๒. ทิฐิกถา เล่ม ๓๑

๒. ทิฏฐิกถา

ว่าด้วยทิฏฐิ

{๒๙๔} [๒๙๔] ทิฏฐิคืออะไร ที่ตั้งแห่งทิฏฐิมีเท่าไร ความกลุ้มรุมแห่งทิฏฐิมีเท่าไร ทิฏฐิมีเท่าไร ความถือผิดแห่งทิฏฐิมีเท่าไร เครื่องถอนที่ตั้งแห่ง ิฏฐิเป็นไฉน

ถามว่า ทิฏฐิคืออะไร ตอบว่า ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด

ถามว่า ที่ตั้งแห่งทิฏฐิมีเท่าไร ตอบว่า ที่ตั้งแห่งทิฏฐิมี ๘

ถามว่า ความกลุ้มรุมแห่งทิฏฐิมีเท่าไร ตอบว่า ความกลุ้มรุมแห่งทิฏฐิมี ๑๘

ถามว่า ทิฏฐิมีเท่าไร ตอบว่า ทิฏฐิมี ๑๖

ถามว่า ความถือผิดแห่งทิฏฐิมีเท่าไร ตอบว่า ความถือผิดแห่งทิฏฐิมี ๑๓๐

ถามว่า เครื่องถอนที่ตั้งแห่งทิฏฐิเป็นไฉน ตอบว่า โสดาปัตติมรรคเป็นเครื่องถอนที่ตั้งแห่งทิฏฐิ

{๒๙๕} [๒๙๕] ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด คืออย่างไร คือ ทิฏฐิ คือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งรูปว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งจักขุ ... โสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... มโนว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

{๒๙๖} [๒๙๖] ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งจักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งจักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัสว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ทิฏฐิคือ ความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งจักขุสัมผัสสชาเวทนา โสตสัมผัสสชาเวทนา ฆานสัมผัสสชาเวทนา ชิวหาสัมผัสสชาเวทนา กายสัมผัสสชาเวทนา มโนสัมผัสสชาเวทนาว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

{๒๙๗} [๒๙๗] ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งรูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธัมมสัญญาว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งรูปสัญเจตนา สัททสัญเจตนา คันธสัญเจตนา รสสัญเจตนา โผฏฐัพพสัญเจตนา ธัมมสัญเจตนาว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งรูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหาว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งรูปวิตก สัททวิตก คันธวิตก รสวิตก โผฏฐัพพวิตก ธัมมวิตกว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งรูปวิจาร สัททวิจาร คันธวิจาร รสวิจาร โผฏฐัพพวิจาร ธัมมวิจารว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”{๒๙๘} [๒๙๘] ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญญาณธาตุว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งปฐวีกสิณ

อาโปกสิณ เตโชกสิณ วาโยกสิณ นีลกสิณ ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ อากาสกสิณ วิญญาณกสิณว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

{๒๙๙} [๒๙๙] ทิฎฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ดับ พังพืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น นํ้าตา มันเหลว นํ้าลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร มันสมองว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

{๓๐๐} [๓๐๐] ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งจักขุายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ สัททายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานธาตุ คันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”{๓๐๑} [๓๐๑] ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งจักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

{๓๐๒} [๓๐๒] ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งกามธาตุรูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน เมตตาเจโตวิมุตติ กรุณาเจโตวิมุตติ มุทิตาเจโตวิมุตติ

อุเบกขาเจโตวิมุตติ อากาสานัญจายตนสมาบัติ วิญญาณัญจายตนสมาบัติ อากิญจัญญายตนสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัดตาของเรา”

{๓๐๓} [๓๐๓] ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งอวิชชา สังขาร วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา ตัณหา อุปาทาน ภพ ชาติ ชราและมรณะว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดคืออย่างนี้

{๓๐๔} [๓๐๔] ที่ตั้งแห่งทิฏฐิ ๘ คืออะไรบ้าง คือ แม้ขันธ์ทั้งหลายก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ แม้อวิชชา ผัสสะ สัญญา วิตก อโยนิโสมนสิการ มิตรชั่ว เสียงจากคนอื่น แต่ละอย่างเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งที่ทิฏฐิ เพราะอรรถว่าเป็นที่อาศัยตั้งขึ้น แม้ขันธ์ทั้งหลายก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิอย่างนี้ อวิชชา ... ผัสสะ ... สัญญา ... วิตก ... อโยนิโสมนสิการ ... มิตรชั่ว เสียงจากบุคคลอื่นที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ เพราะอรรถว่าเป็นที่อาศัยตั้งขึ้น แม้เสียงจากบุคคลอื่นก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิอย่างนี้ ที่ตั้งแห่งทิฏฐิ

๘ เหล่านี้{๓๐๕} [๓๐๕] ความกลุ้มรุมแห่งทิฏฐิ ๑๘ คืออะไรบ้าง คือ ทิฏฐิคือความเห็นผิด ทิฏฐิรกชัฏ ทิฏฐิกันดาร ทิฏฐิเป็นเสี้ยนหนาม ทิฏฐิวิบัติ ทิฏฐิเป็นสังโยชน์ ทิฏฐิเป็นลูกศร ทิฏฐิเป็นสมภพ ทิฏฐิเป็นเครื่องกังวล ทิฏฐิเป็นเครื่องผูกพัน ทิฏฐิเป็นเหว ทิฏฐิเป็นอนุสัย ทิฏฐิเป็นเหตุให้เดือดร้อน ทิฏฐิเป็นเหตุให้เร่าร้อน ทิฏฐิเป็นเครื่องร้อยรัด ทิฏฐิเป็นเครื่องยึดมั่น ทิฏฐิเป็นเหตุให้ถือผิด ทิฏฐิเป็นเหตุให้ลูบคลำ ความกลุ้มรุมแห่งทิฏฐิ ๑๘ เหล่านี้{๓๐๖} [๓๐๖] ทิฏฐิ ๑๖ คืออะไรบ้าง คือ อัสสาททิฏฐิ ๑ อัตตานุทิฏฐิ ๑ มิจฉาทิฏฐิ ๑ สักกายทิฏฐิ ๑ สัสสตทิฏฐิอันมีสักกายะเป็นวัตถุ ๑

อุจเฉททิฏฐิอันมีสักกายะเป็นวัตถุ ๑ อันตคาหิกทิฏฐิ ๑ ปุพพันตานุทิฏฐิ ๑ อปรันตานุทิฏฐิ ๑ สังโยชนิกาทิฏฐิ ๑ ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าเป็นเรา ๑ ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าของเรา ๑ ทิฏฐิอันสัมปยุตด้วยอัตตวาทะ ๑ ทิฏฐิอันสัมปยุตด้วยโลกวาทะ ๑ ภวทิฏฐิ ๑ วิภวทิฏฐิ ๑ ทิฏฐิ ๑๖ เหล่านี้

{๓๐๗} [๓๐๗] อัสสาททิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการเท่าไร อัตตานุทิฏฐิ ... มิจฉาทิฎฐิ ... สักกายทิฏฐิ ... สัสสตทิฏฐิอันมีสักกายะเป็นวัตถุ ... อุจเฉททิฏฐิอันมีสักกายะเป็นวัตถุ ... อันตคาหิกทิฏฐิ ... ปุพพันตานุทิฏฐิ ... อปรันตานุทิฏฐิ ... สังโยชนิกาทิฏฐิ ... ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าเรา ... ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าของเรา ... ทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยอัตตวาทะ ... ทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยโลกวาทะ ... ภวทิฏฐิ ... วิภวทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการเท่าไร

{๓๐๘} [๓๐๘] อัสสาททิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๓๕ อัตตานุทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๒๐ มิจฉาทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๑๐ สักกายทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๒๐ สัสสตทิฏฐิอันมีสักกายะเป็นวัตถุมีความถือผิดด้วยอาการ ๑๕ อุจเฉททิฏฐิอันมีสักกายะเป็นวัตถุมีความถือผิดด้วยอาการ ๕ อันตคาหิกทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๕๐ ปุพพันตานุทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๑๘ อปรันตานุทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๔๔ สังโยชนิกาทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๑๘ ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าเรา มีความถือผิดด้วยอาการ ๑๘ ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าของเรามีความถือผิดด้วยอาการ ๑๘ ทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยอัตตวาทะมีความถือผิดด้วยอาการ ๒๐ ทิฏฐิ อันปฏิสังยุตด้วยโลกวาทะมีความถือผิดด้วยอาการ ๘ ภวทิฏฐิมีความถือผิด ด้วยอาการ ๑๙ วิภวทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๑๙

๑.อัสสาททิฏฐินิทเทส

แสดงทิฏฐิความเห็นผิดด้วยอำนาจความยินดี

{๓๐๙} [๓๐๙] อัสสาททิฎฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๓๕ เป็นไฉน ทิฏฐิ คือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “สุขโสมนัสอาศัยรูปใดเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งรูป” (แท้จริง) ทิฏฐิไม่ใช่อัสสาทะ อัสสาทะไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง อัสสาทะเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิและอัสสาทะนี้ท่านกล่าวว่า อัสสาททิฏฐิ

อัสสาททิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นทิฏฐิวิบัติ บุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐิวิบัตินั้นเป็นผู้มีทิฏฐิวิบัติ บุคคลผู้มีทิฏฐิวิบัติไม่ควรซ่องเสพ ไม่ควรคบ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะบุคคลนั้นมีทิฏฐิเลวทราม ทิฏฐิใด ราคะใด ราคะไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิไม่ใช่ราคะ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง ราคะเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิและราคะนี้ท่านกล่าวว่าทิฏฐิราคะ บุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐิและราคะนั้นเป็นผู้ยินดีในทิฏฐิราคะ ทานที่ให้ในบุคคลผู้ยินดีในทิฏฐิราคะเป็นทานไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มาก ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะบุคคลนั้นมีทิฏฐิเลวทราม อัสสาททิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิบุรุษบุคคลผู้ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิ มีคติเป็น ๒ คือ นรกหรือกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน

อนึ่ง บุรุษบุคคลผู้ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิ สมาทานกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมให้บริบูรณ์ตามทิฏฐิ ธรรมทั้งปวง คือ เจตนา ความปรารถนา ความตั้งใจ และสังขารเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อผลที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ เพื่อมิใช่ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะบุคคลนั้นมีทิฏฐิเลวทราม เปรียบเหมือนพืชสะเดา พืชบวบขม หรือพืชน้ำเต้าขมที่เขาฝังลงในแผ่นดินเปียก อาศัยรสแผ่นดินและรสนํ้า พืชทั้งปวงนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นของมีรสขม รสปร่า ไม่เป็นสาระ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสะเดา

เป็นต้นนั้นเป็นพืชเลวฉันใด บุรุษบุคคลผู้ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิก็ฉันนั้นเหมือนกัน สมาทานกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมให้บริบูรณ์ตามทิฏฐิธรรมทั้งปวง คือ เจตนา ความปรารถนา ความตั้งใจ และสังขารเหล่านั้น ย่อมเป็นไปเพื่อผลที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ เพื่อมิใช่ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะบุคคลนั้นมีทิฏฐิเลวทราม อัสสาททิฏฐิ เป็นมิจฉาทิฏฐิทิฏฐิ คือความเห็นผิด ทิฏฐิรกชัฏ ... ทิฏฐิเป็นเหตุให้ถือผิดและลูบคลำ ความเกี่ยวข้องแห่งจิตอันทิฏฐิกลุ้มรุมด้วยอาการ ๑๘ นี้เป็นสังโยชน์ด้วย เป็นทิฏฐิด้วยก็มี เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิก็มี เป็นสังโยชน์ด้วยเป็นทิฏฐิด้วยเป็นไฉน คือ สักกายทิฏฐิและสีลัพพตปรามาส เหล่านี้เป็นสังโยชน์และเป็นทิฏฐิ เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิเป็นไฉน คือกามราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ มานสังโยชน์ วิจิกิจฉาสังโยชน์ ภวราคสังโยชน์ อิสสาสังโยชน์ มัจฉริยสังโยชน์ อนุสัยสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์ เหล่านี้เป็นสังโยชน์แต่ไม่เป็นทิฏฐิ

{๓๑๐} [๓๑๐] ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “สุขโสมนัสอาศัยเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส จักขุสัมผัสสชาเวทนา โสตสัมผัสสชาเวทนา ฆานสัมผัสสชาเวทนา ชิวหาสัมผัสสชาเวทนา กายสัมผัสสชาเวทนา มโนสัมผัสสชาเวทนาใดเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งมโนสัมผัสสชาเวทนา” (แท้จริง) ทิฏฐิไม่ใช่อัสสาทะ อัสสาทะ ไม่ใช่ทิฏฐิ ... ทิฏฐิเป็นเหตุให้ถือผิดและลูบคลำ ความเกี่ยวข้องแห่งจิตกันทิฏฐิกลุ้มรุมเป็นมิจฉาทิฏฐิซึ่งจัดเป็นอัสสาทะทิฏฐิด้วยอาการ ๑๘ นี้

{๓๑๑} [๓๑๑] เป็นสังโยชน์ด้วย เป็นทิฏฐิด้วยก็มี เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิก็มี เป็นสังโยชน์ด้วยเป็นทิฏฐิด้วยเป็นไฉน คือ ความลูบคลำด้วยสักกายทิฏฐิ สักกายทิฏฐิ และสีลัพพตปรามาส เหล่านี้เป็นสังโยชน์ด้วยเป็นทิฏฐิด้วย เป็นสังโยชน์แต่ไม่เป็นทิฏฐิเป็นไฉน คือ กามราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ มานสังโยชน์ วิจิกิจฉาสังโยชน์ ภวราคสังโยชน์ อิสสาสังโยชน์ มัจฉริยสังโยชน์ อนุสัยสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์ เหล่านี้เป็นสังโยชน์แต่ไม่เป็นทิฏฐิ อัสสาททิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๓๕ เหล่านี้

จบ อัสสาททิฏฐินิทเทสที่ ๑

๒. อัตตานุทิฏฐินิทเทส

แสดงอัตตานุทิฏฐิตามเห็นว่าเป็นอัตตา

{๓๑๒} [๓๑๒] อัตตานุทิฏฐิ มีความถือผิดด้วยอาการ ๒๐ คืออะไรบ้าง คือ ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง เห็นรูปในอัตตาบ้าง เห็นเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง เห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง เห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง{๓๑๓} [๓๑๓] ปุถุชนย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นปฐวีกสิณโดยความเป็นอัตตา คือ ย่อมเห็นปฐวีกสิณและอัตตาไม่เป็นสองว่า “ปฐวีกสิณอันใด เราก็อันนั้น เราอันใด ปฐวีกสิณก็อันนั้น” เปรียบเหมือนเมื่อประทีปน้ำมันกำลังลุกโพลงอยู่

บุคคลเห็นเปลวไฟและแสงสว่างไม่เป็นสองว่า “เปลวไฟอันใด แสงสว่างก็อันนั้น แสงสว่างอันใด เปลวไฟก็อันนั้น” ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นปฐวีกสิณโดยความเป็นอัตตา คือ ย่อมเห็นปฐวีกสิณและตนไม่เป็นสองว่า “ปฐวีกสิณอันใด เราก็อันนั้น เราอันใด ปฐวีกสิณก็อันนั้น” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง วัตถุเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิและวัตถุนี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีรูปเป็นวัตถุที่ ๑ อัตตานุทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิเป็นทิฏฐิวิบัติ บุรุษบุคคลผู้ประกอบด้วยอัตตานุทิฏฐิย่อมมีคติเป็นสอง ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิบุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นอาโปกสิณ

เตโชกสิณ วาโยกสิณ นีลกสิณ ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ โดยความเป็นอัตตา คือ ย่อมเห็นโอทาตกสิณและอัตตาไม่เป็นสองว่า “โอทาตกสิณอันใด เราก็อันนั้น เราอันใด โอทาตกสิณก็อันนั้น” เปรียบเหมือนเมื่อประทีปน้ำมันกำลังลุกโพลงอยู่ บุคคลเห็นเปลวไฟและแสงสว่างไม่เป็นสองว่า “เปลวไฟอันใดแสงสว่างก็อันนั้น แสงสว่างอันใด เปลวไฟก็อันนั้น” ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นโอทาตกสิณและอัตตาไม่เป็นสอง ... ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง วัตถุเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิและวัตถุนี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีรูปเป็นวัตถุที่ ๑ อัตตานุทิฏฐิป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นทิฏฐิวิบัติ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ บุคคลย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาอย่างนี้{๓๑๔} [๓๑๔] ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาว่ามีรูปอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา แต่อัตตาของเรานี้นั้นมีรูปด้วยรูปนี้” ดังนี้ชื่อว่าย่อมเห็นอัตตาว่ามีรูป เปรียบเหมือนต้นไม้มีเงา บุรุษพึงพูดถึงต้นไม้นั้นอย่างนี้ว่า “นี่ต้นไม้ นี่เงา

ต้นไม้เป็นอย่างหนึ่ง เงาเป็นอย่างหนึ่ง แต่ต้นไม้นี้นั้นแลมีเงาด้วยเงานี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นต้นไม้ว่ามีเงา ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ โดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา แต่อัตตาของเรานี้นั้นมีรูปด้วยรูปนี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นอัตตาว่ามีรูป ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด ทิฏฐไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง วัตถุเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิและวัตถุนี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีรูปเป็นวัตถุที่ ๒ อัตตานุทิฏฐิ เป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นทิฎฐิวิบัติ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาว่ามีรูปอย่างนี้

{๓๑๕} [๓๑๕] ปุถุชนย่อมเห็นรูปในอัตตาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา ก็แลในอัตตานี้มีรูปเช่นนี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นรูปในอัตตา เปรียบเหมือนดอกไม้มีกลิ่นหอม บุรุษพึงพูดถึงดอกไม้นั้นอย่างนี้ว่า “นี้ดอกไม้ นี้กลิ่นหอม ดอกไม้เป็นอย่างหนึ่ง กลิ่นหอมเป็นอย่างหนึ่ง แต่กลิ่นหอมนี้นั้นแลมีอยู่ในดอกไม้นี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นกลิ่นหอมในดอกไม้ ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา ก็แลในอัตตานี้มีรูปเช่นนี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นรูปในอัตตา ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นอัตตานุทิฎฐิมีรูปเป็นวัตถุที่ ๓ อัตตานุทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นทิฏฐิวิบัติ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นรูปในอัตตาอย่างนี้{๓๑๖} [๓๑๖] ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาในรูปอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นตัวตนของเรา

แต่อัตตาของเรานี้นั้นมีอยู่ในรูปนี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นอัตตาในรูป เปรียบเหมือนแก้วมณีที่ใส่ไว้ในขวด บุรุษพึงพูดถึงแก้วมณีนั้นอย่างนี้ว่า “นี้แก้วมณี นี้ขวด แก้วมณีเป็นอย่างหนึ่ง ขวดเป็นอย่างหนึ่ง แต่แก้วมณีนี้นั้นแลมีอยู่ในขวดนี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นแก้วมณีในขวด ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นตัวตนของเรา แต่อัตตาของเรานี้นั้นมีอยู่ในรูปนี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นอัตตาในรูป ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง วัตถุเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิและวัตถุนี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีรูปเป็นวัตถุที่ ๔ อัตตานุทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นทิฏฐิวิบัติ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาในรูปอย่างนี้{๓๑๗} [๓๑๗] ปุถุชนย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นจักขุสัมผัสสชาเวทนา โสตสัมผัสสชาเวทนา ฆานสัมผัสสชาเวทนา ชิวหาสัมผัสสชาเวทนา กายสัมผัสสชาเวทนา มโนสัมผัสสชาเวทนาโดยความเป็นอัตตา คือ ย่อมเห็นมโนสัมผัสสชาเวทนาและอัตตาไม่เป็นสองว่า “มโนสัมผัสสชาเวทนาอันใด เราก็อันนั้น เราอันใด มโนสัมผัสสชาเวทนาก็อันนั้น” เปรียบเหมือนเมื่อประทีปนํ้ามันกำลังลุกโพลงอยู่ บุคคลพึงเห็นเปลวไฟและแสงสว่างไม่เป็นสองว่า “เปลวไฟอันใด แสงสว่างก็อันนั้น แสงสว่างอันใด เปลวไฟก็อันนั้น” ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นมโนสัมผัสสชาเวทนาโดยความเป็นอัตตา คือ ย่อมเห็นมโนสัมผัสสชาเวทนาและอัตตาไม่เป็นสองว่า “มโนสัมผัสสชาเวทนาอันใด เราก็อันนั้น เราอันใด มโนสัมผัสสชาเวทนาก็อันนั้น” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด ทิฏฐิไม่ใช่ ัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง วัตถุเป็นอย่างหนึ่ง ทิฎฐิและวัตถุนี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีเวทนาเป็นวัตถุที่ ๑ อัตตานุทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ

เป็นทิฏฐิวิบัติ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตาอย่างนี้

{๓๑๘} [๓๑๘] ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาว่ามีเวทนาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นสัญญา สังขาร วิญญาณ รูปโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา แต่ว่าอัตตาของเรานี้นั้นแลมีเวทนาด้วยเวทนานี้” ดังนี้ ชื่อว่าเห็นอัตตาว่ามีเวทนา เปรียบเหมือนต้นไม้มีเงา บุรุษพึงพูดถึงต้นไม้นั้นอย่างนี้ว่า “นี้ต้นไม้ นี้เงา ต้นไม้เป็นอย่างหนึ่ง เงาเป็นอย่างหนึ่ง แต่ว่าต้นไม้นี้นั้นแล มีเงาด้วยเงานี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นต้นไม้มีเงาฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นสัญญา สังขาร วิญญาณ รูปโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา แต่ว่าอัตตาของเรานี้นั้นแลมีเวทนาด้วยเวทนานี้” ดังนี้ ชื่อว่าเห็นอัตตาว่ามีเวทนา ทิฏฐิคือความลูบคลำ ด้วยความถือผิด ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฎฐิเป็นอย่างหนึ่ง วัตถุเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิและวัตถุนี้เป็นอัตตานุทิฏฐิ มีเวทนาเป็นวัตถุที่ ๒ อัตตานุทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นทิฏฐิวิบัติ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่ใช่ทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาว่ามีเวทนาอย่างนี้{๓๑๙} [๓๑๙] ปุถุชนย่อมเห็นเวทนาในอัตตาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นสัญญา สังขาร วิญญาณ รูป โดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา ก็แลในอัตตานี้มีเวทนา” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นเวทนาในอัตตา เปรียบเหมือนดอกไม้มีกลิ่นหอม บุรุษพึงพูดถึงดอกไม้นั้นอย่างนี้ว่า “นี้ดอกไม้ นี้กลิ่นหอม ดอกไม้เป็นอย่างหนึ่ง กลิ่นหอมเป็นอย่างหนึ่ง แต่กลิ่นหอมมีอยู่ในดอกไม้นี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นกลิ่นหอมในดอกไม้ ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนอัน ย่อมเห็นสัญญา สังขาร วิญญาณ รูปโดยความเป็นอัตตา

เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา ก็แลในอัตตานี้มีเวทนา” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นเวทนาในอัตตา ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีเวทนาเป็นวัตถุที่ ๓ อัตตานุทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นทิฏฐิวิบัติ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นเวทนาในอัตตาอย่างนี้

{๓๒๐} [๓๒๐] ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาในเวทนาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นสัญญา สังขาร วิญญาณ รูปโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา แต่ว่าอัตตาของเรานี้นั้นแลมีอยู่ในเวทนานี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นอัตตาในเวทนาเปรียบเหมือน... ชื่อว่าย่อมเห็นแก้วมณีในขวด ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ... ชื่อว่าย่อมเห็นอัตตาในเวทนา ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง วัตถุเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิและวัตถุนี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีเวทนาเป็นวัตถุที่ ๔ อัตตานุทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นทิฏฐิวิบัติ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาในเวทนาอย่างนี้{๓๒๑} [๓๒๑] ปุถุชนย่อมเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นจักขุสัมผัสสชาสัญญา ... มโนสัมผัสสชาสัญญาโดยความเป็นอัตตา คือ ย่อมเห็นมโนสัมผัสสชาสัญญาและอัตตาไม่เป็นสองว่า “มโนสัมผัสสชาสัญญาอันใด เราก็อันนั้น เราอันใด มโนสัมผัสสชาสัญญาก็อันนั้น” เปรียบเหมือนเมื่อประทีปนํ้ามันกำลังลุกโพลงอยู่ บุคคลเห็นเปลวไฟและแสงสว่างไม่เป็นสอง ... ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นมโนสัมผัสสชาสัญญาและตนไม่เป็นสองว่า “มโนสัมผัสสชาสัญญาอันใด เราก็อันนั้น เราอันใด มโนสัมผัสสชาสัญญาก็อันนั้น” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด ทิฏฐิไม่ใช่

วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง วัตถุเป็นอย่างหนึ่ง นี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีสัญญาเป็นวัตถุที่ ๑ อัตตานุทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นทิฏฐิวิบัติ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตาอย่างนี้

{๓๒๒} [๓๒๒] ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาว่ามีสัญญาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นสังขาร วิญญาณ รูป เวทนาโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา แต่ว่าอัตตาตนของเรานี้นั้นแลมีสัญญาด้วยสัญญานี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นอัตตาว่ามีสัญญา เปรียบเหมือนต้นไม้มีเงา ... ชื่อว่าย่อมเห็นต้นไม้มีเงา ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นสังขาร วิญญาณ รูป เวทนาโดยความเป็นอัตตา ... นี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีสัญญาเป็นวัตถุที่ ๒ อัตตานุทิฏฐิ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาว่ามีสัญญาอย่างนี้{๓๒๓} [๓๒๓] ปุถุชนย่อมเห็นสัญญาในอัตตาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นสังขาร วิญญาณ รูป เวทนา โดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา ก็แลในอัตตานี้มีสัญญานี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นสัญญาในอัตตา เปรียบเหมือนดอกไม้ มีกลิ่นหอม ... ชื่อว่าย่อมเห็นกลิ่นหอมในดอกไม้ ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นสังขาร วิญญาณ รูป เวทนาโดยความเป็นอัตตา ... นี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีสัญญาเป็นวัตถุที่ ๓ อัตตานุทิฏฐิ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นสัญญาในอัตตาอย่างนี้{๓๒๔} [๓๒๔] บุคคลย่อมเห็นอัตตาในสัญญาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นสังขาร วิญญาณ รูป เวทนา โดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา แต่ว่าอัตตาของเรานี้นั้นแลมีอยู่ในสัญญานี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นอัตตาในสัญญา เปรียบเหมือนแก้วมณีที่ใส่ไว้ในขวด ... ชื่อว่าย่อมเห็นแก้วมณีในขวด ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นสังขาร วิญญาณ รูป เวทนาโดยความเป็นอัตตา ... นี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีสัญญาเป็นวัตถุที่ ๔ อัตตานุทิฏฐิ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาในสัญญาอย่างนี้{๓๒๕} [๓๒๕] ปุถุชนย่อมเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเห็นจักขุสัมผัสสชาเจตนา ... มโนสัมผัสสชาเจตนา โดยความเป็นอัตตา คือ ย่อมเห็นมโนสัมผัสสชาเจตนาและอัตตาไม่เป็นสองว่า “มโนสัมผัสสชาเจตนาอันใด เราก็อันนั้น เราอันใด มโนสัมผัสสชาเจตนาก็อันนั้น” เปรียบเหมือนเมื่อประทีปนํ้ามันกำลังลุกโพลงอยู่ บุคคลเห็นเปลวไฟและแสงสว่างไม่เป็นสอง ... ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นมโนสัมผัสสชาเจตนาโดยความเป็นอัตตา ... นี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีสังขารเป็นวัตถุที่ ๑ อัตตานุทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตาอย่างนี้{๓๒๖} [๓๒๖] ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาว่ามีสังขารอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเห็นวิญญาณ รูป เวทนา สัญญาโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา แต่อัตตาของเรานี้แลมีสังขารด้วยสังขารนี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นอัตตาว่ามีสังขาร เปรียบเหมือนต้นไม้มีเงา บุรุษพึงพูดถึงต้นไม้นั้นอย่างนี้ ... ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นต้นไม้มีเงา ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน

ย่อมเห็นวิญญาณ รูป เวทนา สัญญา โดยความเป็นอัตตา ... นี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีสังขารเป็นวัตถุที่ ๒ อัตตานุทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฎฐิ ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาว่ามีสังขารอย่างนี้

{๓๒๗} [๓๒๗] ปุถุชนย่อมเห็นสังขารในอัตตาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเห็นวิญญาณ รูป เวทนา สัญญาโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา ก็แลในอัตตานี้มีสังขารเหล่านี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นสังขารในตน เปรียบเหมือน ดอกไม้มีกลิ่นหอม ... ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นวิญญาณ รูป เวทนา สัญญาโดยความเป็นอัตตา ... นี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีสังขารเป็นวัตถุที่ ๓ อัตตานุทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นสังขารในอัตตาอย่างนี้{๓๒๘} [๓๒๘] ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาในสังขารอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเห็นวิญญาณ รูป เวทนา สัญญาโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา แต่ว่าอัตตาของเรานี้นั้นแลมีอยู่ในสังขารนี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นอัตตาในสังขารเปรียบเหมือนแก้วมณีที่ใส่ไว้ในขวด ... ชื่อว่าย่อมเห็นแก้วมณีในขวด ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นวิญญาณ รูป เวทนา สัญญาโดยความเป็นอัตตา ... นี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีสังขารเป็นวัตถุที่ ๔ อัตตานุทิฏฐิ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาในสังขารอย่างนี้{๓๒๙} [๓๒๙] ปุถุชนย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นจักขุวิญญาณ ... มโนวิญญาณโดยความเป็นอัตตา คือ ย่อมเห็นมโนวิญญาณและอัตตาไม่เป็นสองว่า

“มโนวิญญาณอันใด เราก็อันนั้น เราอันใด มโนวิญญาณก็อันนั้น” เปรียบเหมือนประทีปนํ้ามันกำลังลุกโพลงอยู่ บุคคลย่อมเห็นเปลวไฟและแสงสว่างไม่เป็นสอง ... ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นมโนวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ... นี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีวิญญาณเป็นวัตถุที่ ๑ อัตตานุทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตาอย่างนี้{๓๓๐} [๓๓๐] ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นรูป เวทนา สัญญา สังขารโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา แต่ว่าอัตตาของเรานี้นั้นแลมีวิญญาณด้วยวิญญาณนี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ เปรียบเหมือนต้นไม้มีเงา ... ชื่อว่าย่อมเห็นต้นไม้มีเงา ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นรูป เวทนา สัญญา สังขารโดยความเป็นอัตตา ... นี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีวิญญาณเป็นวัตถุที่ ๒ อัตตานุทิฏฐิ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณอย่างนี้{๓๓๑} [๓๓๑] ปุถุชนย่อมเห็นวิญญาณในอัตตาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นรูป เวทนา สัญญา สังขารโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา ก็แลในอัตตานี้มีวิญญาณนี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นวิญญาณในอัตตา เปรียบเหมือนดอกไม้มีกลิ่นหอม ... ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นรูป เวทนา สัญญา สังขาร โดยความเป็นอัตตา ... นี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีวิญญาณเป็นวัตถุที่ ๓ อัตตานุทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นวิญญาณในอัตตาอย่างนี้

{๓๓๒} [๓๓๒] ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาในวิญญาณอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นรูป เวทนา สัญญา สังขารโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา แต่ว่าอัตตาของเรานี้นั้นแลมีอยู่ในวิญญาณนี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นอัตตาในวิญญาณ เปรียบเหมือนแก้วมณีที่ใส่ไว้ในขวด ... ชื่อว่าย่อมเห็นแก้วมณีในขวด ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นรูป เวทนา สัญญา สังขารโดยความเป็นอัตตา ... นี้เป็นอัตตานุทิฏฐิมีวิญญาณเป็นวัตถุที่ ๔ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาในวิญญาณอย่างนี้อัตตานุทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๒๐ เหล่านี้

จบ อัตตานุทิฏฐินิทเทสที่ ๒

๓. มิจฉาทิฏฐิเนิทเทส

แสดงมิจฉาทิฏฐิความเห็นผิด

{๓๓๓} [๓๓๓] มิจฉาทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๑๐ คืออะไรบ้าง

ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดแห่งมิจฉาทิฏฐิอันกล่าวถึงวัตถุอย่างนี้ว่า “ทานที่ให้แล้วไม่มีผลจริง” ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง วัตถุเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิและวัตถุนี้เป็นมิจฉาทิฏฐิมีวัตถุผิดที่ ๑ มิจฉาทิฏฐิเป็นทิฏฐิวิบัติ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่มิใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดแห่งมิจฉาทิฏฐิอันกล่าวถึงวัตถุอย่างนี้ว่า “การบูชาไม่มีผล” ... “การเซ่นสรวงไม่มีผล” ... “ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มี” ... “โลกนี้ไม่มี” ... “โลกหน้าไม่มี” ... “มารดาไม่มีคุณ” ... “บิดาไม่มีคุณ” ... “โอปปาติกสัตว์ไม่มี” ... “สมณพราหมณ์ผู้ดำเนิน

ชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเอง แล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยไม่มีในโลก” ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง วัตถุเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิและวัตถุนี้เป็นมิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ มิจฉาทิฏฐิเป็นทิฏฐิวิบัติ ... บุรุษบุคคลผู้ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิย่อมมีคติเป็น ๒ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ มิจฉาทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๑๐ เหล่านี้

จบ มิจฉาทิฏฐินิทเทสที่ ๓

๔. สักกายทิฏฐินิทเทส

แสดงสักกายทิฏฐิความเห็นว่าเป็นกายของตน

{๓๓๔} [๓๓๔] สักกายทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๒๐ คืออะไรบ้าง

ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง เห็นรูปในอัตตาบ้าง เห็นอัตตาในรูปบ้าง ย่อมเห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง เห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง เห็นวิญญาณในอัตตาบ้างปุถุชนย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นปฐวีกสิณ ... โอทาตกสิณโดยความเป็นอัตตา คือ ย่อมเห็นโอทาตกสิณและตนไม่เป็นสองว่า “โอทาตกสิณอันใด เราก็อันนั้น เราอันใด โอทาตกสิณก็อันนั้น” เปรียบเหมือนเมื่อ

ประทีปนํ้ามันกำลังลุกโพลงอยู่ ... ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นโอทาตกสิณโดยความเป็นอัตตา ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด ... นี้เป็นสักกายทิฏฐิมีรูปเป็นวัตถุที่ ๑ สักกายทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาอย่างนี้ ... สักกายทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๒๐ เหล่านี้ (ความพิสดารเช่นกับอัตตานุทิฏฐิข้างต้น)

จบ สักกายทิฏฐินิทเทสที่ ๔

๕. สัสสตทิฏฐินิทเทส

แสดงสัสสตทิฏฐิความเห็นว่าเที่ยง

{๓๓๕} [๓๓๕] สัสสตทิฏฐิมีสักกายทิฏฐิเป็นวัตถุ มีความถือผิดด้วยอาการ ๑๕ เป็นไฉน

คือ ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า ... ไม่ได้รับแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง เห็นรูปในอัตตาบ้าง เห็นอัตตาในรูปบ้าง เห็นอัตตาว่ามีเวทนาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีสัญญาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีสังขารบ้าง เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง เห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง เห็นอัตตาในวิญญาณบ้างปุถุชนย่อมเห็นอัตตาว่ามีรูปอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณโดยความเป็นอัตตา เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “นี้แลเป็นอัตตาของเรา แต่ว่าอัตตาของเรานี้นั้นแลมีรูปด้วยรูปนี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นอัตตาว่ามีรูป เปรียบเหมือนต้นไม้มีเงา บุรุษพึงพูดถึงต้นไม้นั้นอย่างนี้ว่า “นี้ต้นไม้ นี้

เงาต้นไม้เป็นอย่างหนึ่ง เงาเป็นอย่างหนึ่ง แต่ว่าต้นไม้นี้นั้นแลมีเงาด้วยเงานี้” ดังนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นต้นไม้มีเงา ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นเวทนา ... โดยความเป็นอัตตา นี้เป็นสัสสตทิฏฐิ อันมีสักกายทิฏฐิเป็นวัตถุที่ ๑ สัสสตทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ปุถุชนย่อมเห็นอัตตาว่ามีรูปอย่างนี้ ... สัสสตทิฏฐิอันมีสักกายทิฏฐิเป็นวัตถุ มีความถือผิดด้วยอาการ ๑๕ เหล่านี้

จบ สัสสตทิฏฐินิทเทสที่ ๕

๖. อุจเฉททิฏฐินิทเทส

แสดงอุจเฉททิฏฐิความเห็นว่าขาดสูญ

{๓๓๖} [๓๓๖] อุจเฉททิฏฐิอันมีสักกายทิฏฐิเป็นวัตถุ มีความถือผิดด้วยอาการ ๑๕ คืออะไรบ้าง

คือ ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า ... ไม่ได้รับแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา เห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา เห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา เห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา เห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา

ปุถุชนย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นปฐวีกสิณ ... โอทาตกสิณโดยความเป็นอัตตา คือ ย่อมเห็นโอทาตกสิณและตนไม่เป็นสองว่า “โอทาตกสิณอันใด เราก็อันนั้น เราอันใด โอทาตกสิณก็อันนั้น” เปรียบเหมือนเมื่อประทีปนํ้ามันกำลังลุกโพลงอยู่ ... นี้เป็นอุจเฉททิฏฐิอันมีสักกายทิฏฐิเป็นวัตถุที่ ๑ อุจเฉททิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ

ปุถุชนย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาอย่างนี้ ... อุจเฉททิฏฐิอันมีสักกายทิฏฐิเป็นวัตถุ มีความถือผิดด้วยอาการ ๑๕ เหล่านี้

จบ อุจเฉททิฏฐินิทเทสที่ ๖

๗. อันตัคคาหิกาทิฏฐินิทเทส

แสดงทิฏฐิอันถือเอาซึ่งที่สุด

{๓๓๗} [๓๓๗] อันตคาหิกทิฏฐิ มีความถือผิดด้วยอาการ ๕๐ เป็นไฉน

ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “โลกเที่ยง” ย่อมถือผิดด้วยอาการเท่าไร ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “โลกไม่เที่ยง” ... “โลกมีที่สุด” ... “โลกไม่มีที่สุด” ... “ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น” ... “ชีวะก็อย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง” ... “สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก” ... “สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก” ... “สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี” ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่” ย่อมถือผิดด้วยอาการเท่าไรทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “โลกเที่ยง” ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ ... ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่” ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕

{๓๓๘} [๓๓๘] ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกเที่ยงย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ อะไรบ้าง

คือ ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “รูปเป็นโลกและเป็นของเที่ยง” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง วัตถุเป็นอย่างหนึ่ง

ทิฏฐิและวัตถุนี้เป็นทิฏฐิที่ถือเอาที่สุดว่าโลกเที่ยงที่ ๑ อันตคาหิกทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “เวทนาเป็นโลกและเป็นของเที่ยง” ... “สัญญาเป็นโลกและเป็นของเที่ยง” ... “สังขารเป็นโลกและเป็นของเที่ยง” ... “วิญญาณเป็นโลกและเป็นของเที่ยง” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ ... นี้เป็นทิฏฐิที่ถือเอาที่สุดว่าโลกเที่ยงที่ ๕ อันตคาหิกทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกเที่ยงย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ เหล่านี้{๓๓๙} [๓๓๙] ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกไม่เที่ยงย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ อะไรบ้าง

คือ ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “รูปเป็นโลกและเป็นของไม่เที่ยง” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ... นี้เป็นทิฏฐิที่ถือเอาที่สุดว่าโลกไม่เที่ยงที่ ๑ อันตคาหิกทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นทิฏฐิวิบัติ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ... ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “เวทนาเป็นโลกและเป็นของไม่เที่ยง” ... “สัญญาเป็นโลกและเป็นของไม่เที่ยง”... “สังขารเป็นโลกและเป็นของไม่เที่ยง” ... “วิญญาณเป็นโลกและเป็นของไม่เที่ยง” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ อันตคาหิกทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกไม่เที่ยงย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ เหล่านี้{๓๔๐} [๓๔๐] ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกมีที่สุด ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ อะไรบ้าง

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ทำสีเขียวแผ่ไปสู่โอกาสนิดหน่อย เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “โลกนี้มีที่สุด กลม” ดังนี้ เขาจึงมีความสำคัญว่า

โลกมีที่สุด ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “ที่ที่แผ่ไปนั้นเป็นวัตถุและเป็นโลก สภาวะที่เป็นเครื่องแผ่ไปนั้นเป็นอัตตาและเป็นโลก” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง วัตถุเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิและวัตถุนี้เป็นทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกมีที่สุดที่ ๑ อันตคาหิกทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิบุคคลบางคนในโลกนี้ทำสีเหลือง ... ทำสีแดง ... ทำสีขาว ... ทำแสงสว่างแผ่ไปสู่โอกาสนิดหน่อย เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “โลกนี้มีที่สุด กลม” ดังนี้ เขาจึงมีความสำคัญว่าโลกมีที่สุด ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “ที่ที่แผ่ไปนั้นเป็นวัตถุและเป็นโลก สภาวะที่เป็นเครื่องแผ่ไปนั้นเป็นตนและเป็นโลก” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ... ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกมีที่สุดย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ เหล่านี้{๓๔๑} [๓๔๑] ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกไม่มีที่สุดย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ อะไรบ้าง

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ทำสีเขียวแผ่ไปสู่โอกาสอันกว้าง เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “โลกนี้ไม่มีที่สุด หาที่สุดมิได้” ดังนี้ เขาจึงมีความสำคัญว่าโลกไม่มีที่สุด ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “ที่ที่แผ่ไปนั้นเป็นวัตถุและโลก สภาวะที่เป็นเครื่องแผ่ไปนั้นเป็นตนและเป็นโลก” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกไม่มีที่สุดที่ ๑ อันตคาหิกทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิบุคคลบางคนในโลกนี้ทำสีเหลือง ... ทำสีแดง ... ทำสีขาว ... ทำแสงสว่างแผ่ไปสู่โอกาสอันกว้าง เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “โลกนี้ไม่มีที่สุด

หาที่สุดมิได้” ดังนี้ เขาจึงมีความสำคัญว่าโลกไม่มีที่สุด ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “ที่ที่แผ่ไปนั้นเป็นวัตถุและเป็นโลก สภาวะที่เป็นเครื่องแผ่ไปนั้นเป็นตนและเป็นโลก” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ... ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกไม่มีที่สุด ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ เหล่านี้

{๓๔๒} [๓๔๒] ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าชีพอันนั้น สรีระก็อันนั้นย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ อะไรบ้าง

คือ ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “รูปเป็นชีวะและเป็นสรีระ ชีวะอันใด สรีระก็อันนั้น” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า ชีวะอันนั้น สรีระก็อันนั้นที่ ๑ อันตคาหิกทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “เวทนาเป็นชีวะและเป็นสรีระ ... สัญญาเป็นชีวะและเป็นสรีระ ... สังขารเป็นชีวะและเป็นสรีระ ... วิญญาณเป็นชีวะและเป็นสรีระ ชีวะอันใด สรีระก็อันนั้น” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ .... ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ เหล่านี้{๓๔๓} [๓๔๓] ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าชีพอย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ อะไรบ้าง

คือ ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “รูปเป็นสรีระ ไม่ใช่ชีวะ รูปนั้นเป็นสรีระ ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระเป็นอีกอย่างหนึ่ง” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าชีวะอย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่งที่ ๑ อันตคาหิกทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ

ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “เวทนาเป็นสรีระ ไม่ใช่ชีวะ ... สัญญาเป็นสรีระ ไม่ใช่ชีวะ ... สังขารเป็นสรีระ ไม่ใช่ชีวะ ... วิญญาณเป็นสรีระ ไม่ใช่ชีวะ วิญญาณนั้นเป็นสรีระ ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระเป็นอีกอย่างหนึ่ง” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ... ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าชีวะอย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ เหล่านี้{๓๔๔} [๓๔๔] ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก” ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ อะไรบ้าง

คือ ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “รูปต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกบ้าง คงอยู่บ้าง อุบัติขึ้นบ้าง บังเกิดบ้าง” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อันตคาหิกทิฏฐิ ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าสัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกที่ ๑ อันตคาหิกทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “เวทนาต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ ... สัญญาต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ ... สังขารต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ ... วิญญาณต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกบ้าง คงอยู่บ้าง อุบัติขึ้นบ้าง บังเกิดบ้าง” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ... ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก” ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ เหล่านี้{๓๔๕} [๓๔๕] ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก” ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ อะไรบ้าง

คือ ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “รูปต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ สัตว์หลังจากตายไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศไป สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีกที่ ๑ อันตคาหิกทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “เวทนาต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ ... สัญญาต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ ... สังขารต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ .... วิญญาณต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ สัตว์หลังจากตายไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศไป ย่อมไม่เกิดอีก” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ... ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าสัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ เหล่านี้{๓๔๖} [๓๔๖] ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มีไม่เกิดอีกก็มี” ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ อะไรบ้าง

คือ ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “รูปต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี” ที่ ๑ อันตคาหิกทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “เวทนาต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ ... สัญญาต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ ... สังขารต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ ... วิญญาณต้องตายเป็นธรรมดาใน

โลกนี้แหละ สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ... ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี” ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ เหล่านี้

{๓๔๗} [๓๔๗] ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ไม่เกิดอีกก็มิใช่ ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ อะไรบ้าง

คือทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า“รูปต้องตายเป็น ธรรมดาในโลกนี้แหละ สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็ มิใช่” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่” ที่ ๑ อันตคาหิกทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ

ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “เวทนาต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ ... สัญญาต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ ... สังขารต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ ... วิญญาณต้องตายเป็นธรรมดาในโลกนี้แหละ สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่” ทิฏฐินั้นถือเอาที่สุดเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอันตคาหิกทิฏฐิ ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... ทิฏฐิและวัตถุนี้เป็นทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่” ที่ ๕ อันตคาหิกทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่า “สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่” ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ เหล่านี้อันตคาหิกทิฏฐิย่อมถือผิดด้วยอาการ ๕ เหล่านี้

จบ อันตคาหิกาทิฏฐินิทเทสที่ ๗

๘. ปุพพันตานุทิฏฐินิทเทส

แสดงทิฏฐิตามเห็นขันธ์ส่วนอดีต

{๓๔๘} [๓๔๘] ปุพพันตานุทิฏฐิ (ความตามเห็นขันธ์ส่วนอดีต) ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๑๘ อะไรบ้าง

คือ สัสสตทิฏฐิ (ความเห็นที่ถือว่าอัตตาและโลกเที่ยง) ๔ เอกัจจสัสสติกาทิฏฐิ (ความเห็นที่ถือว่าบางอย่างเที่ยง) ๔ อันตานันติกาทิฏฐิ (ความเห็นที่ถือว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด) ๔ อมราวิกเขปิกาทิฏฐิ (ความเห็นที่พูดหลบเลี่ยงดิ้นได้ไม่ตายตัว) ๔ อธิจจสมุปปันนิกาทิฏฐิ (ความเห็นที่ถือว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นเองโดยไม่มีเหตุปัจจัย) ๒ ปุพพันตานุทิฏฐิย่อมถือผิดด้วยอาการ ๑๘ เหล่านี้

จบ ปุพพันตานุทิฏฐินิทเทสที่ ๘

๙. อปรันตานุทิฏฐินิทเทส

แสดงทิฏฐิตามเห็นขันธ์ส่วนอนาคต

{๓๔๙} [๓๔๙] อปรันตานุทิฏฐิ (ความตามเห็นขันธ์ส่วนอนาคต) ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๔๔ อะไรบ้าง

คือ สัญญีวาททิฏฐิ (ความเห็นที่ถือว่าหลังจากตายแล้วอัตตามีสัญญา) ๑๖ อสัญญีวาททิฏฐิ (ความเห็นที่ถือว่าหลังจากตายแล้วอัตตาไม่มีสัญญา) ๘ เนวสัญญีนาสัญญีวาททิฏฐิ (ความเห็นที่ถือว่าหลังจากตายแล้วอัตตามีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่) ๘ อุจเฉทวาททิฏฐิ (ความเห็นที่ถือว่า

หลังจากตายแล้วอัตตาขาดสูญ) ๗ ทิฏฐิธัมมนิพพานวาททิฏฐิ (ความเห็นที่ถือว่ามีสภาวะบางอย่างเป็นนิพพานในปัจจุบัน) ๕ อปรันตานุทิฏฐิย่อมถือผิดด้วยอาการ ๔๔ เหล่านี้

จบ อปรันตานุทิฏฐินิทเทสที่ ๙

๑๐-๑๒. สังโยชนิกาทิฏฐินิทเทส

แสดงทิฏฐิความเห็นเป็นเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพเป็นต้น

{๓๕๐} [๓๕๐] สังโยชนิกาทิฏฐิย่อมถือผิดด้วยอาการ ๑๘ อะไรบ้าง

คือ ทิฏฐิคือความเห็นผิด ทิฏฐิที่รกชัฏ ... ทิฏฐิเป็นเหตุให้ถือผิด ทิฏฐิเป็นเหตุให้ลูบคลำ สังโยชนิกาทิฏฐิย่อมถือผิดด้วยอาการ ๑๘ เหล่านี้

{๓๕๑} [๓๕๑] ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าเป็นเรา (มานวินิพันธาทิฏฐิ) ย่อมถือผิดด้วยอาการ ๑๘ อะไรบ้าง

คือ ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่า “จักขุเป็นเรา” (ที่จริง) ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าเป็นเราที่ ๑ มานวินิพันธาทิฏฐิ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่า “โสตะเป็นเรา ... ฆานะเป็นเรา ... ชิวหาเป็นเรา ... กายเป็นเรา ... มโนเป็นเรา ... ธรรมารมณ์เป็นเรา ... จักขุวิญญาณเป็นเรา ... มโนวิญญาณเป็นเรา ... ความลูบคลำด้วยความถือผิดว่าเป็นเรา” ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าเป็นเราที่ ๘ มานวินิพันธาทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าเป็นเราย่อมถือผิดด้วยอาการ ๑๘ เหล่านี้

{๓๕๒} [๓๕๒] ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าของเราย่อมถือผิดด้วยอาการ ๑๘ อะไรบ้าง

คือทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่า “จักขุของเรา” (ที่จริง) ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าของเราที่ ๑ มานวินิพันธาทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่า “โสตะของเรา ... ฆานะของเรา ... ชิวหาของเรา ... กายของเรา ... มโนของเรา ... ธรรมารมณ์ของเรา ... จักขุวิญญาณของเรา ... มโนวิญญาณของเรา” ความลูบคลำด้วยความถือผิด ชื่อว่าทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าของเรา” (ที่จริง) ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าของเราที่ ๘ มานวินิพันธาทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าของเราย่อมถือผิดด้วยอาการ ๑๘ เหล่านี้

จบ สังโยชนิกาทิฏฐินิทเทสที่ ๑๐-๑๒

๑๓. อัตตวาทปฏิสังยุตตทิฏฐินิทเทส

แสดงทิฏฐิเกี่ยวด้วยวาทะปรารภอัตตา

{๓๕๓} [๓๕๓] ทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภอัตตาย่อมถือผิดด้วยอาการ ๒๐ อะไรบ้าง

คือ ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า... ไม่ได้รับแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง เห็นรูปในอัตตาบ้าง เห็นอัตตาในรูปบ้าง ... เห็นเวทนา ... เห็นสัญญา ... เห็นสังขาร ... เห็น

วิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง เห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง เห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง ...

ปุถุชนมองเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเห็นปฐวีกสิณ ... โอทาตกสิณโดยความเป็นอัตตา คือ ย่อมเห็นโอทาตกสิณและอัตตาไม่เป็นสอง เปรียบเหมือนเมื่อประทีปนํ้ามันกำลังลุกโพลงอยู่ บุคคลเห็นเปลวไฟและแสงสว่างไม่เป็นสอง ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นโอทาตกสิณโดยความเป็นอัตตา ... นี้เป็นทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยอัตตวาทะมีรูปเป็นวัตถุที่ ๑ ทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยอัตตวาทะเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภอัตตาย่อมถือผิดด้วยอาการ ๒๐ เหล่านี้

จบ อัตตวาทปฏิสังยุตตทิฏฐินิทเทสที่ ๑๓

๑๔. โลกวาทปฏิสังยุตตทิฏฐินิทเทส

แสดงทิฏฐิเกี่ยวด้วยวาทะปรารภโลก

{๓๕๔} [๓๕๔] ทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภโลกย่อมถือผิดด้วยอาการ ๘ อะไรบ้าง

คือ ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “อัตตาและโลกเที่ยง” เป็นทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภโลก ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ... นี้เป็นทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภโลกที่ ๑ ทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภโลกเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ

ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดว่า “อัตตาและโลกไม่เที่ยง” ... “อัตตาและโลกเที่ยงก็มี ไม่เที่ยงก็มี” ... “อัตตาและโลกเที่ยงก็หามิได้

ไม่เที่ยงก็หามิได้”... “อัตตาและโลกมีที่สุด” ... “อัตตาและโลกไม่มีที่สุด” ... “อัตตาและโลกมีที่สุดก็มี ไม่มีที่สุดก็มี” ... “อัตตาและโลกมีที่สุดก็หามิได้ ไม่มีที่สุดก็หามิได้” เป็นทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภโลก ทิฏฐิไม่ใช่วัตถุ วัตถุไม่ใช่ทิฏฐิ ทิฏฐิเป็นอย่างหนึ่ง วัตถุเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิและวัตถุนี้ เป็นทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภโลกที่ ๘ ทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภโลกเป็นมิจฉาทิฏฐิ ... เหล่านี้เป็นสังโยชน์ แต่ไม่เป็นทิฏฐิ ทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภโลกย่อมถือผิดด้วยอาการ ๘ เหล่านี้

จบ โลกวาทปฏิสังยุตตนิทเทส

๑๕-๑๖. ภววิภวทิฏฐินิทเทส

แสดงทิฏฐิความเห็นประกอบด้วยภวทิฏฐิและวิภวทิฏฐิ

{๓๕๕} [๓๕๕] ความถือผิดด้วยความติดอยู่เป็นภวทิฏฐิ ความถือผิดด้วยความแล่นเลยไปเป็นวิภวทิฏฐิ อัสสาททิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๓๕ เป็นภวทิฏฐิเท่าไร เป็นวิภวทิฏฐิเท่าไร อัตตานุทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๒๐ เป็นภวทิฏฐิเท่าไร เป็นวิภวทิฏฐิเท่าไร ... ทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภโลก มีความถือผิดด้วยอาการ ๘ เป็นภวทิฏฐิเท่าไร เป็นวิภวทิฏฐิเท่าไร

อัสสาททิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๓๕ เป็นภวทิฏฐิก็มี เป็นวิภวทิฏฐิก็มี อัตตานุทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๒๐ เป็นภวทิฏฐิ ๑๕ เป็นวิภวทิฏฐิ ๕ มิจฉาทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๑๐ เป็นวิภวทิฏฐิทั้งหมด สักกายทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๒๐ เป็นภวทิฏฐิ ๑๕ เป็นวิภวทิฏฐิ ๕ สัสสตทิฏฐิอันมีสักกายทิฏฐิเป็นวัตถุ มีความถือผิดด้วยอาการ ๑๕ เป็นภวทิฏฐิทั้งหมด อุจเฉททิฏฐิอันมีสักกายทิฏฐิเป็นวัตถุ มีความถือผิดด้วยอาการ ๕ เป็นวิภวทิฏฐิทั้งหมด

ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกเที่ยง มีความถือผิดด้วยอาการ ๕ เป็นภวทิฏฐิทั้งหมด ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกไม่เที่ยง มีความถือผิดด้วยอาการ ๕ เป็นวิภวทิฏฐิทั้งหมด ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกมีที่สุด มีความถือผิดด้วยอาการ ๕ เป็นภวทิฏฐิก็มี เป็นวิภวทิฏฐิก็มี ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าโลกไม่มีที่สุด มีความถือผิดด้วยอาการ ๕ เป็นภวทิฏฐิก็มี เป็นวิภวทิฏฐิก็มี ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น มีความถือผิดด้วยอาการ ๕ เป็นวิภวทิฏฐิทั้งหมด ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าชีวะอย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง มีความถือผิดด้วยอาการ ๕ เป็นภวทิฏฐิทั้งหมด ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าสัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก

มีความถือผิดด้วยอาการ ๕ เป็นภวทิฏฐิทั้งหมด ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าสัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก มีความถือผิดด้วยอาการ ๕ เป็นวิภวทิฏฐิทั้งหมด ทิฏฐิอันถือเอาที่สุดว่าสัตว์หลังจากตายไป ย่อมเกิดอีกก็มีไม่เกิดอีกก็มี มีความถือผิดด้วยอาการ ๕ เป็นภวทิฏฐิก็มี เป็นวิภวทิฏฐิก็มีอปรันตานุทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๔๔ เป็นภวทิฏฐิก็มี เป็นวิภวทิฏฐิก็มี สังโยชนิกาทิฏฐิมีความถือผิดด้วยอาการ ๑๘ เป็นภวทิฏฐิก็มีเป็นวิภวทิฏฐิก็มี ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าเป็นเรา มีความถือผิดด้วยอาการ ๑๘ เป็นวิภวทิฏฐิทั้งหมด ทิฏฐิอันกางกั้นด้วยมานะว่าของเรา มีความถือผิดด้วยอาการ ๑๘ เป็นภวทิฏฐิทั้งหมด ทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภตนมีความถือผิดด้วยอาการ ๒๐ เป็นภวทิฏฐิ ๑๕ เป็นวิภวทิฏฐิ ๕ ทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภโลกมีความถือผิดด้วยอาการ ๘ เป็นภวทิฏฐิก็มี เป็นวิภวทิฏฐิก็มี

ทิฏฐิทั้งหมดเป็นอัตตานุทิฏฐิ เป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นสักกายทิฏฐิ เป็นอันตคาหิกทิฏฐิ เป็นสังโยชนิกาทิฏฐิ เป็นทิฏฐิอันปฏิสังยุตด้วยวาทะปรารภตน ชนเหล่าใดยึดถือทิฏฐิ ๒ อย่างนี้ คือ ภวทิฏฐิและวิภวทิฏฐิ ญาณในนิโรธ

ย่อมไม่มีแก่ชนเหล่านั้น สัตว์โลกนี้ยึดถือในทิฏฐิใด ก็เป็นผู้มีสัญญาวิปริตเพราะทิฏฐินั้น

{๓๕๖} [๓๕๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์ผู้ถูกทิฏฐิ ๒ อย่างกลุ้มรุมแล้ว พวกหนึ่งย่อมติดอยู่ พวกหนึ่งย่อมแล่นไป ส่วนผู้มีจักษุเห็นอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เทวดาและมนุษย์พวกหนึ่งย่อมติดอยู่อย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์ผู้ชอบภพ ยินดีในภพ บันเทิงอยู่ในภพ จิตของเทวดาและมนุษย์เหล่านั้นย่อมไม่แล่นไป ไม่เสื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่น้อมไปในธรรมที่เราแสดงเพื่อความดับภพ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์พวกหนึ่งย่อมติดอยู่อย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์พวกหนึ่งย่อมแล่นไปอย่างไร ก็เทวดาและมนุษย์พวกหนึ่งย่อมเบื่อหน่าย ระอา เกลียดชังภพ ย่อมยินดี ความปราศจากภพว่า ‘ชาวเราเอ๋ย ได้ยินว่า เมื่อใดอัตตานี้หลังจากตายไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ เมื่อนั้น อัตตาหลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีกเพราะฉะนั้น ความไม่เกิดนี้ละเอียด ประณีต’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์พวกหนึ่งย่อมแล่นไปอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ส่วนผู้มีจักษุเห็นอยู่อย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเห็นความเป็นสัตว์ตามความเป็นจริง ครั้นเห็นแล้วย่อมปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับความเป็นสัตว์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนผู้มีจักษุเห็นอยู่อย่างนี้แล

ถ้าภิกษุใดเห็นความเป็นสัตว์ตามความเป็นจริง และ

ก้าวล่วงความเป็นสัตว์แล้ว ย่อมน้อมใจไปในธรรมตาม

ความเป็นจริง เพื่อความหมดสิ้นแห่งภวตัณหา ถ้าภิกษุ

นั้นกำหนดรู้ความเป็นสัตว์แล้ว เป็นผู้ปราศจากตัณหา

ในภพน้อยภพใหญ่ ย่อมไม่มาสู่ภพใหม่เพราะความเป็น

สัตว์ไม่มี ดังนี้

{๓๕๗} [๓๕๗] บุคคล ๓ ประเภทมีทิฏฐิวิบัติ บุคคล ๓ ประเภทมีทิฏฐิสมบัติ

บุคคล ๓ ประเภทไหนมีทิฏฐิวิบัติ คือ เดียรถีย์ ๑ สาวกเดียรถีย์ ๑ บุคคลผู้มีทิฏฐิผิด ๑ บุคคล ๓ ประเภทเหล่านี้มีทิฏฐิวิบัติบุคคล ๓ ประเภทไหนมีทิฏฐิสมบัติ คือ พระตถาคต ๑ สาวกของพระตถาคต ๑ บุคคลผู้มีทิฏฐิชอบ ๑ บุคคล ๓ ประเภทเหล่านี้มีทิฏฐิสมบัติ

นรชนใดเป็นคนมักโกรธ มักผูกโกรธ มีความลบหลู่

คุณท่าน เลวทราม มีทิฏฐิวิบัติ เจ้าเลห์ พึงรู้จักนรชน

นั้นว่าเป็นคนเลว

นรชนใดเป็นคนไม่มักโกรธ ไม่ผูกโกรธ ไม่ลบหลู่

คุณท่าน ถึงความเป็นผู้บริสุทธิ์ มีทิฏฐิสมบัติ มีปัญญา

พึงรู้จักนรชนนั้นว่าเป็นอารยะ

{๓๕๘} [๓๕๘] ทิฏฐิวิบัติ ๓ ทิฏฐิสมบัติ ๓

ทิฏฐิวิบัติ ๓ คืออะไรบ้าง คือ ความเห็นวิบัติว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ทิฏฐิวิบัติ ๓ เหล่านี้ทิฏฐิสมบัติ ๓ คืออะไรบ้าง คือ ความเห็นอันถูกต้องว่า นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ทิฏฐิสมบัติ ๓ เหล่านี้{๓๕๙} [๓๕๙] ทิฏฐิอะไรว่านั่นของเรา เป็นทิฏฐิเท่าไร ทิฏฐิเหล่านั้นตามถือส่วนสุดอันไหน ทิฏฐิอะไรว่าเราเป็นนั่น เป็นทิฏฐิเท่าไร ทิฏฐิเหล่านั้นตามถือส่วนสุดอันไหน ทิฏฐิอะไรว่านั่นเป็นอัตตาของเรา เป็นทิฏฐิเท่าไร ทิฏฐิเหล่านั้นตามถือส่วนสุดอันไหน

ความเห็นตามขันธ์ส่วนอดีตว่านั่นของเราเป็นทิฏฐิ ๑๘ ทิฏฐิเหล่านั้นตามถือขันธ์ส่วนอดีต ความเห็นตามขันธ์ส่วนอนาคตว่าเราเป็นนั่น เป็นทิฏฐิ ๔๔ ทิฏฐิเหล่านั้นตามถือขันธ์ส่วนอนาคต อัตตานุทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ว่า “นั่นเป็นอัตตาของเรา” เป็นสักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ทิฏฐิ ๖๒โดยมีสักกายทิฏฐิ เป็นประธาน ทิฏฐิเหล่านั้นตามถือขันธ์ทั้งส่วนอดีตและส่วนอนาคต{๓๖๐} [๓๖๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถือความเชื่อแน่ในเรา ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ บุคคล ๕ ประเภทเชื่อแน่ในธรรมนี้ บุคคล ๕ ประเภทเชื่อแน่ในภพสุทธาวาสในธรรมนี้

บุคคล ๕ ประเภทไหนเชื่อแน่ในธรรมนี้ บุคคล ๕ ประเภทนี้ คือ สัตตักขัตตุปรมโสดาบัน ๑ โกลังโกลโสดาบัน ๑ เอกพีชีโสดาบัน ๑ พระสกทาคามี ๑ พระอรหันต์ในปัจจุบัน ๑ เชื่อแน่ในธรรมนี้

บุคคล ๕ ประเภทไหนเชื่อแน่ในภพสุทธาวาสในธรรมนี้ บุคคล ๕ ประเภทนี้ คือ อันตราปรินิพพายีอนาคามีบุคคล ๑ อุปหัจจปรินิพพายีอนาคามีบุคคล ๑ อสังขารปรินิพพายีอนาคามีบุคคล ๑ สสังขารปรินิพพายีอนาคามีบุคคล ๑ อุทธังโสโตอกนิฏฐคามีบุคคล ๑ เชื่อแน่ในภพสุทธาวาสในธรรมนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงความเชื่อแน่ในเรา บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ บุคคล ๕ ประเภทนี้เชื่อแน่ในธรรมนี้ บุคคล ๕ ประเภทนี้เชื่อแน่ในภพสุทธาวาสในธรรมนี้

{๓๖๑} [๓๖๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งเลื่อมใสในเราอย่างแน่นแฟ้น บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดเป็นพระโสดาบัน พระโสดาบันเหล่านั้นรวม ๕ ประเภทนี้เชื่อแน่ในธรรมนี้ บุคคล ๕ ประเภทเชื่อแน่ในภพชั้นสุทธาวาสในธรรมนี้บุคคล ๕ ประเภทไหนเชื่อแน่ในธรรมนี้ บุคคล ๕ ประเภทนี้ คือ สัตตักขัตตุปรมโสดาบัน ๑ ... พระอรหันตในปัจจุบัน ๑ เชื่อแน่ในธรรมนี้

บุคคล ๕ ประเภทนี้ คือ อันตราปรินิพพายีอนาคามีบุคคล ๑ ... อุทธังโสโตอกนิฏฐคามีบุคคล ๑ เชื่อแน่ในภพสุทธาวาสในธรรมนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งเลื่อมใสในเราอย่างแน่นแฟ้น บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดเป็นพระโสดาบัน พระโสดาบันเหล่านั้นรวมเป็น ๕ ประเภทนี้เชื่อแน่ในธรรมนี้ บุคคล ๕ ประเภทนี้เชื่อแน่ในภพสุทธาวาสในธรรมนี้ ฉะนี้แล

จบ ภววิภวทิฏฐินิทเทสที่ ๑๖

จบ ทิฏฐิกถา

๓. อานาปานัสสติกถา

ว่าด้วยสติกำหนดลมหายใจเข้าออก

๑. คณนวาร

วาระว่าด้วยการนับ

{๓๖๒} [๓๖๒] เมื่อพระโยคาวจรเจริญสมาธิอันปฏิสังยุตด้วยอานาปานสติมีวัตถุ ๑๖ ญาณ ๒๐๐ พร้อมทั้งญาณส่วนที่เกินย่อมเกิดขึ้น คือ ญาณในธรรมอันเป็นอันตราย ๘ ญาณในธรรมอันเป็นอุปการะ ๘ ญาณในอุปกิเลส ๑๘ ญาณในโวทาน ๑๓ ญาณในความเป็นผู้ทำสติ ๓๒ ญาณด้วยสามารถสมาธิ ๒๔ ญาณด้วยสามารถวิปัสสนา ๗๒ นิพพิทาญาณ ๘ นิพพิทานุโลมญาณ ๘ นิพพิทาปฏิปัสสัทธิญาณ ๘ ญาณในวิมุตติสุข ๒๑

{๓๖๓} [๓๖๓] ญาณในธรรมอันเป็นอันตราย ๘ และญาณในธรรมอันเป็นอุปการะ ๘ คืออะไรบ้าง

คือ กามฉันทะเป็นอันตรายแก่สมาธิ เนกขัมมะเป็นอุปการะแก่สมาธิ พยาบาทเป็นอันตรายแก่สมาธิ ความไม่พยาบาทเป็นอุปการะแก่สมาธิ ถีนมิทธะเป็นอันตรายแก่สมาธิ อาโลกสัญญาเป็นอุปการะแก่สมาธิ อุทธัจจะเป็นอันตรายแก่สมาธิ ความไม่ฟุ้งซ่านเป็นอุปการะแก่สมาธิ วิจิกิจฉาเป็นอันตรายแก่สมาธิ ความกำหนดธรรมเป็นอุปการะแก่สมาธิ อวิชชาเป็นอันตรายแก่สมาธิ ญาณเป็นอุปการะแก่สมาธิ อรติเป็นอันตรายแก่สมาธิ ความปราโมทย์เป็นอุปการะแก่สมาธิ อกุศลธรรมแม้ทั้งปวงเป็นอันตรายแก่สมาธิ กุศลธรรมทั้งปวงเป็นอุปการะแก่สมาธิ ญาณในธรรมอันเป็นอันตราย ๘ และญาณในธรรมอันเป็นอุปการะ ๘ เหล่านี้

จบ คณนวารที่ ๑