หรือนอนที่อาสนะนั้น

คำว่า ว่าง ความว่า เป็นสถานที่ไม่พลุกพล่านด้วยใคร ๆ จะเป็นคฤหัสถ์ก็ตาม เป็นบรรพชิตก็ตาม

คำว่า เรือน ได้แก่ วิหาร เรือนมุงแถบเดียว ปราสาท เรือนโล้น ถํ้า

คำว่า นั่งคู้บัลลังก์ ความว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้นั่งคู้บัลลังก์

คำว่า ตั้งกายตรง คือ กายเป็นกายอันภิกษุนั้นตั้งวางไว้ตรง

คำว่า ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า มีอธิบายดังนี้ คำว่า เฉพาะ (ปริ) มีการกำหนดถือเอาเป็นอรรถ คำว่า หน้า (มุขํ) มีความนำออกเป็นอรรถ คำว่า สติ มีความเข้าไปตั้งไว้เป็นอรรถ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า’

{๓๘๙} [๓๘๙] คำว่า เป็นผู้มีสติหายใจเข้า ความว่า ภิกษุทำสติโดยอาการ ๓๒ คือ ภิกษุเป็นผู้ตั้งสติมั่นเพราะรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาว ชื่อว่าเป็นผู้อบรมสติด้วยสตินั้นด้วยญาณนั้น เป็นผู้ตั้งสติไว้มั่นเพราะรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจออกยาว ... เป็นผู้ตั้งสติไว้มั่นเพราะรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้าสั้น เป็นผู้ตั้งสติไว้มั่นเพราะรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจออกสั้น ชื่อว่าเป็นผู้อบรมสติด้วยสตินั้นด้วยญาณนั้น ... เป็นผู้ตั้งสติไว้มั่นเพราะรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถความเป็นผู้พิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะ (ความสละคืน) หายใจเข้า ... เป็นผู้ตั้งสติไว้มั่นเพราะรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยสามารถความเป็นผู้พิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจออก ชื่อว่าเป็นผู้อบรมสติด้วยสตินั้นด้วยญาณนั้น

แสดงหมวดสี่แห่งญาณความรู้ที่ ๑

{๓๙๐} [๓๙๐] ภิกษุเมื่อหายใจเข้ายาวก็รู้ว่าหายใจเข้ายาว เมื่อหายใจออกยาวก็รู้ว่าหายใจออกยาว อย่างไร

คือ ภิกษุเมื่อหายใจเข้ายาว ชื่อว่าย่อมหายใจเข้าในขณะที่นับว่ายาว เมื่อหายใจออกยาว ชื่อว่าย่อมหายใจออกในขณะที่นับว่ายาว เธอย่อมระบายเข้าบ้าง ระบายออกบ้าง ซึ่งลมหายใจเข้าลมหายใจออกยาวในขณะที่นับว่ายาว ฉันทะย่อมเกิดแก่ภิกษุผู้เมื่อระบายเข้าบ้างระบายออกบ้างซึ่งลมหายใจเข้าลมหายใจออกยาวในขณะที่นับว่ายาว เมื่อหายใจเข้ายาวละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถฉันทะ ชื่อว่าย่อมหายใจเข้าในขณะที่นับว่ายาว เมื่อหายใจออกยาวละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถฉันทะ ชื่อว่าย่อมหายใจออกในขณะที่นับว่ายาว เธอย่อมระบายเข้าบ้าง ระบายออกบ้างซึ่งลมหายใจเข้า ลมหายใจออกยาวละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถฉันทะในขณะที่นับว่ายาว

ความปราโมทย์ย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เมื่อระบายเข้าบ้าง ระบายออกบ้างซึ่งลมหายใจเข้าลมหายใจออกยาวละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถฉันทะในขณะที่นับว่ายาว เมื่อหายใจเข้ายาวละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถความปราโมทย์ ชื่อว่าย่อมหายใจเข้าในขณะที่นับว่ายาว เมื่อหายใจออกยาวละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถความปราโมทย์ ชื่อว่าย่อมหายใจออกในขณะที่นับว่ายาว เธอย่อมระบายเข้าบ้าง ระบายออกบ้างซึ่งลมหายใจเข้าลมหายใจออกยาว ละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถความปราโมทย์ในขณะที่นับว่ายาว จิตของภิกษุผู้เมื่อระบายเข้าบ้าง ระบายออกบ้างซึ่งลมหายใจเข้าลมหายใจออกยาวละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถความปราโมทย์ในขณะที่นับว่ายาว ย่อมหลีกออกจากการหายใจเข้าหายใจออกยาว อุเบกขาย่อมตั้งอยู่ กายคือลมหายใจเข้า ลมหายใจออกยาวด้วยอาการ ๙ อย่างนี้ย่อมปรากฏ สติเป็นอนุปัสสนาญาณ กายปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นเครื่องระลึกด้วย

ภิกษุพิจารณากายนั้นด้วยสตินั้นด้วยญาณนั้น ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สติปัฏฐานภาวนา คือการพิจารณาเห็นกายในกาย

{๓๙๑} [๓๙๑] คำว่า พิจารณา ความว่า บุคคลพิจารณาเห็นกายนั้นอย่างไร พิจารณาโดยความไม่เที่ยง ไม่พิจารณาโดยความเที่ยง พิจารณาโดยความเป็นทุกข์ ไม่พิจารณาโดยความเป็นสุข พิจารณาโดยความเป็นอนัตตา ไม่พิจารณาโดยความเป็นอัตตา ย่อมเบื่อหน่าย ไม่ยินดี ย่อมคลายกำหนัด ไม่กำหนัด ย่อมให้ราคะดับไป ไม่ให้เกิด ย่อมสลัดทิ้ง ไม่ยึดถือ เมื่อพิจารณาโดยความไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญาได้ เมื่อพิจารณาโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละสุขสัญญาได้ เมื่อพิจารณาโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละอัตตสัญญาได้ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความยินดีได้ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะได้ เมื่อให้ราคะดับ ย่อมละสมุทัยได้ เมื่อสละคืน

ย่อมละความยึดถือได้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายนั้นอย่างนี้{๓๙๒} [๓๙๒] คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ คือ ชื่อว่าภาวนา ด้วยอรรถว่าธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้นไม่ล่วงเกินกัน ๑ ด้วยอรรถว่าอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน ๑ ด้วยอรรถว่านำไปซึ่งความเพียรอันสมควรแก่ความที่ธรรมทั้งหลายไม่ล่วงเกินกัน และความที่อินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน ๑ ด้วยอรรถว่าเป็นที่เสพ ๑ เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยสามารถลมหายใจเข้าลมหายใจออกยาว เวทนาจึงปรากฏเกิดขึ้น ปรากฏเข้าไปตั้งอยู่ ปรากฏถึงความดับไป สัญญาย่อมปรากฏเกิดขึ้น ปรากฏเข้าไปตั้งอยู่ ปรากฏถึงความดับไป วิตกย่อมปรากฏเกิดขึ้น ปรากฏเข้าไปตั้งอยู่ ปรากฏถึงความดับไป{๓๙๓} [๓๙๓] เวทนาย่อมปรากฏเกิดขึ้น ปรากฏเข้าไปตั้งอยู่ ปรากฏถึงความดับไป อย่างไร

ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาย่อมปรากฏอย่างไร คือ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาย่อมปรากฏด้วยอรรถว่าเพราะปัจจัยเกิดว่า เพราะอวิชชาเกิด เวทนาจึงเกิด เพราะตัณหาเกิด เวทนาจึงเกิด เพราะกรรมเกิด เวทนาจึงเกิด เพราะผัสสะเกิด เวทนาจึงเกิด แม้เมื่อเห็นลักษณะแห่งความเกิด ความเกิดแห่งเวทนาก็ย่อมปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาย่อมปรากฏอย่างนี้ความเข้าไปตั้งอยู่แห่งเวทนาย่อมปรากฏอย่างไร คือ เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง ความเข้าไปตั้งอยู่โดยความสิ้นไปย่อมปรากฏ เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ความเข้าไปตั้งอยู่โดยความเป็นภัยย่อมปรากฏ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ความเข้าไปตั้งอยู่โดยความว่างเปล่าย่อมปรากฏ

ความเข้าไปตั้งอยู่แห่งเวทนาย่อมปรากฏอย่างนี้ความดับไปแห่งเวทนาย่อมปรากฏอย่างไร คือ ความดับไปแห่งเวทนาย่อมปรากฏด้วยอรรถว่าเพราะปัจจัยดับว่า เพราะอวิชชาดับ เวทนาจึงดับ เพราะตัณหาดับ เวทนาจึงดับ เพราะกรรมดับ เวทนาจึงดับ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ แม้เมื่อเห็นลักษณะความแปรปรวนไป ความดับไปแห่งเวทนาก็ย่อมปรากฏ ความดับไปแห่งเวทนาย่อมปรากฏอย่างนี้ เวทนาย่อมปรากฏเกิดขึ้น ปรากฏเข้าไปตั้งอยู่ ปรากฏถึงความดับไปอย่างนี้{๓๙๔} [๓๙๔] สัญญาย่อมปรากฏเกิดขึ้น ปรากฏเข้าไปตั้งอยู่ ปรากฏถึงความดับไปอย่างไร

ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาย่อมปรากฏอย่างไร คือ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาย่อมปรากฏ ด้วยอรรถว่าเพราะปัจจัยเกิดว่า เพราะอวิชชาเกิดสัญญาจึงเกิด... ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาย่อมปรากฏอย่างนี้

ความเข้าไปตั้งอยู่แห่งสัญญาย่อมปรากฏอย่างไร คือ เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง ความเข้าไปตั้งอยู่โดยความสิ้นไปย่อมปรากฏ ... ความเข้าไปตั้งอยู่แห่งสัญญาย่อมปรากฏอย่างนี้

ความดับไปแห่งสัญญาย่อมปรากฏอย่างไร คือ ความดับไปแห่งสัญญาย่อมปรากฏด้วยอรรถว่าเพราะปัจจัยดับว่า เพราะอวิชชาดับ สัญญาจึงดับ ... ความดับไปแห่งสัญญาย่อมปรากฏอย่างนี้ สัญญาย่อมปรากฏเกิดขึ้น ปรากฏเข้าไปตั้งอยู่ ปรากฏถึงความดับไปอย่างนี้

{๓๙๕} [๓๙๕] วิตกย่อมปรากฏเกิดขึ้น ปรากฏเข้าไปตั้งอยู่ ปรากฏถึงความดับไปอย่างไร

ความเกิดขึ้นแห่งวิตกย่อมปรากฏอย่างไร คือ ความเกิดขึ้นแห่งวิตกย่อมปรากฏด้วยอรรถว่าเพราะปัจจัยเกิดว่า เพราะอวิชชาเกิด วิตกจึงเกิด เพราะตัณหาเกิด วิตกจึงเกิด เพราะกรรมเกิด วิตกจึงเกิด เพราะสัญญาเกิด วิตกจึงเกิด แม้เมื่อเห็นลักษณะความเกิด ความเกิดขึ้นแห่งวิตกก็ย่อมปรากฏอย่างนี้ความเข้าไปตั้งอยู่แห่งวิตกย่อมปรากฏอย่างไร คือ เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง ความเข้าไปตั้งอยู่โดยความสิ้นไปย่อมปรากฏ เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ความเข้าไปตั้งอยู่โดยความเป็นภัยย่อมปรากฏ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ความเข้าไปตั้งอยู่โดยความว่างเปล่าย่อมปรากฏ ความเข้าไปตั้งอยู่แห่งวิตกย่อมปรากฏอย่างนี้ความดับไปแห่งวิตกย่อมปรากฏอย่างไร

คือ ความดับไปแห่งวิตกย่อมปรากฏด้วยอรรถว่าเพราะปัจจัยดับว่า เพราะอวิชชาดับ วิตกจึงดับ เพราะตัณหาดับ วิตกจึงดับ เพราะกรรมดับ วิตกจึงดับ เพราะสัญญาดับ วิตกจึงดับ แม้เมื่อเห็นลักษณะความแปรผันไป ความดับไปแห่งวิตกก็ย่อมปรากฏ ความดับไปแห่งวิตกย่อมปรากฏอย่างนี้ วิตกย่อมปรากฏเกิดขึ้นปรากฏเข้าไปตั้งอยู่ ปรากฏถึงความดับไปอย่างนี้{๓๙๖} [๓๙๖] บุคคลรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยสามารถลมหายใจเข้าลมหายใจออกยาว ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง รู้จักโคจรและแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ

คำว่า ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง ความว่า บุคคลย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลงอย่างไร

คือ บุคคลย่อมยังสัทธินทรีย์ให้ประชุมลงด้วยความน้อมใจเชื่อ ยังวิริยินทรีย์ให้ประชุมลงด้วยความประคองไว้ ยังสตินทรีย์ให้ประชุมลงด้วยความเข้าไปตั้งไว้ ยังสมาธินทรีย์ให้ประชุมลงด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ยังปัญญินทรีย์ให้ประชุมลงด้วยความเห็น บุคคลนี้ยังอินทรีย์เหล่านี้ให้ประชุมลงในอารมณ์นี้ ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง’คำว่า รู้จักโคจร ความว่า อะไรเป็นอารมณ์แห่งธรรมนั้น รู้จักโคจรแห่งอารมณ์นั้น อะไรเป็นโคจรแห่งธรรมนั้น รู้จักอารมณ์แห่งโคจรนั้น

คำว่า รู้ชัด ได้แก่ บุคคล ความรู้ ปัญญา

คำว่า สงบ ความว่า อารมณ์ปรากฏเป็นความสงบ จิตไม่ฟุ้งซ่านเป็นความสงบ จิตตั้งมั่นเป็นความสงบ จิตผ่องแผ้วเป็นความสงบ

คำว่า ประโยชน์ ความว่า ธรรมอันไม่มีโทษเป็นประโยชน์ ธรรมอันไม่มีกิเลสเป็นประโยชน์ ธรรมอันมีความผ่องแผ้วเป็นประโยชน์ ธรรมอันประเสริฐเป็นประโยชน์

คำว่า แทงตลอด ความว่า แทงตลอดความที่อารมณ์ปรากฏ แทงตลอดความที่จิตไม่ฟุ้งซ่าน แทงตลอดความที่จิตตั้งมั่น แทงตลอดความที่จิตผ่องแผ้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’

{๓๙๗} [๓๙๗] คำว่า ย่อมยังพละทั้งหลายให้ประชุมลง ความว่า ย่อมยังพละทั้งหลายให้ประชุมลงอย่างไร

คือ บุคคลย่อมยังสัทธาพละให้ประชุมลงด้วยความไม่หวั่นไหวไปในความไม่มีศรัทธา ยังวิริยพละให้ประชุมลงด้วยความไม่หวั่นไหวไปในความ

เกียจคร้าน ยังสติพละให้ประชุมลงด้วยความไม่หวั่นไหวไปในความประมาท ยังสมาธิพละให้ประชุมลงด้วยความไม่หวั่นไหวไปในอุทธัจจะ ยังปัญญาพละให้ประชุมลงด้วยความไม่หวั่นไหวในอวิชชา บุคคลนี้ย่อมยังพละเหล่านี้ให้ประชุมลงในอารมณ์นี้ ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ย่อมยังพละทั้งหลายให้ประชุมลง’

คำว่า รู้จักโคจร ... เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’

{๓๙๘} [๓๙๘] คำว่า ย่อมยังโพชฌงค์ทั้งหลายให้ประชุมลง ความว่า บุคคลย่อมยังโพชฌงค์ทั้งหลายให้ประชุมลงได้อย่างไร

คือ บุคคลย่อมยังสติสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความเข้าไปตั้งไว้ ยังธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความเลือกเฟ้น ยังวิริยสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความประคองไว้ ยังปีติสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความแผ่ซ่านไป ยังปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความสงบ ยังสมาธิสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ยังอุเบกขาสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความพิจารณา บุคคลนี้ย่อมยังโพชฌงค์ทั้งหลายให้ประชุมลงในอารมณ์นี้ ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ย่อมยังโพชฌงค์ทั้งหลายให้ประชุมลง’คำว่า รู้จักโคจร ... เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’

{๓๙๙} [๓๙๙] คำว่า ย่อมยังมรรคให้ประชุมลง ความว่า บุคคลย่อมยังมรรคให้ประชุมลงอย่างไร

คือ บุคคลย่อมยังสัมมาทิฏฐิให้ประชุมลงด้วยความเห็น ยังสัมมาสังกัปปะให้ประชุมลงด้วยความดำริ ยังสัมมาวาจาให้ประชุมลงด้วยความกำหนด ยังสัมมากัมมันตะให้ประชุมลงด้วยเหตุที่เกิดขึ้นดี ยัง

สัมมาอาชีวะให้ประชุมลงด้วยความผ่องแผ้ว ยังสัมมาวายามะให้ประชุมลงด้วยความประคองไว้ ยังสัมมาสติให้ประชุมลงด้วยความเข้าไปตั้งไว้ ยังสัมมาสมาธิให้ประชุมลงด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน บุคคลนี้ย่อมยังมรรคนี้ให้ประชุมลงในอารมณ์นี้ ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ย่อมยังมรรคให้ประชุมลง’

คำว่า รู้จักโคจร ... เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’

{๔๐๐} [๔๐๐] คำว่า ย่อมยังธรรมทั้งหลายให้ประชุมลง ความว่า บุคคลย่อมยังธรรมทั้งหลายให้ประชุมลงอย่างไร

คือ บุคคลย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลงด้วยความเป็นใหญ่ ยังพละทั้งหลายให้ประชุมลงด้วยความไม่หวั่นไหว ยังโพชฌงค์ทั้งหลายให้ประชุมลงด้วยความเป็นธรรมเครื่องนำออก ยังมรรคให้ประชุมลงด้วยความเป็นเหตุ ยังสติปัฏฐานให้ประชุมลงด้วยความเข้าไปตั้งไว้ ยังสัมมัปปธานให้ประชุมลงด้วยความเริ่มตั้ง ยังอิทธิบาทให้ประชุมลงด้วยความให้สำเร็จ ยังสัจจะให้ประชุมลงด้วยความถ่องแท้ ยังสมถะให้ประชุมลงด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ยังวิปัสสนาให้ประชุมลงด้วยความพิจารณาเห็น ยังสมถะและวิปัสสนาให้ประชุมลงด้วยความมีกิจเป็นอันเดียวกัน ยังธรรมเป็นคู่กันให้ประชุมลงด้วยความไม่ล่วงเกินกัน ยังสีลวิสุทธิให้ประชุมลงด้วยความสำรวม

ยังจิตตวิสุทธิให้ประชุมลงด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ยังทิฏฐิวิสุทธิให้ประชุมลงด้วยความเห็น ยังวิโมกขให้ประชุมลงด้วยความหลุดพ้น ยังวิชชาให้ประชุมลงด้วยความแทงตลอด ยังวิมุตติให้ประชุมลงด้วยความสละรอบ ยังญาณในความสิ้นไปให้ประชุมลงด้วยความตัดขาด ยังญาณในความไม่เกิดขึ้นให้ประชุมลงด้วยความสงบระงับ ยังฉันทะให้ประชุมลงด้วยความเป็นมูลเหตุ ยังมนสิการให้ประชุมลงด้วยความเป็นสมุฏฐาน ยังผัสสะให้ประชุมลงด้วยความเป็นที่ประชุม ยังเวทนาให้ประชุมลงด้วยความ

เป็นที่รวม ยังสมาธิให้ประชุมลงด้วยความเป็นประธาน ยังสติให้ประชุมลงด้วยความเป็นใหญ่ ยังสติสัมปชัญญะให้ประชุมลงด้วยความเป็นธรรมที่ยิ่งกว่านั้น ยังวิมุตติให้ประชุมลงด้วยความเป็นสาระ ยังนิพพานอันหยั่งลงในอมตะให้ประชุมลงด้วยความเป็นที่สุด บุคคลนี้ย่อมยังธรรมเหล่านี้ให้ประชุมลงในอารมณ์นี้ ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ย่อมยังธรรมทั้งหลายให้ประชุมลง’คำว่า รู้จักโคจร ความว่า อะไรเป็นอารมณ์แห่งธรรมนั้น รู้จักโคจรแห่งอารมณ์นั้น อะไรเป็นโคจรแห่งธรรมนั้น รู้จักอารมณ์แห่งโคจรนั้น

คำว่า รู้ชัด ได้แก่ บุคคล ความรู้ ปัญญา

คำว่า สงบ ความว่า อารมณ์ปรากฏเป็นความสงบ จิตไม่ฟุ้งซ่านเป็นความสงบ จิตตั้งมั่นเป็นความสงบ จิตผ่องแผ้วเป็นความสงบ

คำว่า ประโยชน์ ความว่า ธรรมอันไม่มีโทษเป็นประโยชน์ ธรรมอันไม่มีกิเลสเป็นประโยชน์ ธรรมอันมีความผ่องแผ้วเป็นประโยชน์ ธรรมอันประเสริฐเป็นประโยชน์

คำว่า แทงตลอด ความว่า แทงตลอดความที่อารมณ์ปรากฏ แทงตลอดความที่จิตไม่ฟุ้งซ่าน แทงตลอดความที่จิตตั้งมั่น แทงตลอดความที่จิตผ่องแผ้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’

{๔๐๑} [๔๐๑] บุคคลเมื่อหายใจเข้าสั้นก็รู้ว่าหายใจเข้าสั้น เมื่อหายใจออกสั้นก็รู้ว่าหายใจออกสั้น อย่างไร

คือ บุคคลเมื่อหายใจเข้าสั้น ย่อมหายใจเข้าในขณะที่นับได้นิดหน่อย เมื่อหายใจออกสั้น ย่อมหายใจออกในขณะที่นับได้นิดหน่อย เมื่อหายใจเข้าหายใจออกสั้น ย่อมหายใจเข้าบ้าง หายใจออกบ้างในขณะที่นับได้นิดหน่อย ฉันทะย่อมเกิดแก่ภิกษุผู้เมื่อระบายเข้าบ้าง ระบายออกบ้างซึ่งลม

หายใจเข้าลมหายใจออกสั้นในขณะที่นับได้นิดหน่อย เมื่อหายใจเข้าสั้น ละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถฉันทะ ย่อมหายใจเข้าในขณะที่นับได้นิดหน่อย เมื่อหายใจออกสั้นละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถฉันทะ ย่อมหายใจออกในขณะที่นับได้นิดหน่อย เมื่อระบายเข้าบ้าง ระบายออกบ้างซึ่งลมหายใจเข้า ลมหายใจออกสั้นละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถฉันทะในขณะที่นับได้นิดหน่อย ความปราโมทย์ย่อมเกิดแก่ภิกษุผู้ระบายเข้าบ้าง ระบายออกบ้างซึ่งลมหายใจเข้าลมหายใจออกสั้นละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถฉันทะในขณะที่นับได้นิดหน่อย เมื่อหายใจเข้าสั้นละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถความปราโมทย์ ย่อมหายใจเข้าในขณะที่นับได้นิดหน่อย เมื่อหายใจออกสั้นละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถความปราโมทย์

ย่อมหายใจออกในขณะที่นับได้นิดหน่อย ย่อมระบายเข้าบ้าง ระบายออกบ้างซึ่งลมหายใจเข้าลมหายใจออกสั้นละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถความปราโมทย์ในขณะที่นับได้นิดหน่อย จิตของภิกษุผู้เมื่อระบายเข้าบ้าง ระบายออกบ้างซึ่งลมหายใจเข้าลมหายใจออกสั้นละเอียดกว่านั้นด้วยสามารถความปราโมทย์ในขณะที่นับได้นิดหน่อย ย่อมหลีกออกจากการหายใจเข้าหายใจออกสั้น อุเบกขาย่อมตั้งอยู่ กายคือลมหายใจเข้าลมหายใจออกสั้นด้วยอาการ ๙ เหล่านี้ปรากฏ สติเป็นอนุปัสสนาญาณ กายปรากฏ มิใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณากายนั้นด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้นดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนา คือ การพิจารณาเห็นกายในกาย’{๔๐๒} [๔๐๒] คำว่า พิจารณา ความว่า บุคคลพิจารณาเห็นกายนั้นอย่างไร ... พิจารณาเห็นกายนั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้าลมหายใจออกสั้น เวทนาจึงปรากฏเกิดขึ้น ... บุคคลรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้าลมหายใจออกสั้น ย่อมยังอินทรีย์

ทั้งหลายให้ประชุมลง ... เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และย่อมแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’

{๔๐๓} [๔๐๓] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวง หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวง หายใจออก’ อย่างไร

คำว่า กาย ได้แก่ กาย ๒ คือ นามกาย ๑ รูปกาย ๑ นามกายเป็นไฉน คือ เวทนา สัญญา เจตนา ผัสสะ มนสิการ เป็นนามด้วยเป็นนามกายด้วย และท่านกล่าวจิตสังขารว่านี้เป็นนามกาย รูปกายเป็นไฉน คือ มหาภูตรูป ๔ รูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ ลมอัสสาสปัสสาสะ นิมิต และท่านกล่าวว่ากายสังขารที่เนื่องกัน นี้เป็นรูปกาย

{๔๐๔} [๔๐๔] กายเหล่านั้นย่อมปรากฏอย่างไร

คือ เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาว สติย่อมตั้งมั่น กายเหล่านั้นย่อมปรากฏด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจออกยาว สติย่อมตั้งมั่น กายเหล่านั้นย่อมปรากฏด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้าสั้น ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจออกสั้น...

เมื่อคำนึงถึง กายเหล่านั้นย่อมปรากฏ เมื่อรู้... เมื่อเห็น... เมื่อพิจารณา ... เมื่ออธิษฐานจิต ... เมื่อน้อมใจเชื่อด้วยศรัทธา ... เมื่อประคองความเพียร ... เมื่อตั้งสติไว้มั่น ... เมื่อตั้งจิตมั่น ... เมื่อรู้ชัดด้วยปัญญา ... เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง... เมื่อกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ ... เมื่อละธรรมที่ควรละ ... เมื่อเจริญธรรมที่ควรเจริญ ... เมื่อทำให้แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง กายเหล่านั้นย่อมปรากฏอย่างนี้ กายคือความเป็นผู้รู้แจ้งกองลมทั้งปวงหายใจเข้าหายใจออกปรากฏ สติเป็นอนุปัสสนาญาณ กายปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณา

กายนั้นด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนา คือ การพิจารณากายในกาย’

{๔๐๕} [๔๐๕] คำว่า พิจารณา ความว่า ... ชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยอรรถว่า เป็นผู้รู้แจ้งกองลมทั้งปวงสำรวมลมหายใจเข้าลมหายใจออก ชื่อว่าจิตตวิสุทธิ ด้วยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่าทิฏฐิวิสุทธิด้วยอรรถว่าเห็น ความสำรวมในสีลวิสุทธินั้นเป็นอธิสีลสิกขา ความไม่ฟุ้งซ่านในจิตตวิสุทธินั้นเป็นอธิจิตตสิกขา ความเห็นในทิฏฐิวิสุทธินั้นเป็นอธิปัญญาสิกขา บุคคลเมื่อคำนึงถึงสิกขา ๓ ประการนี้ชื่อว่าศึกษา เมื่อรู้ชื่อว่าศึกษา เมื่อเห็นชื่อว่าศึกษา เมื่อพิจารณาชื่อว่าศึกษา เมื่ออธิษฐานจิตชื่อว่าศึกษา เมื่อน้อมใจเชื่อชื่อว่าศึกษา เมื่อประคองความเพียรชื่อว่าศึกษา เมื่อดำรงสติมั่นชื่อว่าศึกษา

เมื่อตั้งจิตมั่นชื่อว่าศึกษา เมื่อรู้ชัดด้วยปัญญาชื่อว่าศึกษา เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่งชื่อว่าศึกษา เมื่อกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ชื่อว่าศึกษา เมื่อละธรรมที่ควรละชื่อว่าศึกษา เมื่อเจริญธรรมที่ควรเจริญชื่อว่าศึกษา เมื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งชื่อว่าศึกษา เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถเป็นผู้รู้แจ้งกองลมทั้งปวงหายใจเข้าหายใจออก เวทนาย่อมเกิดปรากฏ ... บุคคลเมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วย สามารถเป็นผู้รู้แจ้งกองลมทั้งปวงหายใจเข้าหายใจออก ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง ... เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’{๔๐๖} [๔๐๖] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจออก’ อย่างไร

กายสังขารเป็นไฉน ลมหายใจเข้ายาว เป็นไปทางกาย ธรรมเหล่านี้เนื่องด้วยกาย เป็นกายสังขาร บุคคลระงับ คือ ดับ สงบกายสังขารเหล่านั้นศึกษาอยู่ ลมหายใจออกยาว เป็นไปทางกาย ธรรมเหล่านี้เนื่องด้วยกาย

เป็นกายสังขาร บุคคลระงับ คือ ดับ สงบกายสังขารเหล่านั้นศึกษาอยู่ ลมหายใจเข้าสั้น ลมหายใจออกสั้น ลมที่บุคคลรู้แจ้ง กองลมทั้งปวงหายใจเข้า เป็นไปทางกาย ธรรมเหล่านี้เนื่องด้วยกาย เป็นกายสังขาร บุคคลระงับ คือ ดับ สงบกายสังขารเหล่านั้นศึกษาอยู่

ความอ่อนไป ความน้อมไป ความเอนไป ความโอนไป ความหวั่นไหว ความดิ้นรน ความโยก ความโคลงแห่งกายมีอยู่ เพราะกายสังขารเห็นปานใด บุคคลย่อมศึกษาว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจออก’ ความไม่อ่อนไป ความไม่น้อมไป ความไม่เอนไป ความไม่โอนไป ความไม่หวั่นไหว ความไม่ดิ้นรน ความไม่โยก ความไม่โคลงแห่งกายมีอยู่เพราะกายสังขารเห็นปานใด บุคคลย่อมศึกษาว่า ‘เราจักระงับกายสังขารที่ละเอียดสุขุมหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักระงับกายสังขารที่ละเอียดสุขุมหายใจออก’ ได้ทราบมาดังนี้ว่า บุคคลย่อมศึกษาว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจออก’เมื่อเป็นอย่างนี้ ความได้ลมก็ไม่ปรากฏ ลมอัสสาสปัสสาสะก็ไม่ปรากฏ อานาปานสติก็ไม่ปรากฏ อานาปานสติสมาธิก็ไม่ปรากฏ และบัณฑิตทั้งหลายแม้จะเข้า แม้จะออกจากสมาบัตินั้นก็ไม่ได้ ได้ทราบมาดังนี้ว่า บุคคลย่อมศึกษาว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจออก’

เมื่อเป็นอย่างนี้ ความได้ลมก็ปรากฏ ลมอัสสาสปัสสาสะก็ปรากฏ อานาปานสติก็ปรากฏ อานาปานสติสมาธิก็ปรากฏ และบัณฑิตทั้งหลายแม้จะเข้า แม้จะออกจากสมาบัตินั้นก็ได้ ข้อนั้นเหมือนอะไร เหมือนเมื่อบุคคลตีกังสดาล เสียงดังย่อมเป็นไปก่อน เพราะเหตุที่ถือ ใส่ใจ ทรงจำนิมิตแห่งเสียงดังได้แล้ว แม้เมื่อเสียงดังจะดับลง ต่อมาเสียงค่อยก็เป็นไปภายหลัง เพราะเหตุที่ถือ ใส่ใจ ทรงจำนิมิตแห่งเสียงค่อยได้แล้ว แม้เมื่อ

เสียงค่อยจะดับลง ต่อมาภายหลัง จิตก็ดำเนินไปได้ แม้เพราะมีนิมิตแห่งเสียงค่อยเป็นอารมณ์ ข้อนี้ก็เหมือนกันฉะนั้น ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกที่หยาบ ย่อมเป็นไปก่อน เพราะเหตุที่ถือ ใส่ใจ ทรงจำนิมิตแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกที่หยาบได้แล้ว เมื่อลมหายใจเข้าและลมหายใจออกที่หยาบเบาลง ต่อมาลมหายใจเข้าและลมหายใจออกที่ละเอียดย่อมเป็นไปในภายหลังเพราะเหตุที่ถือ ใส่ใจ ทรงจำนิมิตแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกที่ละเอียดได้แล้ว แม้เมื่อลมหายใจเข้าและลมหายใจออกที่ละเอียดจะเบาลงอีก

ต่อมาภายหลังจิตก็ย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่าน แม้เพราะมีนิมิตแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกที่ละเอียดเป็นอารมณ์เมื่อเป็นอย่างนี้ ความได้ลมก็ปรากฏ ลมอัสสาสปัสสาสะก็ปรากฏ อานาปานสติก็ปรากฏ อานาปานสติสมาธิก็ปรากฏ และบัณฑิตทั้งหลายแม้จะเข้า แม้จะออกจากสมาบัตินั้นก็ได้ กายคือความที่บุคคลระงับกาย สังขารหายใจเข้าหายใจออกปรากฏ สติเป็นอนุปัสสนาญาณ กายปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณากายนั้นด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนา คือ การพิจารณาเห็นกายในกาย’

{๔๐๗} [๔๐๗] คำว่า พิจารณา ความว่า บุคคลพิจารณาเห็นกายนั้นอย่างไร ... พิจารณาเห็นกายนั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนาได้แก่ ภาวนา ๔... ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่เสพ ชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยอรรถว่าความเป็นผู้ระงับกายสังขารสำรวมลมหายใจเข้าลมหายใจออก ชื่อว่าจิตตวิสุทธิด้วยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่าทิฏฐิวิสุทธิ ด้วยอรรถว่าเห็น ความสำรวมในสีลวิสุทธินั้นเป็นอธิสีลสิกขา ความไม่ฟุ้งซ่านในจิตตวิสุทธินั้นเป็นอธิจิตตสิกขา ความเห็นในทิฏฐิวิสุทธินั้นเป็นอธิปัญญาสิกขา บุคคลเมื่อคำนึงถึงสิกขา ๓ ประการนี้ชื่อว่าศึกษา ... เมื่อทำให้แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้งชื่อว่าศึกษา เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว

ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถความเป็นผู้ระงับกายสังขารหายใจเข้าหายใจออก เวทนาย่อมเกิดปรากฏ ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถความเป็นผู้ระงับกายสังขารหายใจเข้าหายใจออก ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง ... เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’

อนุปัสสนาญาณ ๘ อุปัฏฐานานุสสติ ๘ และสุตตันติกวัตถุในการพิจารณาเห็นกายในกาย ๔

จบ ภาณวาร

แสดงหมวดสี่แห่งญาณความรู้ที่ ๒

{๔๐๘} [๔๐๘] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งปีติ หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งปีติ หายใจออก’ อย่างไร

ปีติเป็นไฉน คือ เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาว ปีติและปราโมทย์ย่อมเกิดขึ้น ปีติและปราโมทย์ คือความเบิกบาน ความบันเทิง ความหรรษา ความร่าเริงแห่งจิต ความปลื้มจิต ความดีใจ ความพอใจ เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยสามารถลมหายใจออกยาว ปีติและปราโมทย์ย่อมเกิดขึ้น ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้าสั้น ... ด้วยสามารถลมหายใจออกสั้น ... ด้วยสามารถความเป็นผู้รู้แจ้งกองลมทั้งปวงหายใจเข้า ... ด้วยสามารถความเป็นผู้รู้แจ้งกองลมทั้งปวงหายใจออก ... ด้วยสามารถความเป็นผู้ระงับกายสังขารหายใจเข้า ... ด้วยสามารถความเป็นผู้ระงับกายสังขารหายใจออก ปีติและปราโมทย์ย่อมเกิดขึ้น ปีติและปราโมทย์คือ ความเบิกบาน ความบันเทิง ความหรรษา ความร่าเริงแห่งจิต ความปลื้มใจ ความดีใจ ความพอใจ นี้ชื่อว่าปีติ

ปีตินั้นย่อมปรากฏอย่างไร คือ เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาว สติย่อมตั้งมั่น ปีตินั้นย่อมปรากฏด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจออกยาว สติย่อมตั้งมั่น ปีตินั้นย่อมปรากฏด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้าสั้น ... ด้วยสามารถลมหายใจออกสั้น ... ด้วยสามารถความเป็นผู้รู้แจ้งกองลมทั้งปวงหายใจเข้า ... ด้วยสามารถความเป็นผู้รู้แจ้งกองลมทั้งปวงหายใจออก ... ด้วยสามารถความเป็นผู้ระงับกายสังขารหายใจเข้า ... ด้วยสามารถความเป็นผู้ระงับกายสังขารหายใจออก

สติย่อมตั้งมั่น ปีติย่อมปรากฏด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น เมื่อคำนึงถึง ปีตินั้นย่อมปรากฏ เมื่อรู้ ... เมื่อเห็น ... เมื่อพิจารณา ... เมื่ออธิษฐาน ... เมื่อน้อมใจไปด้วยศรัทธา ... เมื่อประคองความเพียร ... เมื่อเข้าไปตั้งสติไว้ ... เมื่อจิตตั้งมั่น ... เมื่อรู้ชัดด้วยปัญญา ... เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ... เมื่อกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ ... เมื่อละธรรมที่ควรละ ... เมื่อเจริญธรรมที่ควรเจริญ ... เมื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ปีตินั้นย่อมปรากฏ ปีตินั้นย่อมปรากฏอย่างนี้ เวทนาด้วยสามารถเป็นผู้รู้แจ้งปีติหายใจเข้าหายใจออกปรากฏ สติเป็นอนุปัสสนาญาณเวทนาปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณาเห็นเวทนานั้นด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนา คือ การพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย’คำว่า พิจารณา ความว่า พิจารณาเห็นเวทนานั้นอย่างไร พิจารณาโดยความไม่เที่ยง ... พิจารณาเห็นเวทนานั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยอรรถว่ารู้แจ้งปีติสำรวมลมหายใจเข้าลมหายใจออก... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถเป็นผู้รู้แจ้งปีติหายใจ เข้าหายใจออก ... บุคคลเมื่อรู้ ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้

ประชุมลง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’

{๔๐๙} [๔๐๙] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งสุข หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งสุข หายใจออก’ อย่างไร

คำว่า สุข ได้แก่ สุข ๒ อย่าง คือ กายิกสุข ๑ เจตสิกสุข ๑

กายิกสุขเป็นไฉน คือ ความสำราญทางกาย ความสุขที่ได้เสวยทางกาย สุขเวทนาซึ่งเป็นความสำราญเกิดแก่กายสัมผัส นี้ชื่อว่ากายิกสุข

เจตสิกสุขเป็นไฉน คือ ความสุขทางจิต ความสุขที่ได้เสวยความสำราญเกิดแต่เจโตสัมผัส สุขเวทนาซึ่งเป็นความสำราญเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้ชื่อว่าเจตสิกสุข

สุขเหล่านั้นย่อมปรากฏอย่างไร คือ เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาว สติย่อมตั้งมั่น สุขเหล่านั้นย่อมปรากฏด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยสามารถลมหายใจออกยาว สติย่อมตั้งมั่น สุขเหล่านั้นย่อมปรากฏด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ... เมื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง สุขเหล่านั้นย่อมปรากฏ สุขเหล่านั้นย่อมปรากฏอย่างนี้เวทนาด้วยสามารถเป็นผู้รู้แจ้งสุขหายใจเข้าหายใจออก ปรากฏ สติเป็นอนุปัสสนาญาณ เวทนาปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณาเวทนานั้นด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนา คือ การพิจารณาเห็น เวทนาในเวทนาทั้งหลาย’คำว่า พิจารณา ความว่า พิจารณาเห็นเวทนาอย่างไร พิจารณาโดยความไม่เที่ยง ... พิจารณาเห็นเวทนานั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยอรรถว่ารู้แจ้งสุขสำรวมลมหายใจเข้าลมหายใจออก ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยสามารถเป็นผู้รู้แจ้งสุขหายใจเข้าหายใจออก ... บุคคลเมื่อรู้ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลงเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’{๔๑๐} [๔๑๐] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า เราจักรู้เแจ้งซึ่งจิตตสังขารหายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้เแจ้งซึ่งจิตตสังขารหายใจออก’ อย่างไร

จิตตสังขารเป็นไฉน คือ สัญญาและเวทนาด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาว เป็นเจตสิก ธรรมเหล่านี้เนื่องด้วยจิตเป็นจิตตสังขาร สัญญาและเวทนาด้วยสามารถลมหายใจออกยาว เป็นเจตสิก ธรรมเหล่านี้เนื่องด้วยจิตเป็นจิตตสังขาร ... สัญญาและเวทนาด้วยสามารถเป็นผู้รู้แจ้งสุขหายใจเข้า ... สัญญาและเวทนาด้วยสามารถความเป็นผู้รู้แจ้งสุขหายใจออก เป็นเจตสิก ธรรมเหล่านี้เนื่องด้วยจิต เป็นจิตตสังขาร นี้ชื่อว่าจิตตสังขารจิตตสังขารเหล่านั้นย่อมปรากฏอย่างไร คือ เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาว สติย่อมตั้งมั่น จิตตสังขารเหล่านั้นย่อมปรากฏด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจออกยาว สติย่อมตั้งมั่น จิตตสังขารเหล่านั้นย่อมปรากฏด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ... เมื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง จิตตสังขารเหล่านั้นย่อมปรากฏ จิตตสังขารเหล่านั้นย่อมปรากฏอย่างนี้เวทนาด้วยสามารถเป็นผู้รู้แจ้งจิตตสังขารหายใจเข้า หายใจออก ปรากฏสติเป็นอนุปัสสนาญาณ เวทนาปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณาเวทนานั้นด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ดังนี้

เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนา คือ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย’

คำว่า พิจารณา ความว่า พิจารณาเห็นเวทนานั้นอย่างไร พิจารณาโดยความไม่เที่ยง ... พิจารณาเห็นเวทนานั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยอรรถว่ารู้แจ้งจิตตสังขารสำรวมลมหายใจเข้า ลมหายใจออก ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถ ความเป็นผู้รู้แจ้งจิตตสังขารหายใจเข้าหายใจออก ... บุคคลเมื่อรู้ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’

{๔๑๑} [๔๑๑] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับจิตตสังขารหายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับจิตตสังขารหายใจออก’ อย่างไร

จิตตสังขารเป็นไฉน คือ สัญญาและเวทนาด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาวเป็นเจตสิก ธรรมเหล่านี้เนื่องด้วยจิต เป็นจิตตสังขาร บุคคลเมื่อระงับ คือ ดับ สงบจิตตสังขารเหล่านั้น ชื่อว่าย่อมศึกษา สัญญาและเวทนาด้วยสามารถลมหายใจออกยาวเป็นเจตสิก ธรรมเหล่านี้เนื่องด้วยจิต เป็นจิตตสังขาร บุคคลเมื่อระงับ คือ ดับ สงบจิตตสังขารเหล่านั้น ชื่อว่า ย่อมศึกษา สัญญาและเวทนาด้วยสามารถความเป็นผู้รู้แจ้งจิตสังขารหายใจ เข้า ด้วยสามารถความเป็นผู้รู้แจ้งจิตตสังขารหายใจออกเป็นเจตสิก ธรรม เหล่านี้เนื่องด้วยจิต เป็นจิตตสังขาร บุคคลเมื่อระงับ คือ ดับ สงบจิตต สังขารเหล่านั้น ชื่อว่าย่อมศึกษาเวทนาด้วยสามารถเป็นผู้ระงับจิตตสังขารหายใจเข้าหายใจออก ปรากฏสติเป็นอนุปัสสนาญาณ เวทนาปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณาเวทนานั้นด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ดังนี้แล

เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนา คือ การพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย’

คำว่า พิจารณา ความว่า พิจารณาเห็นเวทนานั้นอย่างไร ... พิจารณาเห็นเวทนานั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยอรรถว่าเป็นผู้ระงับจิตตสังขารสำรวมลมหายใจเข้าลมหายใจออก ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถความเป็นผู้ระงับจิตตสังขารหายใจเข้าหายใจออก ... บุคคลเมื่อรู้ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’อนุปัสสนาญาณ ๘ อุปัฏฐานานุสสติ ๘ สุตตันติกวัตถุในการพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ๔

จบ ภาณวาร

แสดงหมวดสี่แห่งญาณความรู้ที่ ๓

{๔๑๒} [๔๑๒] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้เแจ้งซึ่งจิต หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิต หายใจออก’ อย่างไร

จิตนั้นเป็นไฉน คือ วิญญาณจิตด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาว จิตคือมนะ มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุอันสมควรแก่จิตนั้น วิญญาณจิตด้วยสามารถลมหายใจออกยาว ... ด้วยสามารถเป็นผู้ระงับจิตตสังขารหายใจเข้า ด้วยสามารถเป็นผู้ระงับจิตตสังขารหายใจออก จิต คือ มนะ ... มโนวิญญาณธาตุอันสมควรแก่จิตนั้น นี้ชื่อว่าจิต

จิตปรากฏอย่างไร คือ เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาว สติย่อมตั้งมั่น จิตนั้นย่อมปรากฏด้วยสตินั้นด้วยญาณนั้น เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจออกยาว สติย่อมตั้งมั่น จิตนั้นย่อมปรากฏด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ... เมื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง จิตนั้นย่อมปรากฏ จิตนั้นย่อมปรากฏอย่างนี้ วิญญาณจิตด้วยสามารถเป็นผู้รู้แจ้งจิตหายใจเข้าหายใจออกปรากฏ สติเป็นอนุปัสสนาญาณ จิตปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณาเห็นจิตนั้นด้วยสตินั้นด้วยญาณนั้น ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนาคือการพิจารณาเห็นจิตในจิต’คำว่า พิจารณา ความว่า พิจารณาเห็นจิตนั้นอย่างไร ... พิจารณาเห็นจิตนั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยอรรถว่าเป็นผู้รู้แจ้งจิตสำรวมลมหายใจเข้าลมหายใจออก ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถเป็นผู้รู้แจ้งจิตหายใจเข้าหายใจออก ... บุคคลเมื่อรู้ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’

{๔๑๓} [๔๑๓] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักยังจิตให้เบิกบาน หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักยังจิตให้เบิกบาน หายใจออก’ อย่างไร

ก็ความเบิกบานแห่งจิตเป็นไฉน คือ เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาว ความเบิกบานแห่งจิตย่อมเกิดขึ้น ความเบิกบาน ความบันเทิง ความหรรษา ความร่าเริงแห่งจิต ความปลื้มจิต ความดีใจ ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถ

ลมหายใจออกยาว ความเบิกบานแห่งจิตย่อมเกิดขึ้น ความเบิกบาน ความบันเทิง ความหรรษา ความร่าเริงแห่งจิต ความปลื้มจิต ความดีใจ ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถความเป็นผู้รู้แจ้งจิตหายใจเข้า ด้วยสามารถความเป็นผู้รู้แจ้งจิตหายใจออก ความเบิกบานแห่งจิตย่อมเกิดขึ้น ความเบิกบาน ความบันเทิง ความหรรษา ความร่าเริงแห่งจิต ความปลื้มจิต ความดีใจ นี้ชื่อว่าความเบิกบานแห่งจิต วิญญาณจิตด้วยสามารถเป็นผู้ยังจิตให้เบิกบานหายใจเข้าหายใจออกปรากฏ สติเป็นอนุปัสสนาญาณ จิตปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณาเห็นจิตนั้นด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนา คือ การพิจารณาเห็นจิตในจิต’คำว่า พิจารณา ความว่า พิจารณาเห็นจิตนั้นอย่างไร ... พิจารณาเห็นจิตนั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยอรรถว่าเป็นผู้ยังจิตให้เบิกบานสำรวมลมหายใจเข้าหายใจออก ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วย สามารถเป็นผู้ยังจิตให้เบิกบานหายใจเข้าหายใจออก ... บุคคลเมื่อรู้ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’

{๔๑๔} [๔๑๔] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักตั้งจิตไว้มั่น หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักตั้งจิตไว้มั่น หายใจออก’ อย่างไร

ก็สมาธิเป็นไฉน คือ ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาว เป็นสมาธิ ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจออกยาว เป็นสมาธิ ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่

ฟุ้งซ่านด้วยความเป็นผู้ตั้งจิตไว้มั่นหายใจออก เป็นสมาธิ ความตั้งอยู่ ความตั้งอยู่ดี ความตั้งมั่น ความไม่กวัดแกว่ง ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ความมีใจไม่กวัดแกว่ง ความสงบ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ นี้ชื่อว่าสมาธิ วิญญาณจิตด้วยสามารถเป็นผู้ตั้งจิตไว้มั่นหายใจเข้าหายใจออกปรากฏ สติเป็นอนุปัสสนาญาณ จิตปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณาเห็นจิตนั้นด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนา คือ การพิจารณาเห็นจิตในจิต’คำว่า พิจารณา ความว่า พิจารณาเห็นจิตนั้นอย่างไร ... พิจารณาเห็นจิตนั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยอรรถว่าเป็นผู้ตั้งจิตไว้มั่นสำรวมลมหายใจเข้า ลมหายใจออก ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถ เป็นผู้ตั้งจิตไว้มั่นหายใจเข้า ... บุคคลเมื่อรู้ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลงเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’{๔๑๕} [๔๑๕] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเปลื้องจิต หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเปลื้องจิต หายใจออก’ อย่างไร

คือ บุคคลย่อมศึกษาว่า ‘เราจักเปลื้องจิตจากราคะหายใจเข้า จักเปลื้องจิตจากราคะหายใจออก จักเปลื้องจิตจากโทสะหายใจเข้า จักเปลื้องจิตจากโทสะหายใจออก จักเปลื้องจิตจากโมหะหายใจเข้า จักเปลื้องจิตจากโมหะหายใจออก ... จักเปลื้องจิตจากมานะ ... จักเปลื้องจิตจากทิฏฐิ ... จักเปลื้องจิตจากวิจิกิจฉา ... จักเปลื้องจิตจากถีนมิทธะ... จักเปลื้องจิตจากอุทธัจจะ ... จักเปลื้องจิตจากความไม่ละอาย ... จักเปลื้องจิตจากความ

ไม่สะดุ้งกลัวบาปหายใจเข้า จักเปลื้องจิตจากความไม่สะดุ้งกลัวบาปหายใจออก วิญญาณจิตด้วยสามารถความเป็นผู้เปลื้องจิตหายใจเข้าหายใจออกปรากฏ ...

คำว่า พิจารณา ความว่า พิจารณาเห็นจิตนั้นอย่างไร ... พิจารณาเห็นจิตนั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยอรรถว่าเป็นผู้เปลื้องจิตสำรวมลมหายใจเข้าลมหายใจออก ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยสามารถเป็นผู้เปลื้องจิตหายใจเข้า ... บุคคลเมื่อรู้ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมเป็นประโยชน์คือความสงบ’อนุปัสสนาญาณ ๘ อุปัฏฐานานุสสติ ๘ สุตตันติกวัตถุในการพิจารณาจิตในจิต ๔

แสดงหมวดสี่แห่งญาณความรู้ที่ ๔

{๔๑๖} [๔๑๖] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยง หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยง หายใจออก’ อย่างไร

คำว่า ไม่เที่ยง ความว่า อะไรไม่เที่ยง เบญจขันธ์ไม่เที่ยง ไม่เที่ยงเพราะอรรถว่าอะไร ไม่เที่ยงเพราะอรรถว่าเกิดขึ้นและเสื่อมไป

บุคคลเมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งเบญจขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะเท่าไร เมื่อเห็นความเสื่อมไปแห่งเบญจขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะเท่าไร เมื่อเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งเบญจขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะเท่าไร

บุคคลเมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งเบญจขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะ ๒๕ เมื่อเห็นความเสื่อมไปแห่งเบญจขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะ ๒๕ เมื่อเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งเบญจขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะ ๕๐ นี้

ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูปหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูปหายใจออก’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขาร ... ในวิญญาณ ... ในจักขุ ... ในชราและมรณะหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในชราและมรณะหายใจออก’ ธรรมทั้งหลายด้วยสามารถเป็นผู้พิจารณาความไม่เที่ยงหายใจเข้าหายใจออกปรากฏ สติเป็นอนุปัสสนาญาณ ธรรมปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้นด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนา คือ การพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย’คำว่า พิจารณา ความว่า พิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้นอย่างไร ... พิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยอรรถว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง สำรวมลมหายใจเข้าลมหายใจออก ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยสามารถความเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงหายใจเข้าหายใจออก ... บุคคลเมื่อรู้ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’

{๔๑๗} [๔๑๗] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดหายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดหายใจออก’ อย่างไร

คือ บุคคลเห็นโทษในรูปแล้วเป็นผู้เกิดฉันทะในความคลายกำหนัดในรูปน้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นดี ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดในรูปหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดในรูปหายใจออก’ บุคคลเห็นโทษในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขาร ... ในวิญญาณ ... ในจักษุ ... ในชราและมรณะแล้ว เป็นผู้เกิดฉันทะในความคลายกำหนัดในชราและมรณะ น้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นดี ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดในชราและมรณะหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดในชราและมรณะหายใจออก’ ธรรมทั้งหลายด้วย สามารถเป็นผู้พิจารณาเห็นความคลายกำหนัดหายใจเข้าหายใจออกปรากฏ สติเป็นอนุปัสสนาญาณ ธรรมปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้นด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนา คือ การพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย’คำว่า พิจารณา ความว่า พิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้นอย่างไร ... พิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยอรรถว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นความคลายกำหนัด สำรวมหายใจเข้าหายใจออก ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยสามารถเป็นผู้พิจารณาเห็นความคลายกำหนัดหายใจเข้าหายใจออก ... บุคคลเมื่อรู้ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’

{๔๑๘} [๔๑๘] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความดับ หายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความดับ หายใจออก’ อย่างไร

คือ บุคคลเห็นโทษในรูปแล้ว เป็นผู้เกิดฉันทะในความดับในรูป น้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นดี ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความดับในรูปหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘จักพิจารณาเห็นความดับในรูป หายใจออก’ เห็นโทษในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขาร ... ในวิญญาณ ... ในจักษุ ... ในชราและมรณะแล้ว เป็นผู้เกิดฉันทะในความดับในชราและมรณะ น้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นดี ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความดับในชราและมรณะหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความดับในชราและมรณะหายใจออก’{๔๑๙} [๔๑๙] โทษในอวิชชาย่อมมีด้วยอาการเท่าไร อวิชชาย่อมดับด้วยอาการเท่าไร

โทษในอวิชชาย่อมมีด้วยอาการ ๕ อวิชชาย่อมดับด้วยอาการ ๘

โทษในอวิชชาย่อมมีด้วยอาการ ๕ อะไรบ้าง โทษในอวิชชาย่อมมีด้วยอรรถว่าไม่เที่ยง ๑ ด้วยอรรถว่าเป็นทุกข์ ๑ ด้วยอรรถว่าเป็นอนัตตา ๑ ด้วยอรรถว่าเป็นเหตุให้เดือดร้อน ๑ ด้วยอรรถว่าแปรปรวนไป ๑ โทษในอวิชชาย่อมมีด้วยอาการ ๕ เหล่านี้

อวิชชาย่อมดับไปด้วยอาการ ๘ อะไรบ้าง อวิชชาย่อมดับด้วยนิทานดับ ๑ ด้วยสมุทัยดับ ๑ ด้วยชาติดับ ๑ ด้วยอาหารดับ ๑ ด้วยเหตุดับ ๑ ด้วยปัจจัยดับ ๑ ด้วยญาณเกิดขึ้น ๑ ด้วยนิโรธปรากฏ ๑ อวิชชาย่อมดับด้วย อาการ ๘ เหล่านี้

บุคคลเห็นโทษในอวิชชาด้วยอาการ ๕ เหล่านี้แล้ว เป็นผู้เกิดฉันทะในความดับแห่งอวิชชาด้วยอาการ ๘ เหล่านี้ น้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นดี ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความดับแห่งอวิชชาหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความดับแห่งอวิชชาหายใจออก’

{๔๒๐} [๔๒๐] โทษในสังขารย่อมมีด้วยอาการเท่าไร สังขารย่อมดับด้วยอาการเท่าไร ... โทษในวิญญาณย่อมมีด้วยอาการเท่าไร วิญญาณย่อมดับด้วยอาการเท่าไร ... โทษในนามรูปย่อมมีด้วยอาการเท่าไร นามรูปย่อมดับด้วยอาการเท่าไร ... โทษในสฬายตนะย่อมมีด้วยอาการเท่าไร สฬายตนะย่อมดับด้วยอาการเท่าไร ... โทษในผัสสะย่อมมีด้วยอาการเท่าไร ผัสสะย่อมดับด้วยอาการเท่าไร ... โทษในเวทนาย่อมมีด้วยอาการเท่าไร เวทนาย่อมดับด้วยอาการเท่าไร ... โทษในตัณหาย่อมมีด้วยอาการเท่าไร ตัณหาย่อมดับด้วยอาการเท่าไร ... โทษในอุปาทานย่อมมีด้วยอาการเท่าไร อุปาทานย่อมดับด้วยอาการเท่าไร... โทษในภพย่อมมีด้วยอาการเท่าไร ภพย่อมดับด้วยอาการเท่าไร ... โทษในชาติย่อมมีด้วยอาการเท่าไร ชาติย่อมดับด้วยอาการเท่าไร ... โทษในชราและมรณะย่อมมีด้วยอาการเท่าไร ชราและมรณะย่อมดับด้วยอาการเท่าไรโทษในชราและมรณะย่อมมีด้วยอาการ ๕ ชราและมรณะย่อมดับด้วยอาการ ๘

โทษในชราและมรณะย่อมมีด้วยอาการ ๕ อะไรบ้าง โทษในชราและมรณะย่อมมีด้วยอรรถว่าไม่เที่ยง ๑ ด้วยอรรถว่าเป็นทุกข์ ๑ ด้วยอรรถว่าเป็นอนัตตา ๑ ด้วยอรรถว่าเป็นเหตุให้เดือดร้อน ๑ ด้วยอรรถว่าแปรปรวนไป ๑ โทษในชราและมรณะย่อมมีด้วยอาการ ๕ เหล่านี้

ชราและมรณะย่อมดับด้วยอาการ ๘ อะไรบ้างชราและมรณะ ย่อมดับด้วยนิทานดับ ๑ ด้วยสมุทัยดับ ๑ ด้วยชาติดับ ๑ ด้วยภพดับ ๑ ด้วยเหตุดับ ๑ ด้วยปัจจัยดับ ๑ ด้วยญาณเกิดขึ้น ๑ ด้วยนิโรธปรากฏ ๑ ชราและมรณะย่อมดับด้วยอาการ ๘ เหล่านี้

บุคคลเห็นโทษในชราและมรณะด้วยอาการ ๕ เหล่านี้แล้วเป็นผู้เกิดฉันทะในความดับแห่งชราและมรณะด้วยอาการ ๘ เหล่านี้ น้อมใจไปด้วย

ศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นดี ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความดับในชราและมรณะหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความดับในชราและมรณะหายใจออก’ ธรรมทั้งหลายด้วยสามารถเป็นผู้พิจารณาเห็นความดับหายใจเข้าหายใจออกปรากฏ สติเป็นอนุปัสสนาญาณธรรม ทั้งหลายปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้นด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนา คือ การพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย’คำว่า พิจารณา ความว่า พิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้นอย่างไร ... พิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยสามารถเป็นผู้พิจารณาเห็นความดับสำรวมหายใจเข้าหายใจออก ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วย สามารถเป็นผู้พิจารณาเห็นความดับหายใจเข้าหายใจออก ... บุคคลเมื่อรู้ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’{๔๒๑} [๔๒๑] บุคคลย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความสละคืนหายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความสละคืน หายใจออก’ อย่างไร

คำว่า ความสละคืน ได้แก่ ความสละคืน ๒ อย่าง คือ ความสละคืนด้วยการบริจาค ๑ ความสละคืนด้วยความแล่นไป ๑ จิตสละรูป เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าความสละคืนด้วยการบริจาค จิตแล่นไปในนิพพานอันเป็นที่ดับรูป เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าความสละคืนด้วยการแล่นไป บุคคลย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความสละคืนในรูปหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาความเห็นสละคืนในรูปหายใจออก’ จิตสละเวทนา ... สัญญา ...สังขาร ... วิญญาณ ... จักษุ ... ชราและมรณะ เพราะฉะนั้น

จึงชื่อว่าความสละคืนด้วยการบริจาค จิตแล่นไปในนิพพานอันเป็นที่ดับชราและมรณะ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าความสละคืนด้วยการแล่นไป บุคคลย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความสละคืนในชราและมรณะหายใจเข้า’ ย่อมศึกษาว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นความสละคืนในชราและมรณะหายใจออก’ ธรรมทั้งหลายด้วยสามารถเป็นผู้พิจารณาความสละคืนหายใจเข้าหายใจออกปรากฏ สติเป็นอนุปัสสนาญาณ ธรรมทั้งหลายปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย บุคคลพิจารณาธรรมเหล่านั้นด้วยสตินั้น ด้วยญาณนั้น ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สติปัฏฐานภาวนา คือ การพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย’

คำว่า พิจารณา ความว่า พิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้นอย่างไร พิจารณาเห็นโดยความไม่เที่ยง ไม่พิจารณาเห็นโดยความเที่ยง ... ย่อมสละคืน ไม่ถือมั่น เมื่อพิจารณาเห็นโดยความไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญาได้ ... เมื่อสละคืนย่อมละความถือมั่นได้ พิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้นอย่างนี้

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ คือ ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่า ธรรมทั้งหลายอันเกิดในภาวนานั้นไม่ล่วงเกินกัน ... ชื่อว่าภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ชื่อว่าสีลวิสุทธิด้วยอรรถว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นความสลัดทิ้ง สำรวมหายใจเข้าหายใจออก ชื่อว่าจิตตวิสุทธิด้วยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่าทิฏฐิวิสุทธิด้วยอรรถว่าเห็น ความสำรวมในสีลวิสุทธินั้นเป็นอธิสีลสิกขา ความไม่ฟุ้งซ่านในจิตตวิสุทธินั้นเป็นอธิจิตตสิกขา ความเห็นในทิฏฐิวิสุทธินั้นเป็นอธิปัญญาสิกขา บุคคลเมื่อคำนึงถึงสิกขา ๓ ประการนี้ชื่อว่าศึกษา เมื่อรู้ชื่อว่าย่อมศึกษา ... เมื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งชื่อว่าย่อมศึกษา เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถเป็นผู้พิจารณาความสละคืนหายใจเข้าหายใจออก เวทนาปรากฏเกิดขึ้น ปรากฏตั้งอยู่ ปรากฏถึงความดับไป ... เมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยสามารถเป็นผู้พิจารณาเห็นความสละคืนหายใจเข้าหายใจออก ... บุคคล

เมื่อรู้ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง รู้จักโคจร และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ ยังพละทั้งหลายให้ประชุมลง ยังโพชฌงค์ทั้งหลายให้ประชุมลง ยังมรรคให้ประชุมลง ยังธรรมทั้งหลายให้ประชุมลง รู้จักโคจร และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบคำว่า ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง ความว่า ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลงอย่างไร คือ ย่อมยังสัทธินทรีย์ด้วยอรรถว่าน้อมใจเชื่อให้ประชุมลง ... เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และแทงตลอดธรรมอันเป็นประโยชน์คือความสงบ’อนุปัสสนาญาณ ๘ อุปัฏฐานานุสสติ ๘ สุตตันติกวัตถุในการพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย ๔ ญาณในธรรมเครื่องทำสติ ๓๒ เหล่านี้

จบ สโตการิญาณนิทเทสที่ ๕

๖. ญาณราสิฉักกนิทเทส

แสดงหมวดหกแห่งกองญาณ

{๔๒๒} [๔๒๒] ญาณด้วยสามารถแห่งสมาธิ ๒๔ มีอะไรบ้าง

คือ ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจเข้ายาว เป็นสมาธิ ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถลมหายใจออกยาว เป็นสมาธิ ... ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วย สามารถเป็นผู้เปลื้องจิตหายใจเข้าหายใจออก เป็นสมาธิ ญาณด้วย สามารถแห่งสมาธิ ๒๔ เหล่านี้ญาณด้วยสามารถแห่งวิปัสสนา ๗๒ มีอะไรบ้าง

คือ วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาลมหายใจเข้ายาวโดยความไม่เที่ยง วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาลมหายใจเข้ายาวโดยความเป็นทุกข์ วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาลมหายใจเข้ายาวโดยความเป็นอนัตตา วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาลมหายใจออกยาวโดยความไม่เที่ยง วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาลมหายใจออกยาวโดยความเป็นทุกข์ วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาลมหายใจออกยาวโดยความเป็นอนัตตา ... วิปัสสนาด้วยอรรถว่าเป็นผู้เปลื้องจิตพิจารณาลมหายใจเข้าโดยความไม่เที่ยง วิปัสสนาด้วยอรรถว่าเป็นผู้เปลื้องจิตพิจารณาลมหายใจออกโดยความไม่เที่ยง ... โดยความเป็นทุกข์ ... โดยความเป็นอนัตตา ญาณด้วยสามารถแห่งวิปัสสนา ๗๒ เหล่านี้นิพพิทาญาณ ๘ มีอะไรบ้าง

ญาณชื่อว่านิพพิทาญาณเพราะอรรถว่าเป็นเครื่องให้บุคคลผู้พิจารณาลมหายใจเข้าโดยความไม่เที่ยง รู้เห็นตามความเป็นจริง เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องให้บุคคลผู้พิจารณาลมหายใจออกโดยความไม่เที่ยง รู้เห็นตามความเป็นจริง ... ญาณชื่อว่านิพพิทาญาณเพราะอรรถว่าเป็นเครื่องให้บุคคลพิจารณาความสละคืนหายใจเข้า รู้เห็นตามความเป็นจริง เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องให้บุคคลพิจารณาความสละคืนหายใจออก รู้เห็นตามความเป็นจริง นิพพิทาญาณ ๘ เหล่านี้

นิพพิทานุโลมญาณ ๘ มีอะไรบ้าง

ปัญญาในความเป็นผู้พิจารณาลมหายใจเข้าโดยความไม่เที่ยง ปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว ชื่อว่านิพพิทานุโลมญาณ ปัญญาในความเป็นผู้พิจารณาลมหายใจออกโดยความไม่เที่ยง ปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว ชื่อว่านิพพิทานุโลมญาณ ... ปัญญาในความเป็นผู้พิจารณาความสละคืนหายใจเข้า ปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว ชื่อว่านิพพิทานุโลมญาณ

ปัญญาในความเป็นผู้พิจารณาความสละคืนหายใจออก ปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว ชื่อว่านิพพิทานุโลมญาณ นิพพิทานุโลมญาณ ๘ เหล่านี้

นิพพิทาปฏิปัสสัทธิญาณ ๘ มีอะไรบ้าง

ปัญญาในความเป็นผู้พิจารณาลมหายใจเข้าโดยความไม่เที่ยง พิจารณาหาทางวางเฉยอยู่ ชื่อว่านิพพิทาปฏิปัสสัทธิญาณ ปัญญาในความเป็นผู้พิจารณาลมหายใจออกโดยความไม่เที่ยง พิจารณาหาทางวางเฉยอยู่ ชื่อว่านิพพิทาปฏิปัสสัทธิญาณ ... นิพพิทาปฏิปัสสัทธิญาณ ๘ เหล่านี้

ญาณในวิมุตติสุข ๒๑ มีอะไรบ้าง

ญาณในวิมุตติสุขย่อมเกิดขึ้นเพราะละเพราะตัดขาดซึ่งสักกายทิฏฐิ ด้วยโสดาปัตติมรรค เพราะละเพราะตัดขาดซึ่งวิจิกิจฉาด้วยโสดาปัตติมรรค เพราะละเพราะตัดขาดซึ่งสีลัพพตปรามาส ... ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย ด้วยโสดาปัตติมรรค เพราะละเพราะตัดขาดซึ่งกามราคสังโยชน์ส่วนหยาบ ... ปฏิฆสังโยชน์ ... กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัยส่วนหยาบ ๆ ด้วยสกทาคามิมรรค เพราะละ เพราะตัดขาดซึ่งกามราคสังโยชน์ส่วนละเอียด ... ปฏิฆสังโยชน์ ... กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย ส่วนละเอียด ๆ ด้วยอนาคามิมรรค ญาณในวิมุตติสุขย่อมเกิดขึ้น เพราะละ เพราะตัดขาดซึ่งรูปราคะ ... อรูปราคะ ... มานะ ... อุทธัจจะ ... อวิชชา ... มานานุสัย ... ภวราคานุสัย ... อวิชชานุสัย ด้วยอรหัตตมรรค ญาณในวิมุตติสุข ๒๑ เหล่านี้เมื่อบุคคลเจริญสมาธิอันสัมปยุตด้วยอานาปานสติอันมีวัตถุ ๑๖ ญาณ ๒๐๐ เหล่านี้อันสัมปยุตด้วยสมาธิย่อมเกิดขึ้น

จบ ญาณราสิฉักกนิทเทสที่ ๖

จบ อานาปานัสสติกถา

๔. อินทริยกถา

ว่าด้วยอินทรีย์

๑. ปฐมสุตตันตนิทเทส

แสดงพระสูตรที่ ๑

{๔๒๓} [๔๒๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ(๑) สัทธินทรีย์ อินทรีย์คือศรัทธา

(๒) วิริยินทรีย์ อินทรีย์คือวิริยะ

(๓) สตินทรีย์ อินทรีย์คือสติ

(๔) สมาธินทรีย์ อินทรีย์คือสมาธิ

(๕) ปัญญินทรีย์ อินทรีย์คือปัญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้แล

{๔๒๔} [๔๒๔] อินทรีย์ ๕ ประการนี้ย่อมหมดจดด้วยอาการเท่าไร

อินทรีย์ ๕ ประการนี้ย่อมหมดจดด้วยอาการ ๑๕ คือ เมื่อบุคคลหลีกเว้นพวกบุคคลผู้ไม่มีศรัทธาเสีย ไปสมาคม คบหา นั่งใกล้พวกบุคคลผู้มี