อานันตริกสมาธิญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

แล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ไม่มีที่ตั้ง แล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าอัปปณิหิตวิหารสมาบัติ พิจารณาเห็นความยึดมั่นชราและมรณะโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันว่างเปล่า สัมผัสถูกต้องแล้ว ย่อมเห็นความเสื่อมไป เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับว่างจากตัวตนแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าสุญญตวิหารสมาบัติอนิมิตตวิหารเป็นอย่างหนึ่ง อัปปณิหิตวิหารเป็นอย่างหนึ่ง สุญญตวิหารเป็นอย่างหนึ่ง อนิมิตตสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง อัปปณิหิตสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง สุญญตสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง อนิมิตตวิหารสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง อัปปณิหิตวิหารสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง สุญญตวิหารสมาบัติเป็นอย่างหนึ่งชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในความต่างแห่งวิหารธรรม ชื่อว่าวิหารัฏฐญาณ ปัญญาในความต่างแห่งสมาบัติ ชื่อว่าสมาปัตตัฏฐญาณ ปัญญาในความต่างแห่งวิหารสมาบัติ ชื่อว่าวิหารสมาปัตตัฏฐญาณ

จบ ญาณัตตยนิทเทส

๓๒. อานันตริกสมาธิญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในสมาธิอันมีในลำดับ

{๒๑๑} [๒๑๑] ปัญญาในการตัดอาสวะขาดเพราะความบริสุทธิ์แห่งสมาธิอันเป็นเหตุไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่าอานันตริกสมาธิญาณอย่างไร

ความไม่ฟุ้งซ่านคือเอกัคคตาจิตด้วยสามารถแห่งเนกขัมมะชื่อว่าสมาธิญาณย่อมเกิดขึ้นได้ด้วยสามารถแห่งสมาธินั้น อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปด้วยญาณนั้น เป็นอันว่าสมถะมีก่อน ญาณมีภายหลัง ความสิ้นไปแห่ง

อาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ด้วยญาณนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการตัดอาสวะขาดเพราะความบริสุทธิ์แห่งสมาธิอันเป็นเหตุไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่าอานันตริกสมาธิญาณ”

{๒๑๒} [๒๑๒] คำว่า อาสวะ ความว่า อาสวะเหล่านั้นคืออะไรบ้าง คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ

อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไป ณ ที่ไหน ทิฏฐาสวะทั้งสิ้น และกามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะอันเป็นเหตุให้สัตว์ไปสู่อบาย ย่อมสิ้นไปด้วยโสดาปัตติมรรค อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไปในขณะแห่งโสดาปัตติมรรคนี้ กามาสวะส่วนหยาบ ๆ และภวาสวะ อวิชชาสวะซึ่งอยู่ร่วมกันกับกามาสวะนั้นย่อมสิ้นไปด้วยสกทาคามิมรรค อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไปในขณะแห่ง สกทาคามิมรรคนี้ กามาสวะทั้งสิ้น และภวาสวะ อวิชชาสวะซึ่งอยู่ร่วมกันกับกามาสวะนั้นย่อมสิ้นไปด้วยอนาคามิมรรค อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไปในขณะแห่งอนาคามิมรรคนี้ ภวาสวะ อวิชชาสวะทั้งสิ้นย่อมสิ้นไปด้วยอรหัตตมรรค อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไปในขณะแห่งอรหัตตมรรคนี้{๒๑๓}

[๒๑๓] ความไม่ฟุ้งซ่านคือเอกัคคตาจิตด้วยสามารถแห่งความไม่พยาบาท ด้วยสามารถแห่งอาโลกสัญญา ด้วยสามารถแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยสามารถแห่งการกำหนดธรรม ด้วยสามารถแห่งญาณ ด้วยสามารถแห่งความปราโมทย์ ด้วยสามารถแห่งปฐมฌาน ด้วยสามารถแห่งทุติยฌาน ด้วยสามารถแห่งตติยฌาน ด้วยสามารถแห่งจตุตถฌาน ด้วยสามารถแห่งอากาสานัญจายตนสมาบัติ ด้วยสามารถแห่งวิญญาณัญจายตนสมาบัติ ด้วยสามารถแห่งอากิญจัญญายตนสมาบัติ ด้วยสามารถแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ด้วยสามารถแห่งปฐวีกสิณ ด้วยสามารถแห่งอาโปกสิณ ด้วยสามารถแห่งเตโชกสิณ ด้วยสามารถแห่งวาโยกสิณ ด้วยสามารถแห่งนีลกสิณ ด้วยสามารถแห่งปีตกสิณ ด้วยสามารถแห่งโลหิตกสิณ ด้วย

สามารถแห่งโอทาตกสิณ ด้วยสามารถแห่งอากาสกสิณ ด้วยสามารถแห่งวิญญาณกสิณ ด้วยสามารถแห่งพุทธานุสสติ ด้วยสามารถแห่งธัมมานุสสติ ด้วยสามารถแห่งสังฆานุสสติ ด้วยสามารถแห่งสีลานุสสติ ด้วยสามารถแห่งจาคานุสสติ ด้วยสามารถแห่งเทวตานุสสติ ด้วยสามารถแห่งอานาปานสติ ด้วยสามารถแห่งมรณสติ ด้วยสามารถแห่งกายคตาสติ ด้วยสามารถแห่งอุปสมานุสสติ ด้วยสามารถแห่งอุทธุมาตกสัญญา ด้วยสามารถแห่งวินีลกสัญญา ด้วยสามารถแห่งวิปุพพกสัญญา ด้วยสามารถแห่งวิฉิททกสัญญา ด้วยสามารถแห่งวิกขายิตกสัญญา ด้วยสามารถแห่งวิกขิตตกสัญญา ด้วยสามารถแห่งหตวิกขิตตกสัญญา ด้วยสามารถแห่งโลหิตกสัญญา ด้วยสามารถแห่งปุฬุวกสัญญา

ด้วยสามารถแห่งอัฏฐิกสัญญา ด้วยสามารถแห่งการหายใจเข้ายาว ด้วยสามารถแห่งการหายใจออกยาว ด้วยสามารถแห่งการหายใจเข้าสั้น ด้วยสามารถแห่งการหายใจออกสั้น ด้วยสามารถแห่งความเป็นผู้รู้แจ้งกองลมทั้งปวงหายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งความเป็นผู้รู้แจ้งกองลมทั้งปวงหายใจออก ด้วยสามารถแห่งความระงับกายสังขารหายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งความระงับกายสังขารหายใจออก ด้วยสามารถแห่งความรู้แจ้งปีติหายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งความรู้แจ้งปีติหายใจออก ด้วยสามารถแห่งความรู้แจ้งสุขหายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งความรู้แจ้งสุขหายใจออก ด้วยสามารถแห่งความรู้แจ้งจิตตสังขารหายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งความรู้แจ้งจิตตสังขารหายใจออก ด้วยสามารถแห่งความระงับจิตตสังขารหายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งความระงับจิตตสังขารหายใจออก ด้วยสามารถแห่งความรู้แจ้งจิตหายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งความรู้แจ้งจิตหายใจออก ด้วยสามารถแห่งความทำจิตให้บันเทิงหายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งความทำจิตให้บันเทิงหายใจออก ด้วยสามารถแห่งความตั้งจิตไว้หายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งความตั้งจิตไว้

หายใจออก ด้วยสามารถแห่งความเปลื้องจิตหายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งความเปลื้องจิตหายใจออก ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงหายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงหายใจออก ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดหายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดหายใจออก ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความดับหายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความดับหายใจออก ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความสละคืนหายใจเข้า ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความสละคืนหายใจออก แต่ละอย่างเป็นสมาธิ ญาณย่อมเกิดขึ้นด้วยสามารถแห่งสมาธินั้น อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปด้วยญาณนั้น เป็นอันว่าสมถะมีก่อน ญาณมีภายหลัง ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ด้วยญาณนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการตัดอาสวะขาดเพราะความบริสุทธิ์แห่งสมาธิอัน เป็นเหตุไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่าอานันตริกสมาธิญาณ”{๒๑๔} [๒๑๔] คำว่า อาสวะ ความว่า อาสวะเหล่านั้นคืออะไรบ้าง คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ

อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไป ณ ที่ไหน ทิฏฐาสวะทั้งสิ้น และกามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะอันเป็นเหตุให้สัตว์ไปสู่อบายย่อมสิ้นไปด้วยโสดาปัตติมรรค อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไปในขณะแห่งโสดาปัตติมรรคนี้ กามาสวะส่วนหยาบ ๆ และภวาสวะ อวิชชาสวะซึ่งอยู่ร่วมกันกับกามาสวะนั้นย่อมสิ้นไปด้วยสกทาคามิมรรค อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไปในขณะแห่งสกทาคามิมรรคนี้ กามาสวะทั้งสิ้น และภวาสวะ อวิชชาสวะซึ่งอยู่ร่วมกันกับกามาสวะนั้นย่อมสิ้นไปด้วยอนาคามิมรรค อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไปในขณะแห่งอนาคามิมรรคนี้ ภวาสวะ อวิชชาสวะทั้งสิ้นย่อมสิ้นไปด้วยอรหัตตมรรค อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไปในขณะแห่งอรหัตตมรรคนี้

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการตัดอาสวะขาดเพราะความบริสุทธิ์แห่งสมาธิอันเป็นเหตุไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่าอานันตริกสมาธิญาณ”

จบ อานันตริกสมาธิญาณนิทเทสที่ ๓๒

๓๓. อรณวิหารญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในอรณวิหาร

{๒๑๕} [๒๑๕] ทัสสนาธิปไตย (ทัสสนะมีความเป็นอธิบดี) วิหาราธิคม (คุณเครื่องบรรลุคือวิหารธรรม) อันสงบ และปัญญาในความที่จิตน้อมไปในผลสมาบัติอันประณีต ชื่อว่าอรณวิหารญาณอย่างไร

คำว่า ทัสสนาธิปไตย ความว่า อนิจจานุปัสสนาเป็นทัสสนาธิปไตย ทุกขานุปัสสนาเป็นทัสสนาธิปไตย อนัตตานุปัสสนาเป็นทัสสนาธิปไตย

การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูป ในเวทนา ในสัญญา ในสังขาร ในวิญญาณ ในจักขุ ... ในชราและมรณะ ชื่อว่าทัสสนาธิปไตย การพิจารณาเห็นความเป็นทุกข์ในรูป ... ในชราและมรณะ ชื่อว่าทัสสนาธิปไตย การพิจารณาเห็นความเป็นอนัตตาในรูป ... ในชราและมรณะชื่อว่าทัสสนาธิปไตย{๒๑๖} [๒๑๖] คำว่า วิหาราธิคม ได้แก่ สุญญตวิหารเป็นวิหาราธิคม อนิมิตตวิหารเป็นวิหาราธิคม อัปปณิหิตวิหารเป็นวิหาราธิคม

คำว่า ปัญญาในความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อมไปในผลสมาบัติอันประณีต ความว่า ความที่จิตน้อมไปในธรรมอันว่างเปล่า ความที่จิตน้อมไปในธรรมอันไม่มีนิมิต ความที่จิตน้อมไปในธรรมอันไม่มีที่ตั้ง แต่ละอย่างชื่อว่าความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อมไปในผลสมาบัติอันประณีต