อรณวิหารญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการตัดอาสวะขาดเพราะความบริสุทธิ์แห่งสมาธิอันเป็นเหตุไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่าอานันตริกสมาธิญาณ”

จบ อานันตริกสมาธิญาณนิทเทสที่ ๓๒

๓๓. อรณวิหารญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในอรณวิหาร

{๒๑๕} [๒๑๕] ทัสสนาธิปไตย (ทัสสนะมีความเป็นอธิบดี) วิหาราธิคม (คุณเครื่องบรรลุคือวิหารธรรม) อันสงบ และปัญญาในความที่จิตน้อมไปในผลสมาบัติอันประณีต ชื่อว่าอรณวิหารญาณอย่างไร

คำว่า ทัสสนาธิปไตย ความว่า อนิจจานุปัสสนาเป็นทัสสนาธิปไตย ทุกขานุปัสสนาเป็นทัสสนาธิปไตย อนัตตานุปัสสนาเป็นทัสสนาธิปไตย

การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูป ในเวทนา ในสัญญา ในสังขาร ในวิญญาณ ในจักขุ ... ในชราและมรณะ ชื่อว่าทัสสนาธิปไตย การพิจารณาเห็นความเป็นทุกข์ในรูป ... ในชราและมรณะ ชื่อว่าทัสสนาธิปไตย การพิจารณาเห็นความเป็นอนัตตาในรูป ... ในชราและมรณะชื่อว่าทัสสนาธิปไตย{๒๑๖} [๒๑๖] คำว่า วิหาราธิคม ได้แก่ สุญญตวิหารเป็นวิหาราธิคม อนิมิตตวิหารเป็นวิหาราธิคม อัปปณิหิตวิหารเป็นวิหาราธิคม

คำว่า ปัญญาในความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อมไปในผลสมาบัติอันประณีต ความว่า ความที่จิตน้อมไปในธรรมอันว่างเปล่า ความที่จิตน้อมไปในธรรมอันไม่มีนิมิต ความที่จิตน้อมไปในธรรมอันไม่มีที่ตั้ง แต่ละอย่างชื่อว่าความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อมไปในผลสมาบัติอันประณีต

คำว่า อรณวิหาร ความว่า ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน อากาสานัญจายตนสมาบัติ ... เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ แต่ละอย่าง ชื่อว่าอรณวิหาร

คำว่า อรณวิหาร ความว่า ชื่อว่าอรณวิหารเพราะอรรถว่าอะไร ชื่อว่าอรณวิหารเพราะอรรถว่ากำจัดเสียซึ่งนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน กำจัดเสียซึ่งวิตกวิจารด้วยทุติยฌาน กำจัดเสียซึ่งปีติด้วยตติยฌาน กำจัดเสียซึ่งสุขและทุกข์ด้วยจตุตถฌาน กำจัดเสียซึ่งรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา นานัตตสัญญาด้วยอากาสานัญจายตนสมาบัติ กำจัดเสียซึ่งอากาสานัญจายตนสัญญาด้วยวิญญาณัญจายตนสมาบัติ กำจัดเสียซึ่งวิญญาณัญจายตนสัญญาด้วยอากิญจัญญายตนสมาบัติ กำจัดเสียซึ่งอากิญจัญญายตนสัญญาด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ นี้ชื่อว่าอรณวิหารชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ทัสสนาธิปไตย วิหาราธิคม และปัญญาในความที่จิตน้อมไปในผลสมาบัติอันประณีต ชื่อว่าอรณวิหารญาณ”

จบ อรณวิหารญาณนิทเทสที่ ๓๓

๓๔. นิโรธสมาปัตติญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในนิโรธสมาบัติ

{๒๑๗} [๒๑๗] ปัญญาในความเป็นผู้มีความชำนาญด้วยการระงับสังขาร ๓ ด้วยญาณจริยา ๑๖ และด้วยสมาธิจริยา ๙ เพราะประกอบด้วยพละ ๒ อย่างชื่อว่านิโรธสมาปัตติญาณอย่างไร

คำว่า พละ ๒ ความว่า พละ ๒ คือ สมถพละ ๑ วิปัสสนาพละ ๑