พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · มหาวรรค
จตุตถภาณวาร - ภาเวตัพพนิทเทส เล่ม ๓๑
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๖๗–๗๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๖๘ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มหาวรรค จตุตถภาณวาร - ภาเวตัพพนิทเทส (ฉบับหลวง เล่ม ๓๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๑)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๑ หน้า ๔๒–๕๑
โสตะควรละ เสียง ... ฆานะ กลิ่น ... ชิวหา รส ... กาย โผฏฐัพพะ ... มโน ธรรมารมณ์ ... มโนวิญญาณ ... มโนสัมผัส... สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรือแม้อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยควรละทุกอย่าง
เมื่อพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ย่อมละกิเลสที่ควรละได้ เมื่อพิจารณาเห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... จักขุ ... ชราและมรณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ย่อมละกิเลสที่ควรละได้ เมื่อพิจารณาเห็นนิพพานอันหยั่งลงสู่อมตะด้วยความหมายว่าเป็นที่สุด ย่อมละกิเลสที่ควรละได้ ธรรมใด ๆ เป็นธรรมที่ละได้แล้ว ธรรมนั้น ๆ เป็นอันสละได้แล้วชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือเครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรละ’ ชื่อว่าสุตมยญาณ”
จบ ตติยภาณวาร
{๖๗} [๖๗] ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรเจริญ’ ชื่อว่าสุตมยญาณอย่างไร
ธรรมอย่างหนึ่งที่ควรเจริญคือ กายคตาสติอันสหรคตด้วยความสำราญ ธรรม ๒ ที่ควรเจริญ คือ สมถะ ๑ วิปัสสนา ๑ ธรรม ๓ ที่ควรเจริญ
- ๑กายคตาสติ สติอันไปในกาย สติที่พิจารณากายเป็นอารมณ์ หมายถึงสติอันกำหนดพิจารณากายโดยแยกส่วนต่าง ๆ มีผมเป็นต้น ให้เห็นเป็นของไม่สะอาดเป็นต้นเป็นอารมณ์ (นัย องฺ.เอกก.อ. ๔๑๙,ขุ.อุ.อ. ๒๐๐, ขุ.เถร.อ. ๑/๖๙) อันสหรคตด้วยความสำราญ ในที่นี้หมายถึงกายคตาสติขั้นรูปฌาน ๓ (เว้นจตุตถฌาน) ที่เกิดร่วมคือประกอบด้วยสุขเวทนาอันน่ายินดี (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๓๕-๓๖)
คือ สมาธิ ๓ ธรรม ๔ ที่ควรเจริญ คือ สติปัฏฐาน ๔ ธรรม ๕ ที่ควรเจริญ คือ สัมมาสมาธิ มีองค์ ๕ ธรรม ๖ ที่ควรเจริญ คือ อนุสสติฐาน ๖ ธรรม ๗ ที่ควรเจริญ คือ โพชฌงค์ ๗ ธรรม ๘ ที่ควรเจริญ คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ ธรรม ๙ ที่ควรเจริญ คือ ปาริสุทธิองค์อันเป็นประธานแห่งความบริสุทธิ์ ๙ ธรรม ๑๐ ที่ควรเจริญคือกสิณ ๑๐
- ๑สมาธิ ๓ คือ (๑) สวิตักกสวิจารสมาธิ สมาธิที่มีองค์ธรรมทั้งวิตกและวิจาร ได้แก่ ขณิกสมาธิ (สมาธิชั่วขณะ) วิปัสสนาสมาธิ (สมาธิในวิปัสสนา) อุปจารสมาธิ (สมาธิเฉียดใกล้ฌาน) และสมาธิขั้นปฐมฌาน (๒) อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ สมาธิที่ไม่มีองค์ธรรมคือวิตกมีเพียงองค์ธรรมคือวิจาร ได้แก่ สมาธิขั้นทุติยฌาน ตามฌานปัญจกนัย (การจัดแบ่งรูปฌานเป็น ๕ ตามหลักอภิธรรม) (๓) อวิตักกอวิจารสมาธิ สมาธิที่ไม่มีทั้งองค์ธรรมคือวิตกและองค์ธรรมคือวิจาร ได้แก่ สมาธิขั้นทุติยฌานเป็นต้นไปตามฌานจตุกกนัย (การจัดแบ่งรูปฌานเป็น ๔ ตามหลักพระสูตร) หรือตติยฌานเป็นต้นไปตามฌานปัญจกนัย (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๓๖)
- ๒สัมมาสมาธิมีองค์ ๕ ได้แก่ สมาธิขั้นจตุตถฌาน ซึ่งประกอบด้วยองค์ ๕ คือ (๑) ปีติผรณตา ความแผ่ซ่านแห่งปีติ ได้แก่ ปัญญาในฌานทั้ง ๒ (๒) สุขผรณตา ความแผ่ซ่านแห่งสุข ได้แก่ ปัญญา ในฌานทั้ง ๓ (๓) เจโตผรณตา ความแผ่ซ่านแห่งจิต ได้แก่ ปัญญาที่กำหนดรู้ใจผู้อื่น (๔) อาโลก ผรณตา ความแผ่ซ่านแห่งแสงสว่าง ได้แก่ ปัญญาในทิพพจักษุ (๕) ปัจจเวกขณนิมิต นิมิตคือการพิจารณา ได้แก่ ปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา หรือปัจจเวกขณญาณ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๓๗)
- ๓อนุสสติฐาน ๖ เหตุคืออนุสสติ ๖ คือ (๑) พุทธานุสสติ ความระลึกถึงพระพุทธเจ้า (๒) ธัมมานุสสติ ความระลึกถึงพระธรรม (๓) สังฆานุสสติ ความระลึกถึงพระสงฆ์ (๔)สีลานุสสติ ความระลึกถึงศีล (๕) จาคานุสสติ ความระลึกถึงการบริจาค (๖) เทวตานุสสติ ความระลึกถึงเทวดา {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๒๗/๓๔๐, องฺ.ฉกฺก. (แปล) ๒๒/๙/๔๑๗, องฺ.ฉกฺก.อ. ๑๑๐, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๓๗-๑๓๘}
- ๔ปาริสุทธิองค์อันเป็นประธานแห่งความบริสุทธิ์ ๙ คือ (๑) สีลวิสุทธิ ความหมดจดแห่งศีล ได้แก่ ปาริสุทธิศีล ๔ (๒) จิตตวิสุทธิ ความหมดจดแห่งจิตได้แก่ สมาบัติ ๘ (๓) ทิฏฐิวิสุทธิ ความหมดจดแห่งทิฏฐิ ได้แก่ การรู้เห็นนามรูปพร้อมทั้งเหตุปัจจัย (๔) กังขาวิตรณวิสุทธิ ความหมดจดแห่งญาณเป็นเครื่องข้ามพ้นความสงสัย ได้แก่ ญาณในปฏิจจสมุปบาท (๕) มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ความหมดจดแห่งญาณเป็นเครื่องเห็นว่าทางหรือมิใช่ทาง ได้แก่ ญาณที่รู้ว่าวิปัสสนูปกิเลส ๑๐ มิใช่ทาง อุทยัพพยญาณเป็นต้นเป็นทาง (๖) ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ความหมดจดแห่ง ญาณเป็นเครื่องเห็นทางปฏิบัติ ได้แก่ วิปัสสนาญาณ ๙ (๗) ญาณทัสสนวิสุทธิ ความหมดจดแห่งญาณอันเป็นเครื่องเห็น ได้แก่ ปัญญาในอริยมรรค ๔ (๘) ปัญญาวิสุทธิ ความหมดจดแห่งปัญญา ได้แก่ อรหัตตผลปัญญา (๙) วิมุตติวิสุทธิ ความหมดจดแห่งวิมุตติ ได้แก่ อรหัตตผลวิมุตติ {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๕๙I๔๓๑, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๓๘}
{๖๘} [๖๘] ภาวนา ๒ คือ โลกิยภาวนา ๑ โลกุตตรภาวนา ๑
ภาวนา ๓ คือ การเจริญธรรมอันเป็นรูปาวจรกุศล ๑ การเจริญธรรมอันเป็นอรูปาวจรกุศล ๑ การเจริญกุศลธรรมอันไม่นับเนื่องในโลก ๑ การเจริญธรรมอันเป็นรูปาวจรกุศล เป็นส่วนเลวก็มี เป็นส่วนปานกลางก็มี เป็นส่วนประณีตก็มี การเจริญธรรมอันเป็นอรูปาวจรกุศลเป็นส่วนเลวก็มี เป็นส่วนปานกลางก็มี เป็นส่วนประณีตก็มี การเจริญกุศลธรรมอันไม่นับเนื่องในโลก เป็นส่วนประณีตอย่างเดียวภาวนา ๔ คือ เมื่อแทงตลอดทุกขสัจอันเป็นการแทงตลอดด้วยปริญญา ชื่อว่าเจริญอยู่ ๑ เมื่อแทงตลอดสมุทัยสัจอันเป็นการแทงตลอดด้วยปหานะ ชื่อว่าเจริญอยู่ ๑ เมื่อแทงตลอดนิโรธสัจอันเป็นการแทงตลอดด้วยสัจฉิกิริยา ชื่อว่าเจริญอยู่ ๑ เมื่อแทงตลอดมัคคสัจอันเป็นการแทงตลอดด้วยภาวนา ชื่อว่าเจริญอยู่ ๑ นี้ชื่อว่าภาวนา ๔{๖๙} [๖๙] ภาวนา ๔ อีกประการหนึ่ง คือ เอสนาภาวนา (ภาวนาเพื่อแสวงหาความแนบแน่น) ๑ ปฏิลาภภาวนา (ภาวนาคือการได้เฉพาะความแนบแน่น) ๑ เอกรสาภาวนา (ภาวนาโดยความที่ธรรมมีกิจเป็นอย่างเดียว) ๑ อาเสวนาภาวนา (ภาวนาด้วยสามารถแห่งการเสพคุ้น) ๑
เอสนาภาวนาเป็นไฉน คือ เมื่อพระโยคาวจรทั้งปวงเข้าสมาธิอยู่ ธรรมทั้งหลายที่เกิดในธรรมอันเป็นส่วนเบื้องต้นนั้นมีกิจเป็นอย่างเดียวกันเพราะฉะนั้น ภาวนานี้จึงชื่อว่าเอสนาภาวนา
ปฏิลาภภาวนาเป็นไฉน คือ เมื่อพระโยคาวจรทั้งปวงเข้าสมาธิแล้ว ธรรมทั้งหลายที่เกิดในสมาธินั้นไม่เป็นไปล่วงกันและกัน เพราะฉะนั้นภาวนานี้จึงชื่อว่าปฏิลาภภาวนา
- ๑พระโยคาวจร ตามศัพท์แปลว่า พระผู้หยั่งลงรู้ความเพียร หมายถึงผู้ประกอบความเพียร หรือผู้เจริญภาวนา คือกำลังปฏิบัติสมถกัมมัฏฐานและวิปัสสนากัมมัฏฐาน เป็นศัพท์บัญญัติขั้นหลังเพี่อสื่อความให้ชัดในการแปลเท่านั้น (ในพระบาลีไม่มีศัพท์นี้)
{๗๐} [๗๐] เอกรสาภาวนาเป็นไฉน คือ เมื่อพระโยคาวจรเจริญสัทธินทรีย์ด้วยความว่าน้อมใจเชื่อ อินทรีย์อีก ๔ อย่างมีกิจเป็นอย่างเดียวกันด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่า อินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอย่างเดียวกัน เมื่อพระโยคาวจรเจริญวิริยินทรีย์ ด้วยความหมายว่าประคองไว้ เมื่อเจริญสตินทรีย์ด้วยความหมายว่าตั้งมั่น ... เมื่อเจริญสมาธินทรีย์ด้วยความหมายว่าไม่ฟุ้งซ่าน ... เมื่อเจริญปัญญินทรีย์ด้วยความหมายว่าเห็น อินทรีย์อีก ๔ อย่างย่อมมีกิจเป็นอย่างเดียวกันด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่า อินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอย่างเดียวกันเมื่อพระโยคาวจรเจริญสัทธาพละ
ด้วยความหมายว่าไม่หวั่นไหวเพราะอสัทธิยะ พละอีก ๔ อย่างย่อมมีกิจเป็นอย่างเดียวกันด้วยสามารถแห่งสัทธาพละ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าพละทั้งหลายมีกิจเป็นอย่างเดียวกัน เมื่อพระโยคาวจรเจริญวิริยพละด้วยความหมายว่าไม่หวั่นไหวเพราะโกสัชชะ ... เมื่อพระโยคาวจรเจริญสติพละด้วยความหมายว่าไม่หวั่นไหวเพราะปมาทะ ... เมื่อพระโยคาวจรเจริญสมาธิพละด้วยความหมายว่าไม่หวั่นไหวเพราะอุทธัจจะ ... เมื่อพระโยคาวจรเจริญปัญญาพละด้วยความหมายว่าไม่หวั่นไหวเพราะอวิชชา พละอีก ๔ อย่างย่อมมีกิจเป็นอย่างเดียวกันด้วยสามารถแห่งปัญญาพละ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าพละทั้งหลายมีกิจเป็นอย่างเดียวกันเมื่อพระโยคาวจรเจริญสติสัมโพชฌงค์ด้วยความหมายว่าตั้งมั่น
โพชฌงค์อีก ๖ อย่างย่อมมีกิจเป็นอย่างเดียวกันด้วยสามารถแห่งสติสัมโพชฌงค์ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าโพชฌงค์ทั้งหลายมีกิจเป็นอย่างเดียวกัน เมื่อพระโยคาวจรเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ด้วยความหมายว่าเลือกเฟ้น ... เมื่อเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ด้วยความหมายว่าประคองไว้ ... เมื่อเจริญปีติสัมโพชฌงค์ด้วยความหมายว่าแผ่ไป เมื่อ
เจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ด้วยความหมายว่าสงบ ... เมื่อเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ด้วยความหมายว่าไม่ฟุ้งซ่าน ... เมื่อเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ด้วยความหมายว่าพิจารณาหาทาง โพชฌงค์อีก ๖ อย่างย่อมมีกิจเป็นอย่างเดียวกันด้วยสามารถแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าโพชฌงค์ทั้งหลายมีกิจเป็นอย่างเดียวกัน
เมื่อพระโยคาวจรเจริญสัมมาทิฏฐิด้วยความหมายว่าเห็นชอบ องค์มรรคอีก ๗ อย่างย่อมมีกิจเป็นอย่างเดียวกันด้วยสามารถแห่งสัมมาทิฏฐิ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าองค์มรรคทั้งหลายมีกิจเป็นอย่างเดียวกัน เมื่อพระโยคาวจรเจริญสัมมาสังกัปปะด้วยความหมายว่าตรึก ... เมื่อเจริญสัมมาวาจาด้วยความหมายว่ากำหนดเอา ... เมื่อเจริญสัมมากัมมันตะด้วยความหมายว่าให้กุศลธรรมเกิดขึ้น ... เมื่อเจริญสัมมาอาชีวะด้วยความหมายว่าขาวผ่อง ... เมื่อเจริญสัมมาวายามะด้วยความหมายว่าประคองไว้ ... เมื่อเจริญสัมมาสติด้วยความหมายว่าตั้งมั่น ... เมื่อเจริญสัมมาสมาธิด้วยความหมายว่าไม่ฟุ้งซ่าน
องค์มรรคอีก ๗ อย่างย่อมมีกิจเป็นอย่างเดียวกันด้วยสามารถแห่งสัมมาสมาธิ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าองค์มรรคทั้งหลายมีกิจเป็นอย่างเดียวกัน ภาวนานี้จึงชื่อว่าเอกรสาภาวนา{๗๑} [๗๑] อาเสวนาภาวนาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมซ่องเสพเป็นอันมากซึ่งสมาธิที่ถึงความสำราญตลอดเวลาเช้าก็ดี ตลอดเวลาเที่ยงก็ดี ตลอดเวลาเย็นก็ดี ตลอดเวลาก่อนภัตก็ดี ตลอดเวลาหลังภัตก็ดี ตลอดเวลายามต้นก็ดี ตลอดเวลายามหลังก็ดี ตลอดคืนก็ดี ตลอดวันก็ดี ตลอดคืนและวันก็ดี ตลอดกาฬปักษ์ก็ดี ตลอดชุณหปักษ์ก็ดี ตลอดฤดูฝนก็ดี ตลอดฤดูหนาวก็ดี ตลอดฤดูร้อนก็ดี ตลอดส่วนวัยต้นก็ดี ตลอดส่วนวัยกลางก็ดี ตลอดส่วนวัยหลังก็ดี ภาวนานี้ชื่อว่าอาเสวนาภาวนา ภาวนา ๔ ประการนี้
{๗๒} [๗๒] ภาวนา ๔ อีกประการหนึ่ง คือ ภาวนาด้วยความหมายว่าไม่ล่วงกันและกันแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้น ๑ ภาวนาด้วยความหมายว่าอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอย่างเดียวกัน ๑ ภาวนาด้วยความหมายว่านำไปซึ่งความเพียรอันสมควรแก่ธรรมนั้น ๆ ๑ ภาวนาด้วยความหมายว่าซ่องเสพเป็นอันมาก ๑
{๗๓} [๗๓] ชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าไม่ลวงกันและกันแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้นอย่างไร
คือ เมื่อพระโยคาวจรละกามฉันทะ ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจเนกขัมมะย่อมไม่ล่วงกันและกัน เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าไม่ล่วงกันและกันแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้น เมื่อพระโยคาวจรละพยาบาท ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจความไม่พยาบาท ย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละถีนมิทธะ ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจอาโลกสัญญาย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละอุทธัจจะ ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจความไม่ฟุ้งซ่านย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละวิจิกิจฉา ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจการกำหนดธรรมย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละอวิชชา ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจแห่งญาณ
ย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละอรติ ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจความปราโมทย์ย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละนิวรณ์ทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจปฐมฌานย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละวิตกและวิจาร ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจทุติยฌานย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละปีติ ธรรมทั้งหลายที่เกิด ด้วยอำนาจตติยฌานย่อมไม่ล่วงกันและกัน ...เมื่อละสุขและทุกข์ ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจจตุตถฌานย่อมไม่ล่วงกันและกัน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าไม่ล่วงกันและกันแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้น
เมื่อพระโคยาวจรละรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา นานัตตสัญญา ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจอากาสานัญจายตนสมาบัติย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละอากาสานัญจายตนสัญญา ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจวิญญาณัญจายตนสมาบัติย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละวิญญาณัญจายตนสัญญา ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจอากิญจัญญายตนสมาบัติ ย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละอากิญจัญญายตนสัญญา ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อพระโยคาวจรละนิจจสัญญา ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจอนิจจานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละสุขสัญญา ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจทุกขานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน
... เมื่อละอัตตสัญญา ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจอนัตตานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละความเพลิดเพลินธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจนิพพิทานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละราคะ ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจวิราคานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน... เมื่อละสมุทัย ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจนิโรธานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละอาทานะ ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจปฏินิสสัคคานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน ...เมื่อละฆนสัญญา ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจขยานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละอายูหนะ (การกระทำความพยายามเพื่อประโยชน์แก่สังขาร) ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจวยานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน
... เมื่อละธุวสัญญา(ความสำคัญว่ามั่นคง) ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจวิปริณามานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละนิมิต ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจอนิมิตตานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละปณิธิ ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจอัปปณิหิตานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละอภินิเวส(ความถือมั่น)ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจสุญญตานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละสาราทานาภินิเวส (ความยึดมั่น
และถือมั่นว่าตนมีแก่นสาร) ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจอธิปัญญาธรรม วิปัสสนา (การพิจารณาเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง) ย่อมไม่ลวงกันและกัน ... เมื่อละสัมโมหาภินิเวส (ความถือมั่นด้วยอำนาจงมงาย) ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจยถาภูตญาณทัสสนะย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละอาลยาภินิเวส (ความถือมั่นด้วยอำนาจจิตในกาม) ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจอาทีนวานุปัสสนา ย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละอัปปฏิสังขา (การไม่พิจารณา) ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจปฏิสังขานุปัสสนาย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละสัญโญคาภินิเวส (ความถือมั่นด้วยอำนาจหมกมุ่นในกาม) ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจวิวัฏฏานุปัสสนา (การพิจารณาหลีกออก) ย่อมไม่ล่วงกันและกัน ...
เมื่อละกิเลสที่ตั้งอยู่ร่วมกันกับทิฏฐิ ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจโสดาปัตติมรรคย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละกิเลสอย่างหยาบ ธรรมทั้งหลาย ที่เกิดด้วยอำนาจสกทาคามิมรรคย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละกิเลสอย่างละเอียด ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจอนาคามิมรรคย่อมไม่ล่วงกันและกัน ... เมื่อละกิเลสทั้งปวง ธรรมทั้งหลายที่เกิดด้วยอำนาจอรหัตตมรรคย่อมไม่ล่วงกันและกัน เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้นไม่ล่วงกันและกัน ชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้นไม่ล่วงกันและกันอย่างนี้{๗๔} [๗๔] ชื่อว่าภาวนา ด้วยความหมายว่าอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอย่างเดียวกันอย่างไร
คือ เมื่อพระโยคาวจรละกามฉันทะ อินทรีย์ ๕ ย่อมมีกิจเป็นอย่างเดียวกันด้วยสามารถเนกขัมมะ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอย่างเดียวกัน เมื่อละพยาบาท อินทรีย์ ๕ ย่อมมีกิจเป็นอย่างเดียวกันด้วยสามารถความไม่พยาบาท ... เมื่อละกิเลสทั้งปวง อินทรีย์ ๕ ย่อมมีกิจเป็นอย่างเดียวกันด้วยสามารถอรหัตตมรรค
เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอย่างเดียวกัน ชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอย่างเดียวกันอย่างนี้
{๗๕} [๗๕] ชื่อว่าภาวนา ด้วยความหมายว่านำไปซึ่งความเพียรอันสมควรแก่ธรรมนั้น ๆ อย่างไร
คือ พระโยคาวจรเมื่อละกามฉันทะ ย่อมนำไปซึ่งความเพียรด้วยสามารถเนกขัมมะ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่านำไปซึ่งความเพียรอันสมควรแก่ธรรมนั้น ๆ เมื่อละพยาบาท ย่อมนำไปซึ่งความเพียรด้วยสามารถความไม่พยาบาท ... เมื่อละกิเลสทั้งปวง ย่อมนำไปซึ่งความเพียรด้วยสามารถอรหัตตมรรค เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนา ด้วยความหมายว่านำไปซึ่งความเพียรอันสมควรแก่ธรรมนั้น ๆ ชื่อว่าภาวนา ด้วยความหมายว่านำไปซึ่งความเพียรอันสมควรแก่ธรรมนั้น ๆ อย่างนี้{๗๖} [๗๖] ชื่อว่าภาวนา ด้วยความหมายว่าซ่องเสพเป็นอันมากอย่างไร
คือ เมื่อพระโยคาวจรละกามฉันทะ ย่อมซ่องเสพเป็นอันมากซึ่งเนกขัมมะ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าซ่องเสพเป็นอันมาก เมื่อละพยาบาทย่อมซ่องเสพเป็นอันมากซึ่งความไม่พยาบาท ... เมื่อละกิเลสทั้งปวง ย่อมซ่องเสพเป็นอันมากซึ่งอรหัตตมรรค เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภาวนาด้วยความหมายว่าซ่องเสพเป็นอันมาก ชื่อว่าภาวนา ด้วยความหมายว่าซ่องเสพเป็นอันมากอย่างนี้ ภาวนา ๔ ประการนี้พระโยคาวจรพิจารณาเห็นรูป ชื่อว่าเจริญภาวนา พิจารณาเห็นเวทนา ... พิจารณาเห็นสัญญา ... พิจารณาเห็นสังขาร ... พิจารณาเห็นวิญญาณ พิจารณาเห็นจักขุ ... พิจารณาเห็นชราและมรณะ ... พิจารณาเห็นนิพพานอันหยั่งลงในอมตะด้วยความหมายว่าเป็นที่สุด ชื่อว่าเจริญภาวนา ธรรมใด ๆ เป็นธรรมอันเจริญแล้ว ธรรมนั้น ๆ ย่อมมีกิจเป็นอย่างเดียวกัน
ชื่อว่าญาณพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือเครื่องรู้ชัดซึ่งธรรมที่ได้สดับมาแล้วว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรเจริญ’ ชื่อว่า สุตมยญาณ”
จบ จตุตถภาณวาร
{๗๗} [๗๗] ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดซึ่งธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง’ ชื่อว่าสุตมยญาณ อย่างไร
ธรรมอย่างหนึ่งที่ควรทำให้แจ้ง คือ เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบ ธรรม ๒ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ วิชชา ๑ วิมุตติ ๑ ธรรม ๓ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ วิชชา ๓ ธรรม ๔ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ สามัญญผล ๔ ธรรม ๕ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ ธรรมขันธ์ ๕ ธรรม ๖ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ อภิญญา ๖ ธรรม ๗ ที่ควรทำให้แจ้ง คือ กำลังของพระขีณาสพ ๗ ธรรม ๘ ที่ควรทำให้แจ้ง
- ๑เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบ (อกุปปาเจโตวิมุตติ) หมายถึงธรรมที่ไม่กำเริบและจัดเป็นความหลุดแห่งจิตหรือความที่จิตหลุดพ้นด้วยอำนาจอกุปปธรรม ซึ่งในที่นี้ได้แก่ อรหัตตผลวิมุตติ ความหลุดพ้นแห่งจิตคืออรหัตตผล (ม.มู.อ. ๒/๒๖๒, สํ.สฬา.อ. ๑๖๐, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๔๖)
- ๒วิชชา ๓ คือ (๑) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ความรู้แจ้งด้วยการระลึกชาติได้ (๒) ทิพพจักขุญาณ ความรู้แจ้งด้วยตาทิพย์ (๓) อาสวักขยญาณ ความรู้แจ้งที่ทำให้สิ้นอาสวะ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๔๗) และพึงดูความพิสดาร (วิชชา ๘) ในสามัญญผลสูตร ที.สี. (แปล) ๙/๒๓๔-๒๔๙/๑๑๑-๑๒๑ เป็นต้น
- ๓สามัญญผล ๔ หมายถึงผลแห่งความเป็นสมณะ (ผู้สงบระงับบาปธรรม) ๔ อย่าง คือ (๑) โสดาปัตติผล (๒) สกทาคามิผล (๓) อนาคามิผล (๔) อรหัตตผล (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๔๗)
- ๔ธรรมขันธ์
- ๕หมายถึงหมวดหรือกองธรรม ๕ หมวด คือ (๑) สีลขันธ์ หมวดศีล (๒) สมาธิขันธ์ หมวดสมาธิ (๓) ปัญญาขันธ์ หมวดปัญญา (๔) วิมุตติขันธ์ หมวดวิมุตติ (๕) วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ หมวดวิมุตติญาณทัสสนะ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๔๗)
จบ จตุตถภาณวาร - ภาเวตัพพนิทเทส