สมุทยสัจนิทเทส เล่ม ๓๑

ความสบาย หวังความปลอดโปร่งจากโยคกิเลสแก่บุคคลนั้น การไม่ไปร่วมกัน การไม่มาร่วมกัน การไม่อยู่ร่วมกัน การไม่ทำกิจร่วมกันกับสังขารหรือสัตว์เหล่านั้น นี้เรียกว่าความพลัดพรากจากสังขารหรือสัตว์อันเป็นที่รักเป็นทุกข์

ในทุกขอริยสัจนั้น ความไม่ได้สมปรารถนาเป็นทุกข์เป็นไฉน คือ สัตว์ทั้งหลายผู้มีความเกิดเป็นธรรมดามีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “ขอให้เราทั้งหลายอย่ามีชาติเป็นธรรมดา และชาติอย่ามาถึงแก่เราทั้งหลายเลย” ข้อนี้อันสัตว์ทั้งหลายไม่พึงได้ตามความปรารถนา แม้ความปรารถนาสิ่งใดไม่ได้สิ่งนั้น นี้ก็เป็นทุกข์ สัตว์ทั้งหลายผู้มีชราเป็นธรรมดา ... สัตว์ทั้งหลาย ผู้มีพยาธิเป็นธรรมดา ... สัตว์ทั้งหลายผู้มีมรณะเป็นธรรมดา ... สัตว์ทั้งหลาย ผู้มีโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสเป็นธรรมดา มีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “ขอให้เราทั้งหลายอย่าพึงมีความเศร้าโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย

ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจเป็นธรรมดาเลย และขอความเศร้าโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ ไม่พึงมาถึงแก่เราทั้งหลายเลย” ข้อนี้อันสัตว์ทั้งหลายไม่พึงได้ตามความปรารถนา ความไม่ได้สมปรารถนาแม้นี้ก็เป็นทุกข์ในทุกขอริยสัจนั้น โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ ก็เป็นทุกข์ เป็นไฉน คืออุปาทานขันธ์คือรูป อุปาทานขันธ์คือเวทนา อุปาทานขันธ์คือสัญญา อุปาทานขันธ์คือสังขาร อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ อุปาทานขันธ์เหล่านี้ เรียกว่า โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ นี้เรียกว่าทุกขอริยสัจ

{๘๓} [๘๓] ในอริยสัจ ๔ ประการนั้น ทุกขสมุทัยอริยสัจเป็นไฉนคือ ตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ มีความเพลิดเพลินยิ่งนักในอารมณ์นั้น ๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ก็ตัณหานี้นั้นแลเมื่อเกิด ย่อมเกิดที่ไหน เมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้ง

อยู่ที่ไหน สิ่งใดเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานั้นเมื่อเกิดย่อมเกิดในสิ่งนั้น เมื่อตั้งอยู่ก็ตั้งอยู่ในสิ่งนั้น ก็สิ่งอะไรเล่าเป็นที่รักที่ยินดีในโลก คือ จักขุเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานั้นเมื่อเกิด ย่อมเกิดที่จักขุนั้น เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่จักขุนั้น โสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... มโนเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานั้นเมื่อเกิด ย่อมเกิดที่มโนนั้น เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่มโนนั้น รูปทั้งหลายเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานั้นเมื่อเกิด ย่อมเกิดที่รูปนั้น เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่รูปนั้น เสียง ... ธรรมารมณ์ ... จักขุวิญญาณ ... จักขุสัมผัส ... มโนสัมผัส

... เวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส ... เวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัส ... รูปสัญญา ... ธัมมสัญญา ... รูปสัญเจตนา ... ธัมมสัญเจตนา ... รูปตัณหา ... ธัมมตัณหา ... รูปวิตก ... ธัมมวิตก ... รูปวิจาร ... ธัมมวิจารเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานั้นเมื่อเกิด ย่อมเกิดที่ธัมมวิจารนั้น เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ธัมมวิจารนั้น นี้เรียกว่าทุกขสมุทัยอริยสัจ{๘๔} [๘๔] ในอริยสัจ ๔ ประการนั้น ทุกขนิโรธอริยสัจเป็นไฉน คือ ความที่ตัณหานั้นนั่นแลดับไปเพราะสำรอกโดยไม่เหลือ ความสละ ความสลัดทิ้ง ความหลุดพ้น ความไม่อาลัย ก็ตัณหานี้นั้นแลเมื่อละย่อมละได้ที่ไหน เมื่อดับย่อมดับได้ที่ไหน คือ สิ่งใดเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานี้เมื่อละย่อมละได้ในสิ่งนั้น เมื่อดับ ย่อมดับได้ในสิ่งนั้น ก็สิ่งอะไรเล่าเป็นที่รักที่ยินดีในโลก คือ จักขุเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานี้เมื่อละย่อมละได้ที่จักขุนั้น เมื่อดับ ย่อมดับได้ที่จักขุนั้น โสตะ ... ธัมมวิจารเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ย่อมละได้ที่ธัมมวิจารนั้น เมื่อดับ ย่อมดับได้ที่ธัมมวิจารนั้น นี้เรียกว่าทุกขนิโรธอริยสัจ

{๘๕} [๘๕] ในอริยสัจ ๔ ประการนั้น ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ