พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · มหาวรรค
สัจฉิกาตัพพนิทเทส เล่ม ๓๑
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๗๗–๗๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๖๘ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มหาวรรค สัจฉิกาตัพพนิทเทส (ฉบับหลวง เล่ม ๓๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๑)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๑ หน้า ๕๑–๕๒
ชื่อว่าญาณพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือเครื่องรู้ชัดซึ่งธรรมที่ได้สดับมาแล้วว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรเจริญ’ ชื่อว่า สุตมยญาณ”
จบ จตุตถภาณวาร
{๗๗} [๗๗] ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดซึ่งธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง’ ชื่อว่าสุตมยญาณ อย่างไร
ธรรมอย่างหนึ่งที่ควรทำให้แจ้ง คือ เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบ ธรรม ๒ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ วิชชา ๑ วิมุตติ ๑ ธรรม ๓ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ วิชชา ๓ ธรรม ๔ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ สามัญญผล ๔ ธรรม ๕ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ ธรรมขันธ์ ๕ ธรรม ๖ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ อภิญญา ๖ ธรรม ๗ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ กำลังของพระขีณาสพ ๗ ธรรม ๘ ที่ควรทำให้แจ้ง
- ๑เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบ (อกุปปาเจโตวิมุตติ) หมายถึงธรรมที่ไม่กำเริบและจัดเป็นความหลุดแห่งจิตหรือความที่จิตหลุดพ้นด้วยอำนาจอกุปปธรรม ซึ่งในที่นี้ได้แก่ อรหัตตผลวิมุตติ ความหลุดพ้นแห่งจิตคืออรหัตตผล (ม.มู.อ. ๒/๒๖๒, สํ.สฬา.อ. ๑๖๐, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๔๖)
- ๒วิชชา ๓ คือ (๑) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ความรู้แจ้งด้วยการระลึกชาติได้ (๒) ทิพพจักขุญาณ ความรู้แจ้งด้วยตาทิพย์ (๓) อาสวักขยญาณ ความรู้แจ้งที่ทำให้สิ้นอาสวะ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๔๗) และพึงดูความพิสดาร (วิชชา ๘) ในสามัญญผลสูตร ที.สี. (แปล) ๙/๒๓๔-๒๔๙/๑๑๑-๑๒๑ เป็นต้น
- ๓สามัญญผล ๔ หมายถึงผลแห่งความเป็นสมณะ (ผู้สงบระงับบาปธรรม) ๔ อย่าง คือ (๑) โสดาปัตติผล (๒) สกทาคามิผล (๓) อนาคามิผล (๔) อรหัตตผล (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๔๗)
- ๔ธรรมขันธ์
- ๕หมายถึงหมวดหรือกองธรรม ๕ หมวด คือ (๑) สีลขันธ์ หมวดศีล (๒) สมาธิขันธ์ หมวดสมาธิ (๓) ปัญญาขันธ์ หมวดปัญญา (๔) วิมุตติขันธ์ หมวดวิมุตติ (๕) วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ หมวดวิมุตติญาณทัสสนะ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๔๗)
คือ วิโมกข์ ๘ ธรรม ๙ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ อนุปุพพนิโรธ ๙ ธรรม ๑๐ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ อเสขธรรม ๑๐{๗๘} [๗๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงควรทำให้แจ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งทั้งปวงควรทำให้แจ้งคืออะไร คือ จักขุ รูป จักขุวิญญาณ
- ๕อภิญญา ๖ หมายถึงความรู้ยิ่ง ความรู้เจาะตรงยวดยิ่ง ความรู้ชั้นสูง ๖ ประการ คือ (๑) อิทธิวิธญาณ ความรู้ยิ่งที่ทำให้แสดงฤทธิ์ต่าง ๆได้ (๒) ทิพพโสตญาณ ความรู้ยิ่งที่ทำให้มีหูทิพย์ (๓) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ความรู้ยิ่งที่ทำให้ระลึกชาติได้ (๔) เจโตปริยญาณ ความรู้ยิ่งที่ทำให้กำหนดใจผู้อี่นได้ (๕) ทิพพจักขุญาณ ความรู้ยิ่งที่ทำให้มีตาทิพย์ (๖) อาสวักขยญาณ ความรู้ยิ่งที่ทำให้สิ้นอาสวะ {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๕๖/๔๐๖, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๔๘}
- ๖กำลังของพระขีณาสพ ๗ คือ ภิกษุผู้ขีณาสพในพระธรรมวินัยนี้ (๑) เห็นสังขารทั้งปวงดีแล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยงด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง (๒) เห็นกามทั้งหลายซึ่งเปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิงดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง (๓) มีจิตน้อมไป โน้มไป โอนไปในวิเวก ตั้งมั่นอยู่ในวิเวก ยินดียิ่งในเนกขัมมะ สิ้นไปแล้วจากธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะโดยประการทั้งปวง (๔) เจริญสติปัฏฐาน ๔ แล้ว อบรมดีแล้ว (๕) เจริญอินทรีย์ ๕ แล้ว อบรมดีแล้ว (๖) เจริญโพชฌงค์ ๗ แล้ว อบรมดีแล้ว (๗) เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ แล้ว อบรมดีแล้ว {นัย ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๕๗/๔๑๓-๔๑๕, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๔๘-๑๔๙}
- ๑วิโมกข์ ๘ หมายถึงภาวะที่จิตปลอดพ้นจากสิ่งรบกวน(ปัจจนีกธรรม)และน้อมดิ่งเข้าไปในอารมณ์นั้น ๆ อย่างปล่อยจิตเต็มที่ เหมือนการที่ทารกนอนปล่อยตัวอยู่บนตักของบิดา ซึ่งเป็นไปในขั้นตอนต่าง ๆ ๘ ขั้นตอน เป็นต้นว่า ผู้มีรูปฌานย่อมเห็นรูปทั้งหลาย นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๑ (นัย ที.ม.อ. ๑๑๒. ม.มู.อ. ๑/๑๗๔, องฺ.อฏฺฐก.อ. ๒๗๒, ขุ.ขุ.อ. ๒๐๖, ขุ.ม.อ. ๒๖๕. ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๔๙) พึงดูความพิสดารใน ที.ปา. (แปล) /๑๑/๓๓๙/๓๖๔-๓๖๕, องฺ.อฏฺฐก. (แปล) ๒๓/๖๖/๓๘๘-๓๘๙
- ๒อนุปุพพนิโรธ ความดับไปตามลำดับ (ที.ปา.อ. ๒๔๕, องฺ.นวก.อ. ๓๐๗, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๔๙) หมายถึงต้องดับขั้นต้น ๆ แต่ละขั้นไปตามลำดับ จึงจะเข้าถึงขั้นสูงที่อยู่ถัดขึ้นไปได้ เป็นอีกชื่อหนึ่งของอนุปุพพวิหาร ๙ ดู ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๔๓/๓๗๑-๓๗๓, องฺ.นวก. (แปล) ๒๓/๓๒,๓๓/๕๒๘-๕๓๓
- ๓อเสขธรรม ๑๐ (หรือ อเสกขธรรม) หมายถึงธรรมที่เป็นของพระอเสขะคือพระอรหันตขีณาสพ ๑๐ ประการ คือ (๑) สัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ (๒) สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ (๓) สัมมาวาจา การเจรจาชอบ (๔) สัมมากัมมันตะ การงานชอบ (๕) สัมมาอาชีวะ การเลี้ยงชีวิตชอบ (๖) สัมมาวายามะ ความเพียรชอบ (๗) สัมมาสติ ความระลึกชอบ (๘) สัมมาสมาธิ ความตั้งใจมั่นชอบ (๙) สัมมาญาณะ ความรู้ชอบ (๑๐) สัมมาวิมุตติ ความหลุดพ้นชอบ {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๔๘/๓๘๑-๓๘๒, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๕๐}
จบ สัจฉิกาตัพพนิทเทส