ทุกขสัจนิทเทส เล่ม ๓๑

{๗๙} [๗๙] ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา” ชื่อว่าสุตมยญาณอย่างไร

ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘รูปไม่เที่ยงด้วยความหมายว่าสิ้นไป เป็นทุกข์ด้วยความหมายว่าน่ากลัว เป็นอนัตตาด้วยความหมายว่าหาแก่นสารมิได้’ ชื่อว่าสุตมยญาณ ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... จักขุ ... ชราและมรณะ ไม่เที่ยงด้วยความหมายว่าสิ้นไป เป็นทุกข์ด้วยความหมายว่าน่ากลัว เป็นอนัตตาด้วยความหมายว่าหาแก่นสารมิได้’ ชื่อว่าสุตมยญาณชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือเครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ ชื่อว่าสุตมยญาณ”

{๘๐} [๘๐] ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า “นี้ทุกขอริยสัจ นี้ทุกขสมุทัยอริยสัจ นี้ทุกขนิโรธอริยสัจ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ” ชื่อว่าสุตมยญาณอย่างไร

ในอริยสัจ ๔ ประการนั้น ทุกขอริยสัจเป็นไฉน คือ ชาติเป็นทุกข์ ชราเป็นทุกข์ มรณะเป็นทุกข์ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสเป็นทุกข์ ความประจวบกับสังขารหรือสัตว์อันไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากสังขารหรือสัตว์อันเป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ความไม่ได้สมปรารถนาก็เป็นทุกข์ โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

ในทุกขอริยสัจนั้น ชาติเป็นไฉน คือ ความเกิด ความก่อเกิด ความหยั่งลง ความบังเกิด ความถือกำเนิด ความปรากฏแห่งขันธ์ ความได้อายตนะครบในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ นี้เรียกว่าชาติ

ในทุกขอริยสัจนั้น ชราเป็นไฉน คือ ความแก่ ความครํ่าคร่า ความที่ฟันหลุด ความที่ผมหงอก ความที่หนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมแห่งอายุ ความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ ในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ นี้เรียกว่าชรา

ในทุกขอริยสัจนั้น มรณะเป็นไฉน คือ ความเคลื่อน ความเคลื่อนไป ความแตกดับ ความหายไป มฤตยู ความตาย ความทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ ความทิ้งซากศพไว้ ความขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์จากหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ นี้เรียกว่ามรณะ

{๘๑} [๘๑] ในทุกขอริยสัจนั้น โสกะเป็นไฉน คือ ความโศก กิริยาที่โศก ความเป็นผู้โศก ความโศก ณ ภายใน ความตรอมตรม ณ ภายใน ความตรอมจิต ความเสียใจ ลูกศรคือความโศกแห่งบุคคลผู้ถูกความเสื่อมแห่งญาติกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมแห่งสมบัติกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมคือโรคกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมแห่งศีลกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมแห่งทิฏฐิกระทบเข้าก็ดี ผู้ประจวบกับความเสื่อมอื่น ๆ ก็ดี ผู้ถูกเหตุแห่งทุกข์อื่น ๆ กระทบเข้าก็ดี นี้เรียกว่าโสกะในทุกขอริยสัจนั้น ปริเทวะเป็นไฉน คือ ความครวญ ความครํ่าครวญ กิริยาที่ครวญ กิริยาที่คร่ำครวญ ความร่ำไร ความเป็นผู้รํ่าไร ความเป็นผู้รำพัน ความบ่นด้วยวาจา ความเพ้อด้วยวาจา ความพูดพร่ำเพรื่อ กิริยาที่พูดพร่ำเพรื่อ ความเป็นผู้พูดพรํ่าเพรื่อ แห่งบุคคลผู้ถูกความเสื่อมแห่งญาติกระทบเข้าก็ดี ... ผู้ถูกเหตุแห่งทุกข์อื่น ๆ กระทบเข้าก็ดี นี้เรียกว่าปริเทวะ

ในทุกขอริยสัจนั้น ทุกข์เป็นไฉน คือ ความไม่สำราญ ความลำบากอันมีทางกาย ความไม่สำราญ ความลำบากที่สัตว์เสวยแล้วซึ่งเกิดแต่สัมผัสทางกาย กิริยาอันไม่สำราญ ทุกขเวทนาซึ่งเกิดแต่สัมผัสทางกาย นี้เรียกว่า ทุกข์

ในทุกขอริยสัจนั้น โทมนัสเป็นไฉน คือ ความไม่สำราญ ความลำบากอันมีทางใจ ความไม่สำราญ ความลำบากที่สัตว์เสวยแล้วซึ่งเกิดแต่สัมผัสทางใจ กิริยาอันไม่สำราญ ทุกขเวทนาซึ่งเกิดแต่สัมผัสทางใจ นี้เรียกว่า โทมนัส

ในทุกขอริยสัจนั้น อุปายาสเป็นไฉน คือ ความแค้น ความเคือง ความเป็นผู้แค้น ความเป็นผู้เคือง แห่งบุคคลผู้ถูกความเสื่อมแห่งญาติกระทบเข้าก็ดี ... ผู้ถูกเหตุแห่งทุกข์อื่น ๆ กระทบเข้าก็ดี นี้เรียกว่าอุปายาส

{๘๒} [๘๒] ในทุกขอริยสัจนั้น ความประจวบกับสังขารหรือสัตว์อันไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ เป็นไฉน คือ สังขารเหล่าใด คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจในโลกนี้ ย่อมมีแก่บุคคลนั้น หรือสัตว์เหล่าใดเป็นผู้ไม่หวังประโยชน์ ไม่หวังความเกื้อกูล ไม่หวังความสบาย ไม่หวังความปลอดโปร่งจากโยคกิเลสแก่บุคคลนั้น การไปร่วมกัน การมาร่วมกัน การอยู่ร่วมกัน การทำกิจร่วมกันกับสังขารหรือสัตว์เหล่านั้น นี้เรียกว่าความประจวบกับสังขารหรือสัตว์อันไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ในทุกขอริยสัจนั้น ความพลัดพรากจากสังขารหรือสัตว์อันเป็นที่รักเป็นทุกข์ เป็นไฉน คือ สังขารเหล่าใด คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจในโลกนี้ ย่อมมีแก่บุคคลนั้น หรือสัตว์เหล่าใด คือ มารดา บิดา พี่ชาย น้องชาย พี่หญิงน้องหญิง มิตร พวกพ้อง ญาติ หรือสาโลหิตเป็นผู้หวังประโยชน์ หวังความเกื้อกูล หวัง

ความสบาย หวังความปลอดโปร่งจากโยคกิเลสแก่บุคคลนั้น การไม่ไปร่วมกัน การไม่มาร่วมกัน การไม่อยู่ร่วมกัน การไม่ทำกิจร่วมกันกับสังขารหรือสัตว์เหล่านั้น นี้เรียกว่าความพลัดพรากจากสังขารหรือสัตว์อันเป็นที่รักเป็นทุกข์

ในทุกขอริยสัจนั้น ความไม่ได้สมปรารถนาเป็นทุกข์เป็นไฉน คือ สัตว์ทั้งหลายผู้มีความเกิดเป็นธรรมดามีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “ขอให้เราทั้งหลายอย่ามีชาติเป็นธรรมดา และชาติอย่ามาถึงแก่เราทั้งหลายเลย” ข้อนี้อันสัตว์ทั้งหลายไม่พึงได้ตามความปรารถนา แม้ความปรารถนาสิ่งใดไม่ได้สิ่งนั้น นี้ก็เป็นทุกข์ สัตว์ทั้งหลายผู้มีชราเป็นธรรมดา ... สัตว์ทั้งหลาย ผู้มีพยาธิเป็นธรรมดา ... สัตว์ทั้งหลายผู้มีมรณะเป็นธรรมดา ... สัตว์ทั้งหลาย ผู้มีโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสเป็นธรรมดา มีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “ขอให้เราทั้งหลายอย่าพึงมีความเศร้าโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย

ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจเป็นธรรมดาเลย และขอความเศร้าโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ ไม่พึงมาถึงแก่เราทั้งหลายเลย” ข้อนี้อันสัตว์ทั้งหลายไม่พึงได้ตามความปรารถนา ความไม่ได้สมปรารถนาแม้นี้ก็เป็นทุกข์ในทุกขอริยสัจนั้น โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ ก็เป็นทุกข์ เป็นไฉน คืออุปาทานขันธ์คือรูป อุปาทานขันธ์คือเวทนา อุปาทานขันธ์คือสัญญา อุปาทานขันธ์คือสังขาร อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ อุปาทานขันธ์เหล่านี้ เรียกว่า โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ นี้เรียกว่าทุกขอริยสัจ

{๘๓} [๘๓] ในอริยสัจ ๔ ประการนั้น ทุกขสมุทัยอริยสัจเป็นไฉนคือ ตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ มีความเพลิดเพลินยิ่งนักในอารมณ์นั้น ๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ก็ตัณหานี้นั้นแลเมื่อเกิด ย่อมเกิดที่ไหน เมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้ง