๕. วิโมกขกถา เล่ม ๓๑

๕. วิโมกขกถา

ว่าด้วยวิโมกข์

อุทเทส

[๔๖๙] ต้นเหตุเรื่องบริบูรณ์แล้ว

{๔๖๙} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิโมกข์มี ๓ ประการนี้ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ สุญญตวิโมกข์ ๑ อนิมิตตวิโมกข์ ๑ อัปปณิหิตวิโมกข์ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิโมกข์ ๓ ประการนี้

อีกประการหนึ่ง วิโมกข์ ๖๘ คือ สุญญตวิโมกข์ ๑ อนิมิตตวิโมกข์ ๑ อัปปณิหิตวิโมกข์ ๑ อัชฌัตตวุฏฐานวิโมกข์ ๑ พหิทธาวุฏฐานวิโมกข์ ๑ ทุภโตวุฏฐานวิโมกข์ ๑ วิโมกข์ ๔ จากอัชฌัตตวุฏฐานวิโมกข์ วิโมกข์ ๔ จากพหิทธาวุฏฐานวิโมกข์ วิโมกข์ ๔ จากทุภโตวุฏฐานวิโมกข์ วิโมกข์ ๔ อันอนุโลมแก่อัชฌัตตวุฏฐานวิโมกข์ วิโมกข์ ๔ อันอนุโลมแก่พหิทธาวุฏฐานวิโมกข์ วิโมกข์ ๔ อันอนุโลมแก่ทุภโตวุฏฐานวิโมกข์ วิโมกข์ ๔ อันระงับจากอัชฌัตตวุฏฐานวิโมกข์ วิโมกข์ ๔ อันระงับจากพหิทธาวุฏฐานวิโมกข์ วิโมกข์ ๔ อันระงับจากทุภโตวุฏฐานวิโมกข์ ชื่อว่าวิโมกข์ เพราะอรรถว่าภิกษุผู้มีรูปเห็นรูปทั้งหลาย เพราะอรรถว่าภิกษุผู้ไม่มีความสำคัญว่าเป็นรูปในภายในเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก เพราะอรรถว่าภิกษุน้อมใจไปในธรรมส่วนงามเท่านั้น อากาสานัญจายตนสมาบัติวิโมกข์ วิญญาณัญจายตนสมาบัติวิโมกข์ อากิญจัญญายตนสมาบัติวิโมกข์ เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติวิโมกข์ สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติวิโมกข์ สมยวิโมกข์ อสมยวิโมกข์ สามยิกวิโมกข์ อสามยิกวิโมกข์ กุปปวิโมกข์ อกุปปวิโมกข์ โลกิยวิโมกข์

โลกุตตรวิโมกข์ สาสววิโมกข์ อนาสววิโมกข์ สามิสวิโมกข์ นิรามิสวิโมกข์ นิรามิสตรวิโมกข์ ปณิหิตวิโมกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์ ปณิหิตปัสสัทธิวิโมกข์ สุญญตวิโมกข์ วิสุญญตวิโมกข์ เอกัตตวิโมกข์ นานัตตวิโมกข์ สัญญาวิโมกข์ ญาณวิโมกข์ สีติสิยาวิโมกข์ ฌานวิโมกข์ อนุปาทาจิตตวิโมกข์

นิทเทส

{๔๗๐} [๔๗๐] สุญญตวิโมกข์เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี พิจารณาเห็นดังนี้ว่า “นามรูปนี้ว่างจากความเป็นอัตตาและจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา” เธอย่อมไม่ทำความยึดมั่นในนามรูปนั้น เพราะเหตุนั้น วิโมกข์ของภิกษุนั้นจึงเป็นวิโมกข์ที่ว่างเปล่า นี้ชื่อว่าสุญญตวิโมกข์อนิมิตตวิโมกข์เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี พิจารณาเห็นดังนี้ว่า “นามรูปนี้ว่างจากความเป็นอัตตาและจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา” เธอย่อมไม่ทำเครื่องกำหนดหมายในนามรูปนั้น เพราะเหตุนั้น วิโมกข์ของภิกษุนั้นจึงเป็นวิโมกข์ที่ไม่มีเครื่องกำหนดหมาย นี้ชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์อัปปณิหิตวิโมกข์เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี พิจารณาเห็นดังนี้ว่า “นามรูปนี้ว่างจากความเป็นอัตตาและจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา” เธอย่อมไม่ทำความปรารถนาในนามรูปนั้น เพราะเหตุนั้น วิโมกข์ของภิกษุนั้นจึงเป็นวิโมกข์ที่ไม่มีความปรารถนา นี้ชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์อัชฌัตตวุฏฐานวิโมกข์เป็นไฉน คือ ฌาน ๔ ชื่อว่าอัชฌัตตวุฏฐานวิโมกข์

พหิทธาวุฏฐานวิโมกข์เป็นไฉน คือ อรูปสมาบัติ ๔ ชื่อว่าพหิทธาวุฏฐานวิโมกข์

ทุภโตวุฏฐานวิโมกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรค ๔ ชื่อว่าทุภโตวุฏฐานวิโมกข์

{๔๗๑} [๔๗๑] วิโมกข์ ๔ จากอัชฌัตตวุฏฐานวิโมกข์เป็นไฉน คือ ปฐมฌานออกจากนิวรณ์ ทุติยฌานออกจากวิตกวิจาร ตติยฌานออกจากปีติ จตุตถฌานออกจากสุขและทุกข์ นี้ชื่อว่าวิโมกข์ ๔ จากอัชฌัตตวุฏฐานวิโมกข์

วิโมกข์ ๔ จากพหิทธาวุฏฐานวิโมกข์เป็นไฉน คือ อากาสานัญจายตนสมาบัติออกจากรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา นานัตตสัญญา วิญญาณัญจายตน สมาบัติออกจากอากาสานัญจายตนสัญญา อากิญจัญญายตนสมาบัติออกจากวิญญาณัญจายตนสัญญา อากิญจัญญายตนสมาบัติออกจากวิญญาณัญจายตนสัญญา เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติออกจากอากิญจัญญายตนสัญญา นี้ชื่อว่าวิโมกข์ ๔ จากพหิทธาวุฏฐานวิโมกข์

วิโมกข์ ๔ จากทุภโตวุฏฐานวิโมกข์เป็นไฉน คือ โสดาปัตติมรรคออกจากสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ทิฏฐิอนุสัย วิจิกิจฉานุสัยออกจากเหล่ากิเลสที่เป็นไปตามสักกายทิฏฐิเป็นต้นนั้น จากขันธ์ทั้งหลายและออกจากสรรพนิมิตภายนอก สกทาคามิมรรคออกจากกามราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัยส่วนหยาบ ๆ ออกจากเหล่ากิเลสที่เป็นไปตามกามราคสังโยชน์เป็นต้นนั้น จากขันธ์ทั้งหลาย และออกจากสรรพนิมิตภายนอก อนาคามิมรรคออกจากกามราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย ส่วนละเอียด ๆ ออกจากเหล่ากิเลสที่เป็นไปตามกามราคาสังโยชน์เป็นต้นนั้น จากขันธ์ทั้งหลาย และออกจากสรรพนิมิตภายนอก อรหัตมรรคออกจากรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา มานานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัย ออกจากเหล่ากิเลสที่เป็นไป

ตามรูปราคะเป็นต้นนั้น จากขันธ์ทั้งหลาย และออกจากสรรพนิมิตภายนอก นี้ชื่อว่าวิโมกข์ ๔ จากทุภโตวุฏฐานวิโมกข์

{๔๗๒} [๔๗๒] วิโมกข์ ๔ อันอนุโลมแก่อัชฌัตตวุฏฐานวิโมกข์เป็นไฉน คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตาจิตเพื่อประโยชน์แก่การได้ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌานนี้ชื่อว่าวิโมกข์ ๔ อันอนุโลมแก่อัชฌัตตวุฏฐานวิโมกข์วิโมกข์ ๔ อันอนุโลมแก่พหิทธาวุฏฐานวิโมกข์เป็นไฉน คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตาจิตเพื่อประโยชน์แก่การได้อากาสานัญจายตนสมาบัติ วิญญาณัญจายตนสมาบัติ อากิญจัญญายตนสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ นี้ชื่อว่าวิโมกข์ ๔ อันอนุโลมแก่พหิทธาวุฏฐานวิโมกข์วิโมกข์ ๔ อันอนุโลมแก่ทุภโตวุฏฐานวิโมกข์เป็นไฉน คือ อนิจจานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนา อนัตตานุปัสสนาเพื่อประโยชน์แก่การได้โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค อรหัตตมรรค นี้ชื่อว่าวิโมกข์ ๔ อันอนุโลมแก่ทุภโตวุฏฐานวิโมกข์{๔๗๓} [๔๗๓] วิโมกข์ ๔ อันระงับจากอัชฌัตตวุฏฐานวิโมกข์เป็นไฉน คือ การได้หรือวิบากแห่งปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน นี้ชื่อว่าวิโมกข์ ๔ อันระงับจากอัชฌัตตวุฏฐานวิโมกข์

วิโมกข์ ๔ อันระงับจากพหิทธาวุฏฐานวิโมกข์เป็นไฉน คือ การได้หรือวิบากแห่งอากาสานัญจายตนสมาบัติ แห่งวิญญาณัญจายตนสมาบัติ แห่งอากิญจัญญายตนสมาบัติ แห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ นี้ชื่อว่าวิโมกข์ ๔ อันระงับจากพหิทอาวุฏฐานวิโมกข์

วิโมกข์ ๔ อันระงับจากทุภโตวุฏฐานวิโมกข์เป็นไฉน คือ โสดาปัตติผลแห่งโสดาปัตติมรรค สกทาคามิผลแห่งสกทาคามิมรรค อนาคามิผลแห่งอนาคามิมรรค อรหัตตผลแห่งอรหัตตมรรค นี้ชื่อว่าวิโมกข์ ๔ อันระงับจากทุภโตวุฏฐานวิโมกข์

{๔๗๔} [๔๗๔] ชื่อว่าวิโมกข์เพราะอรรถว่าภิกษุผู้มีรูปเห็นรูปทั้งหลายอย่างไร

คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้มนสิการถึงเฉพาะนิมิตสีเขียวในภายในย่อมได้เฉพาะนีลสัญญา เธอทำนิมิตนั้นให้เป็นอันถือไว้ดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว กำหนดไว้ดีแล้ว ย่อมน้อมจิตไปในนิมิตสีเขียวภายนอก ย่อมได้เฉพาะนีลสัญญา เธอทำนิมิตนั้นให้เป็นอันถือไว้ดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว กำหนดไว้ดีแล้ว ครั้นแล้วย่อมเสพ เจริญ ทำให้มาก เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า “นิมิตสีเขียวทั้งสองทั้งภายในและภายนอกนี้เป็นรูป” เธอเป็นผู้มีความสำคัญว่าเป็นรูป ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้มนสิการถึงเฉพาะนิมิตสีเหสิอง ... นิมิตสีแดง ... นิมิตสีขาวในภายใน ย่อมได้เฉพาะโอทาตสัญญา เธอทำนิมิตนั้นให้เป็นอันถือไว้ดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว กำหนดไว้ดีแล้ว ครั้นแล้วย่อมน้อมจิตไปในนิมิตสีขาวภายนอก ย่อมได้เฉพาะโอทาตสัญญา เธอทำนิมิตนั้นให้เป็นอันถือไว้ดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว กำหนดไว้ดีแล้ว ครั้นแล้วย่อมเสพ เจริญ ทำให้มาก เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า “นิมิตสีขาวทั้งสองทั้งภายในและภายนอกนี้เป็นรูป” เธอเป็นผู้มีความสำคัญว่าเป็นรูป ชื่อว่าวิโมกข์เพราะอรรถว่าภิกษุผู้มีรูปเห็นรูปทั้งหลายอย่างนี้{๔๗๕} [๔๗๕] ชื่อว่าวิโมกข์ เพราะอรรถว่าภิกษุผู้ไม่มีความสำคัญว่าเป็นรูป ในภายในเห็นรูปทั้งหลายในภายนอกอย่างไร

ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ไม่มนสิการถึงเฉพาะนิมิตสีเขียวในภายในไม่ได้นีลสัญญา แต่น้อมจิตไปในนิมิตสีเขียวภายนอก ย่อมได้นีลสัญญาเธอจึงทำนิมิตนั้นให้เป็นอันถือไว้ดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว กำหนดไว้ดีแล้ว

ครั้นแล้วย่อมเสพ เจริญ ทำให้มาก เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า “เราไม่มีความสำคัญว่าเป็นรูปในภายใน นิมิตสีเขียวภายนอกนี้เป็นรูป” เธอก็มีรูปสัญญา ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่มนสิการถึงเฉพาะนิมิตสีเหลือง ... นิมิตสีแดง ... นิมิตสีขาวในภายใน ไม่ได้โอทาตสัญญา แต่น้อมจิตไปในนิมิตสีขาวภายนอก ย่อมได้โอทาตสัญญา เธอจึงทำนิมิตนั้นให้เป็นอันถือไว้ดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว กำหนดไว้ดีแล้ว ครั้นแล้วย่อมเสพ เจริญ ทำให้มาก เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า “เราไม่มีความสำคัญว่าเป็นรูปในภายใน นิมิตสีขาวในภายนอกนี้เป็นรูป” เธอก็มีรูปสัญญา ชื่อว่าวิโมกข์เพราะอรรถว่าภิกษุผู้ไม่มีความสำคัญว่าเป็นรูปในภายในเห็นรูปทั้งหลายในภายนอกอย่างนี้{๔๗๖} [๔๗๖] ชื่อว่าวิโมกข์เพราะอรรถว่าภิกษุน้อมใจไปในธรรมส่วนงามเท่านั้นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ทิศที่ ๒ ที่๓ที่ ๔ ก็เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั้งปวง ในที่ทุกสถานอยู่ มีใจประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ เพราะเป็นผู้เจริญเมตตา สัตว์ทั้งหลายจึงไม่เป็นที่เกลียดชัง มีใจประกอบด้วยกรุณา ... เพราะเป็นผู้เจริญกรุณา สัตว์ทั้งหลายจึงไม่เป็นที่เกลียดชัง มีใจประกอบด้วยมุทิตา ... เพราะเป็นผู้เจริญมุทิตา สัตว์ทั้งหลายจึงไม่เป็นที่เกลียดชัง มีใจประกอบด้วยอุเบกขา แผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ... เพราะเป็นผู้เจริญอุเบกขา สัตว์ทั้งหลายจึงไม่เป็นที่เกลียดชัง ชื่อว่าวิโมกข์เพราะอรรถว่าภิกษุน้อมใจไปในธรรมส่วนงามเท่านั้นอย่างนี้{๔๗๗} [๔๗๗] อากาสานัญจายตนสมาบัตวิโมกข์เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เพราะล่วงรูปสัญญา เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึง

นานัตตสัญญาโดยประการทั้งปวง เข้าอากาสานัญจายตนสมาบัติด้วยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ นี้ชื่อว่าอากาสานัญจายตน สมาบัติวิโมกข์

วิญญาณัญจายตนสมาบัติวิโมกข์เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เพราะล่วงอากาสานัญจายตนสมาบัติโดยประการทั้งปวง เข้าวิญญาณัญจายตนสมาบัติด้วยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ นี้ชื่อว่าวิญญาณัญจายตนสมาบัติวิโมกข์อากิญจัญญายตนสมาบัติวิโมกข์เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนสมาบัติโดยประการทั้งปวง เข้าอากิญจัญญายตนสมาบัติด้วยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ นี้ชื่อว่าอากิญจัญญายตนสมาบัติวิโมกข์เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติวิโมกข์เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงอากิญจัญญายตนสมาบัติโดยประการทั้งปวง เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติอยู่ นี้ชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติวิโมกข์สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติวิโมกข์เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติโดยประการทั้งปวง เข้าสัญญาเวทยิตนี้โรธอยู่ นี้ชื่อว่าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติวิโมกข์{๔๗๘} [๔๗๘] สมยวิโมกข์เป็นไฉน คือ ฌาน ๔ และอรูปสมาบัติ ๔ นี้ชื่อว่าสมยวิโมกข์

อสมยวิโมกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรค ๔ สามัญญผล ๔ และนิพพาน นี้ชื่อว่าอสมยวิโมกข์

สามยิกวิโมกข์เป็นไฉน คือ ฌาน ๔ และอรูปสมาบัติ ๔ นี้ชื่อว่าสามยิกวิโมกข์

อสามยิกวิโมกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรค ๔ สามัญญผล ๔ และนิพพาน นี้ชื่อว่าอสามยิกวิโมกข์กุปปวิโมกข์เป็นไฉน คือ ฌาน ๔ และอรูปสมาบัติ ๔ นี้ชื่อว่ากุปปวิโมกข์อกุปปวิโมกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรค ๔ สามัญญผล ๔ และนิพพาน นี้ชื่อว่าอกุปปวิโมกข์โลกิยวิโมกข์เป็นไฉน คือ ฌาน ๔ และอรูปสมาบัติ ๔ นี้ชื่อว่าโลกิยวิโมกข์โลกุตตรวิโมกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรค ๔ สามัญญผล ๔ และนิพพาน นี้ชื่อว่าโลกุตตรวิโมกข์สาสววิโมกข์เป็นไฉน คือ ฌาน ๔ และอรูปสมาบัติ ๔ นี้ชื่อว่าสาสววิโมกข์อนาสววิโมกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรค ๔ สามัญญผล ๔ และนิพพานนี้ชื่อว่าอนาสววิโมกข์{๔๗๙} [๔๗๙] สามิสวิโมกข์เป็นไฉน คือ วิโมกข์ปฏิสังยุตด้วยรูป นี้ชื่อว่าสามิสวิโมกข์นิรามิสวิโมกข์เป็นไฉน คือ วิโมกข์ที่ไม่ปฏิสังยุตด้วยรูป นี้ชื่อว่านิรามิสวิโมกข์นิรามิสตรวิโมกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรค ๔ สามัญญผล ๔ และนิพพาน นี้ชื่อว่านิรามิสตรวิโมกข์ปณิหิตวิโมกข์เป็นไฉน คือ ฌาน ๔ อรูปสมาบัติ ๔ นี้ชื่อว่า ปณิหิตวิโมกข์

อัปปณิหิตวิโมกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรค ๔ สามัญญผล ๔ และนิพพาน นี้ชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์

ปณิหิตปฏิปัสสัทธิวิโมกข์เป็นไฉน คือ การได้หรือวิบากแห่งปฐมฌาน ... แห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ นี้ชื่อว่าปณิหิตปฏิปัสสัทธิวิโมกข์

สุญญตวิโมกข์เป็นไฉน คือ ฌาน ๔ และอรูปสมาบัติ ๔ นี้ชื่อว่า สุญญตวิโมกข์

วิสุญญตวิโมกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรค ๔ สามัญญผล ๔ และนิพพาน นี้ชื่อว่าวิสุญญตวิโมกข์

เอกัตตวิโมกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรค ๔ สามัญญผล ๔ และนิพพาน นี้ชื่อว่าเอกัตตวิโมกข์

นานัตตวิโมกข์เป็นไฉน คือ ฌาน ๔ และอรูปสมาบัติ ๔ นี้ชื่อว่านานัตตวิโมกข์

{๔๘๐} [๔๘๐] สัญญาวิโมกข์เป็นไฉน คือ สัญญาวิโมกข์ ๑ เป็นสัญญาวิโมกข์ ๑๐ สัญญาวิโมกข์ ๑๐ เป็นสัญญาวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยาย พึงมีได้

คำว่า พึงมีได้ ความว่า พึงมีได้อย่างไร

อนิจจานุปัสสนาญาณพ้นจากนิจจสัญญา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสัญญาวิโมกข์ ทุกขานุปัสสนาญาณพ้นจากสุขสัญญา อนัตตานุปัสสนาญาณพ้นจากอัตตสัญญา นิพพิทานุปัสสนาญาณพ้นจากนันทิสัญญา วิราคานุปัสสนาญาณพ้นจากราคสัญญา นิโรธานุปัสสนาญาณพ้นจากสมุทยสัญญา ปฏินิสสัคคานุปัสสนาญาณพ้นจากอาทานสัญญา อนิมิตตานุปัสสนาญาณพ้นจากนิมิตตสัญญา อัปปณิหิตานุปัสสนาญาณพ้นจากปณิธิสัญญา สุญญตานุปัสสนาญาณพ้นจากอภินิเวสสัญญา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า

สัญญาวิโมกข์ สัญญาวิโมกข์ ๑ เป็นสัญญาวิโมกข์ ๑๐ สัญญาวิโมกข์ ๑๐ เป็นสัญญาวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายพึงมีได้อย่างนี้

ญาณ คือ การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูป พ้นจากนิจจสัญญาเพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสัญญาวิโมกข์ ... ญาณคือการพิจารณาเห็นความว่างเปล่าในรูป พ้นจากอภินิเวสสัญญา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสัญญาวิโมกข์ สัญญาวิโมกข์ ๑ เป็นสัญญาวิโมกข์ ๑๐ สัญญาวิโมกข์ ๑๐ เป็นสัญญาวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายพึงมีได้อย่างนี้

ญาณ คือ การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา ... ในสัญญา... ในสังขาร ... ในวิญญาณ... ในจักษุ ... ในชราและมรณะ พ้นจากนิจจสัญญา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสัญญาวิโมกข์ ... ญาณคือการพิจารณาเห็นความว่างเปล่าในชราและมรณะ พ้นจากอภินิเวสสัญญา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัญญาวิโมกข์ สัญญาวิโมกข์ ๑ เป็นสัญญาวิโมกข์ ๑๐ สัญญาวิโมกข์ ๑๐ เป็นสัญญาวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายพึงมีได้อย่างนี้ นี้ชื่อว่าสัญญาวิโมกข์{๔๘๑} [๔๘๑] ญาณวิโมกข์เป็นไฉน คือ ญาณวิโมกข์ ๑ เป็นญาณวิโมกข์ ๑๐ ญาณวิโมกข์ ๑๐ เป็นญาณวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายพึงมีได้

คำว่า พึงมีได้ ความว่า ก็พึงมีได้อย่างไร

อนิจจานุปัสสนายถาภูตญาณ พ้นจากความหลงโดยความเป็นสภาพเที่ยงจากความไม่รู้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าญาณวิโมกข์ ทุกขานุปัสสนายถาภูตญาณ พ้นจากความหลงโดยความเป็นสุขจากความไม่รู้ อนัตตานุปัสสนายถาภูตญาณพ้นจากความหลงโดยความเป็นอัตตาจากความไม่รู้ นิพพิทานุปัสสนายถาภูตญาณพ้นจากความหลงโดยความเพลิดเพลินจากความไม่รู้ วิราคานุปัสสนายถาภูตญาณพ้นจากความหลงโดยความกำหนัดจากความไม่รู้ นิโรธานุปัสสนายถาภูตญาณพ้นจากความหลงโดยเป็นเหตุ

ให้เกิดจากความไม่รู้ ปฏินิสสัคคานุปัสสนายถาภูตญาณพ้นจากความหลงโดยความถือมั่นจากความไม่รู้ อนิมิตตานุปัสสนายถาภูตญาณพ้นจากความหลงโดยความเป็นนิมิตจากความไม่รู้ อัปปณิหิตานุปัสสนายถาภูตญาณพ้นจากความหลงโดยความเป็นที่ตั้งจากความไม่รู้ สุญญตานุปัสสนายถาภูตญาณพ้นจากความหลงโดยความยึดมั่นจากความไม่รู้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าญาณวิโมกข์ ญาณวิโมกข์ ๑ เป็นญาณวิโมกข์ ๑๐ ญาณวิโมกข์ ๑๐ เป็นญาณวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายพึงมีได้อย่างนี้ยถาภูตญาณ คือ การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูป พ้นจากความหลงโดยความเป็นสภาพเที่ยงจากความไม่รู้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าญาณวิโมกข์

... ยถาภูตญาณ คือ การพิจารณาเห็นความว่างเปล่าในรูปพ้นจากความหลงโดยความยึดมั่นจากความไม่รู้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าญาณวิโมกข์ ญาณวิโมกข์ ๑ เป็นญาณวิโมกข์ ๑๐ ญาณวิโมกข์ ๑๐ เป็นญาณวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายพึงมีได้อย่างนี้ยถาภูตญาณ คือ การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขาร ... ในวิญญาณ ... ในจักขุ ... ในชราและมรณะพ้นจากความหลงโดยเป็นสภาพเที่ยงจากความไม่รู้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าญาณวิโมกข์ ... ยถาภูตญาณ คือ การพิจารณาเห็นความว่างเปล่าในชราและมรณะ พ้นจากความหลงโดยความยึดมั่นจากความไม่รู้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าญาณวิโมกข์ ญาณวิโมกข์ ๑ เป็นญาณวิโมกข์ ๑๐ ญาณวิโมกข์ ๑๐ เป็นญาณวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายพึงมีได้อย่างนี้ นี้ชื่อว่าญาณวิโมกข์{๔๘๒} [๔๘๒] สีติสิยาวิโมกข์เป็นไฉน คือ สีติสิยาวิโมกข์ ๑ เป็นสีติสิยาวิโมกข์ ๑๐ สีติสิยาวิโมกข์ ๑๐ เป็นสีติสิยาวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายพึงมีได้

คำว่า พึงมีได้ ความว่า ก็พึงมีได้อย่างไร

อนิจจานุปัสสนาเป็นญาณอันมีความเย็นใจอย่างเยี่ยม พ้นจากความเดือดร้อน ความเร่าร้อน และความกระวนกระวายโดยความเป็นสภาพเที่ยงเพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสีติสิยาวิโมกข์ ทุกขานุปัสสนา ... โดยความเป็นสุข อนัตตานุปัสสนา ... โดยความเป็นอัตตา นิพพิทานุปัสสนา ... โดยความเพลิดเพลิน วิราคานุปัสสนา ... โดยความกำหนัด นิโรธานุปัสสนา ... โดยความเป็นเหตุเกิด ปฏินิสสัคคานุปัสสนา ... โดยความถือมั่น อนิมิตตานุปัสสนา ... โดยมีนิมิตเครื่องหมาย อัปปณิหิตานุปัสสนา ... โดยเป็นที่ตั้ง สุญญตานุปัสสนาเป็นญาณอันมีความเย็นใจอย่างเยี่ยมพ้นจากความเดือดร้อน ความเร่าร้อน และความกระวนกระวายโดยความยึดมั่น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสีติสิยาวิโมกข์ สีติสิยาวิโมกข์ ๑ เป็นสีติสิยาวิโมกข์ ๑๐ สีติสิยาวิโมกข์ ๑๐ เป็นสีติสิยาวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายพึงมีได้อย่างนี้ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูปเป็นญาณอันมีความเย็นใจอย่างเยี่ยม พ้นจากความเดือดร้อน ความเร่าร้อน และความกระวนกระวายโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสีติสิยาวิโมกข์ ... ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยาย พึงมีได้อย่างนี้

ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขาร ... ในวิญญาณ ... ในจักขุ ... ญาณคือการพิจารณาเห็นความว่างเปล่า ในชราและมรณะเป็นญาณอันมีความเย็นใจอย่างเยี่ยม พ้นจากความเดือดร้อน ความเร่าร้อน และความกระวนกระวายโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสีติสิยาวิโมกข์ ... สีติสิยาวิโมกข์ ๑ เป็นสีติสิยาวิโมกข์ ๑๐ สีติสิยาวิโมกข์ ๑๐ เป็นสีติสิยาวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายพึงมีได้อย่างนี้ นี้ชื่อว่าสีติสิยาวิโมกข์

{๔๘๓} [๔๘๓] ฌานวิโมกข์เป็นไฉนคือ เนกขัมมะย่อมเผา ย่อมไหม้กามฉันทะ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฌาน ผู้เผา ผู้ไหม้ย่อมพ้นไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฌานวิโมกข์ ธรรมทั้งหลายย่อมเผากิเลสทั้งหลายไหม้ ฌายีบุคคลย่อมรู้ทั้งธรรมที่เผาและกิเลสที่ถูกเผา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฌานวิโมกข์ ความไม่พยาบาทย่อมเผา ย่อมไหม้ความพยาบาท เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฌาน ... อาโลกสัญญาย่อมเผา ย่อมไหม้ถีนมิทธะ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฌาน ... ความไม่ฟุ้งซ่านย่อมเผา ย่อมไหม้อุทธัจจะ ... การกำหนดย่อมเผา ย่อมไหม้วิจิกิจฉา ... ฌานย่อมเผา ย่อมไหม้อวิชชา ...ความปราโมทย์ย่อมเผา ย่อมไหม้อรติ ปฐมฌานย่อมเผา ย่อมไหม้นิวรณ์ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฌาน ... อรหัตตมรรคย่อมเผา ย่อมไหม้กิเลสทั้งปวง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฌาน ผู้เผา ผู้ไหม้ย่อมพ้นไปเพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ฌานวิโมกข์ ธรรมทั้งหลายย่อมเผากิเลสทั้งหลายไหม้ ฌายีบุคคลย่อมรู้ทั้งธรรมที่เผาและกิเลสที่ถูกเผา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฌานวิโมกข์{๔๘๔} [๔๘๔] อนุปาทาจิตตวิโมกข์เป็นไฉน

คือ อนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑ เป็นอนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑๐ อนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑๐ เป็นอนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายพึงมีได้

คำว่า พึงมีได้ ความว่า ก็พึงมีได้อย่างไร

อนิจจานุปัสสนาญาณพ้นจากความถือมั่นโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนุปาทาจิตตวิโมกข์ ทุกขานุปัสสนาญาณพ้นจากความถือมั่นโดยความเป็นสุข อนัตตานุปัสสนาญาณพ้นจากความถือมั่นโดยความเป็นอัตตา นิพพิทานุปัสสนาญาณพ้นจากความถือมั่นโดยความเพลิดเพลิน วิราคานุปัสสนาญาณพ้นจากความถือมั่นโดยความกำหนัด นิโรธานุปัสสนาญาณพ้นจากความถือมั่นโดยความเป็นเหตุเกิด ปฏินิสสัคคา

นุปัสสนาญาณพ้นจากความถือมั่นโดยความถือผิด อนิมิตตานุปัสสนาญาณพ้นจากความถือมั่นโดยนิมิต อัปปณิหิตานุปัสสนาญาณพ้นจากความถือมั่นโดยเป็นที่ตั้ง สุญญตานุปัสสนาญาณพ้นจากความถือมั่นโดยความยึดมั่น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนุปาทาจิตตวิโมกข์ อนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑ เป็นอนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑๐ อนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑๐ เป็นอนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายพึงมีได้อย่างนี้ญาณ คือ การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูป พ้นจากความถือมั่นโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนุปาทาจิตตวิโมกข์ ... ญาณ คือ การพิจารณาเห็นความว่างเปล่าในรูป พ้นจากความถือมั่นโดยความยึดมั่น

เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนุปาทาจิตตวิโมกข์ อนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑ เป็นอนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑๐ อนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑๐ เป็นอนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายพึงมีได้อย่างนี้ญาณ คือ การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขาร ... ในวิญญาณ ... ในจักขุ ... ในชราและมรณะ พ้นจากความถือมั่นโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนุปาทาจิตตวิโมกข์ ญาณ คือ การพิจารณาเห็นความว่างเปล่าในชราและมรณะ พ้นจากความถือมั่นโดยความยึดมั่น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนุปาทาจิตตวิโมกข์ อนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑ เป็นอนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑๐ อนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑๐ เป็นอนุปาทาจิตตวิโมกข์ ๑ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยาย พึงมีได้อย่างนี้{๔๘๕} [๔๘๕] อนิจจานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทานเท่าไร ทุกขานุปัสสนาญาณ อนัตตานุปัสสนาญาณ นิพพิทานุปัสสนาญาณ วิราคานุปัสสนาญาณ นิโรธานุปัสสนาญาณ ปฏินิสสัคคานุปัสสนาญาณ อนิมิตตานุปัสสนาญาณ อัปปณิหิตานุปัสสนาญาณ สุญญตานุปัสสนาญาณ ย่อมพ้นจากอุปาทานเท่าไร

อนิจจานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ ทุกขานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ อนัตตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ นิพพิทานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ วิราคานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ นิโรธานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๔ ปฏินิสสัคคานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๔ อนิมิตตานุปัสสนาญาณ ย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ อัปปณิหิตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ สุญญตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓{๔๘๖} [๔๘๖] อนิจจานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ อะไรบ้าง

อนิจจานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ คือ ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน อนิจจานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ เหล่านี้ทุกขานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ คืออะไร

ทุกขานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ คือ กามุปาทาน ทุกขานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ นี้

อนัตตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ อะไรบ้าง

อนัตตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ คือ ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน อนัตตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ เหล่านี้นิพพิทานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ คืออะไร

นิพพิทานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ คือ กามุปาทาน นิพพิทานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ นี้

วิราคานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ คืออะไร

วิราคานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ คือ กามุปาทาน วิราคานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ นี้

นิโรธานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน๔ อะไรบ้าง นิโรธานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๔ คือ กามุปาทาน ทิฎฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน นิโรธานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๔ เหล่านี้

ปฏินิสสัคคานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๔ อะไรบ้าง ปฏินิสสัคคานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๔ คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน ปฏินิสสัคคานุปัสสนาญาณ ย่อมพ้นจากอุปาทาน ๔ เหล่านี้

อนิมิตตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ อะไรบ้าง อนิมิตตา นุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ คือ ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน อนิมิตตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ เหล่านี้

อัปปณิหิตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ คืออะไร อัปปณิหิตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ คือกามุปาทาน อัปปณิหิตานุปัสสนา ญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ นี้

สุญญตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ อะไรบ้าง สุญญตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ คือ ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน สุญญตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ เหล่านี้

ญาณ ๔ เหล่านี้ คือ อนิจจานุปัสสนาญาณ ๑ อนัตตานุปัสสนาญาณ ๑ อนิมิตตานุปัสสนาญาณ ๑ สุญญตานุปัสสนาญาณ ๑ ย่อมพ้นจากอุปาทาน ๓ คือ ทิฏฐุปาทาน ๑ สีลัพพตุปาทาน ๑ อัตตวาทุปาทาน ๑ ญาณ ๔ เหล่านี้ คือ ทุกขานุปัสสนาญาณ ๑ นิพพิทานุปัสสนาญาณ ๑ วิราคานุปัสสนาญาณ ๑ อัปปณิหิตานุปัสสนาญาณ ๑ ย่อมพ้นจากอุปาทาน ๑ คือกามุปาทาน ญาณ ๒ เหล่านี้ คือ นิโรธานุปัสสนาญาณ ๑ ปฏินิสสัคคานุปัสสนาญาณ ๑ ย่อมพ้นจากอุปาทาน ๔ คือ กามุปาทาน ๑

ทิฏฐุปาทาน ๑ สีลัพพตุปาทาน ๑ อัตตวาทุปาทาน ๑ นี้ชื่อว่าอนุปาทานจิตตวิโมกข์

จบ ปฐมภาณวาร

{๔๘๗} [๔๘๗] ก็วิโมกข์อันเป็นประธาน ๓ นี้แลย่อมเป็นไปเพื่อความนำออกไปจากโลก ด้วยความที่จิตแล่นไปในอนิมิตตธาตุเพราะพิจารณาเห็นสรรพสังขารโดยความหมุนเวียนไปตามกำหนด ด้วยความที่จิตแล่นไปในอัปปณิหิตธาตุเพราะความองอาจแห่งใจในสรรพสังขาร และด้วยความที่จิตแล่นไปในสุญญตธาตุเพราะพิจารณาเห็นธรรมทั้งปวงโดยแปรเป็นอย่างอื่น วิโมกข์ อันเป็นประธาน ๓ นี้ย่อมเป็นไปเพื่อความนำออกไปจากโลก{๔๘๘} [๔๘๘] เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา สังขารย่อมปรากฏอย่างไร

เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง สังขารย่อมปรากฏโดยความสิ้นไป เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ สังขารย่อมปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา สังขารย่อมปรากฏโดยความเป็นของสูญ

เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา จิตมากไปด้วยธรรมอะไร

เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง จิตมากไปด้วยความน้อมไป เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ จิตมากไปด้วยความสงบ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา จิตมากไปด้วยความรู้

บุคคลผู้มนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง มากไปด้วยความน้อมใจเชื่อ เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ มากไปด้วยความสงบ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา มากไปด้วยความรู้ ย่อมได้อินทรีย์อะไร

บุคคลผู้มนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง มากไปด้วยความน้อมใจเชื่อย่อมได้สัทธินทรีย์ ผู้มนสิการโดยความเป็นทุกข์ มากไปด้วยความสงบย่อมได้สมาธินทรีย์ ผู้มนสิการโดยความเป็นอนัตตา มากไปด้วยความรู้ย่อมได้ปัญญินทรีย์

{๔๘๙} [๔๘๙] เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง มากไปด้วยความน้อมใจเชื่อ อินทรีย์ที่เป็นใหญ่คืออะไร อินทรีย์แห่งภาวนาที่เป็นไปตามอินทรีย์นั้นมีเท่าไร ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าภาวนาเพราะอรรถว่าอะไร ใครย่อมเจริญ เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์มากไปด้วยความสงบ อินทรีย์ที่เป็นใหญ่คืออะไร ... เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา มากไปด้วยความรู้ อินทรีย์ที่เป็นใหญ่คืออะไร อินทรีย์แห่งภาวนาที่เป็นไปตามอินทรีย์นั้นมีเท่าไร ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย

เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าภาวนาเพราะอรรถว่าอะไร ใครย่อมเจริญเมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง มากไปด้วยความน้อมใจเชื่อสัทธินทรีย์เป็นใหญ่ อินทรีย์แห่งภาวนาที่เป็นไปตามสัทธินทรีย์นั้นมี ๔ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าภาวนาเพราะอรรถว่ามีกิจเป็นอันเดียวกัน ผู้ใดปฏิบัติชอบ ผู้นั้นย่อมเจริญ ความเจริญอินทรีย์ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ปฏิบัติผิด เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ มากไปด้วยความสงบสมาธินทรีย์เป็นใหญ่ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา มากไปด้วยความรู้ปัญญินทรีย์เป็นใหญ่ อินทรีย์แห่งภาวนาที่เป็นไปตามปัญญินทรีย์ สมาธินทรีย์นั้นมี ๔ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัยเป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าภาวนาเพราะอรรถ

ว่ามีกิจเป็นอันเดียวกัน ผู้ใดปฏิบัติชอบ ผู้นั้นย่อมเจริญ ความเจริญอินทรีย์ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ปฏิบัติผิด

{๔๙๐} [๔๙๐] เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง มากไปด้วยความน้อมใจเชื่อ อินทรีย์ที่เป็นใหญ่คืออะไร อินทรีย์แห่งภาวนาที่เป็นไปตามอินทรีย์นั้นมีเท่าไร ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย ในเวลาแทงตลอด มีอินทรีย์อะไรเป็นใหญ่ อินทรีย์แห่งปฏิเวธที่เป็นไปตามอินทรีย์นั้นมีเท่าไร ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าภาวนาเพราะอรรถว่าอะไร ชื่อว่าปฏิเวธเพราะอรรถว่าอะไรเมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ มากไปด้วยความสงบ อินทรีย์ที่เป็นใหญ่คืออะไร ...

เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา มากไปด้วยความรู้ อินทรีย์ที่เป็นใหญ่คืออะไร ...

เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง มากไปด้วยความน้อมใจเชื่อสัทธินทรีย์เป็นใหญ่ อินทรีย์แห่งภาวนาที่เป็นไปตามสัทธินทรีย์นั้นมี ๔ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย ในเวลาแทงตลอด ปัญญินทรีย์เป็นใหญ่ อินทรีย์แห่งปฏิเวธที่เป็นไปตามปัญญินทรีย์นั้นมี ๔ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าภาวนาเพราะอรรถว่ามีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าปฏิเวธเพราะอรรถว่าเห็นด้วยอาการอย่างนี้ แม้บุคคลผู้แทงตลอดก็ชื่อว่าย่อมเจริญ แม้ผู้เจริญก็ชื่อว่าย่อมแทงตลอด

เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ มากไปด้วยความสงบ สมาธินทรีย์เป็นใหญ่ ...

เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา มากไปด้วยความรู้ ปัญญินทรีย์เป็นใหญ่ ...

{๔๙๑} [๔๙๑] เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง อินทรีย์อะไรมีประมาณยิ่ง เพราะอินทรีย์อะไรมีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นสัทธาธิมุต เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ อินทรีย์อะไรมีประมาณยิ่ง เพราะอินทรีย์อะไรมีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นกายสักขี เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา อินทรีย์อะไรมีประมาณยิ่ง เพราะอินทรีย์อะไรมีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นทิฏฐิปปัตตะเมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง สัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะสัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นสัทธาธิมุต เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ สมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะสมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นกายสักขี เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นทิฏฐิปปัตตะ

{๔๙๒} [๔๙๒] บุคคลเชื่ออยู่น้อมใจไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สัทธาธิมุต

บุคคลทำให้แจ้งเพราะเป็นผู้ถูกต้องธรรม เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า กายสักขี

บุคคลบรรลุแล้วเพราะเป็นผู้เห็นธรรม เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ

บุคคลเชื่ออยู่ย่อมน้อมใจไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สัทธาธิมุต

บุคคลถูกต้องฌานก่อน ภายหลังจึงทำให้แจ้งซึ่งนิพพานอันเป็นที่ดับ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า กายสักขี

ญาณความรู้ว่า ‘สังขารเป็นทุกข์ นิโรธเป็นสุข’ เป็นญาณอันบุคคลนั้นเห็นแล้ว ทราบแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ทิฏฐิปปัตตะ

บุคคล ๓ ประเภทนี้ คือ สัทธาธิมุตตบุคคล ๑ กายสักขีบุคคล ๑ ทิฏฐิปปัตตบุคคล ๑ พึงเป็นสัทธาธิมุตก็ได้ เป็นกายสักขีก็ได้ เป็นทิฏฐิปปัตตะก็ได้ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยาย

คำว่า พึงเป็น คือ ก็พึงเป็นอย่างไร

เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง สัทธินทรีย์มีประมาณยิ่งเพราะสัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นสัทธาธิมุต เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ สัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง ... เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา สัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะสัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นสัทธาธิมุต บุคคล ๓ ประเภทนี้เป็นสัทธาวิมุตด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์อย่างนี้เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ สมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะสมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นกายสักขี เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา สมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่

เที่ยง สมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะสมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นกายสักขี บุคคล ๓ ประเภทนี้เป็นกายสักขีด้วยสามารถแห่งสมาธินทรีย์อย่างนี้

เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นทิฏฐิปปัตตะ เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง ปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นทิฏฐิปปัตตะ บุคคล ๓ ประเภทนี้เป็นทิฏฐิปปัตตะด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์อย่างนี้ บุคคล ๓ ประเภทนี้ คือ สัทธาธิมุตตบุคคล ๑ กายสักขีบุคคล ๑ ทิฏฐิปปัตตบุคคล ๑ พึงเป็นสัทธาธิมุตก็ได้ เป็นกายสักขีก็ได้ เป็นทิฎฐิปปัตตะก็ได้ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายอย่างนี้บุคคล ๓ ประเภทนี้ คือ สัทธาธิมุตตบุคคล ๑ กายสักขีบุคคล ๑ ทิฏฐิปปัตตบุคคล ๑ สัทธาธิมุตตบุคคลเป็นอย่างหนึ่ง กายสักขีบุคคลเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิปปัตตบุคคลเป็นอย่างหนึ่ง

คำว่า เป็น คือ ก็เป็นอย่างไร เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง สัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะสัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง จึงเป็นสัทธาธิมุตตบุคคล เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ สมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะสมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง จึงเป็นกายสักขีบุคคล เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง จึงเป็นทิฏฐิปปัตตบุคคล บุคคลจำพวกนี้ คือ สัทธาธิมุตตบุคคล ๑ กายสักขีบุคคล ๑ ทิฏฐิปปัตตบุคคล ๑ เป็นสัทธาธิมุตก็มี เป็นกายสักขีก็มี เป็นทิฏฐิปปัตตะก็มี ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยายอย่างนี้ สัทธาธิมุตตบุคคลเป็นอย่างหนึ่ง กายสักขีบุคคลเป็นอย่างหนึ่ง ทิฏฐิปปัตตบุคคลเป็นอย่างหนึ่ง

{๔๙๓} [๔๙๓] เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง สัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะสัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงได้โสดาปัตติมรรค เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่าสัทธานุสารี อินทรีย์ที่เป็นไปตามสัทธินทรีย์นั้นมี ๔ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย การเจริญอินทรีย์ ๔ ย่อมมีด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์ ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งได้โสดาปัตติมรรคด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์ทั้งหมดนั้นเป็นสัทธานุสารีเมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง สัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะสัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงทำให้แจ้งโสดาปัตติผล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่าสัทธาธิมุตตบุคคล

อินทรีย์ที่เป็นไปตามสัทธินทรีย์นั้นมี ๔ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย อินทรีย์ ๔ เป็นอันบุคคลเจริญแล้ว เจริญดีแล้ว ด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์ ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งทำให้แจ้งโสดาปัตติผล ด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์ ทั้งหมดนั้นเป็นสัทธาธิมุตเมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง สัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะสัทธินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงได้สกทาคามิมรรค ... ทำให้แจ้งสกทาคามิผล ... ได้อนาคามิมรรค ... ทำให้แจ้งอนาคามิผล ... ได้อรหัตตมรรค ... ทำให้แจ้งอรหัตตผล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่าสัทธาธิมุตตบุคคล อินทรีย์ที่เป็นไปตามสัทธินทรีย์นั้นมี ๔ ... เป็นสัมปยุตตปัจจัย อินทรีย์ ๔ เป็นอันบุคคลเจริญแล้ว เจริญดีแล้ว ด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์ ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งทำให้แจ้งอรหัตตผลด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์ทั้งหมดนั้นเป็นสัทธาธิมุต

{๔๙๔} [๔๙๔] เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ สมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะสมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงได้โสดาปัตติมรรค เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่ากายสักขี อินทรีย์ที่เป็นไปตามสมาธินทรีย์นั้นมี ๔ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย ... เป็นสัมปยุตตปัจจัย การเจริญอินทรีย์ ๔ ย่อมมีด้วยสามารถแห่งสมาธินทรีย์ ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งได้โสดาปัตติมรรคด้วย สามารถแห่งสมาธินทรีย์ ทั้งหมดนั้นเป็นกายสักขี

เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ สมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะสมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงทำให้แจ้งโสดาปัตติผล ... ได้สกทาคามิมรรค ทำให้แจ้งสกทาคามิผล ... ได้อนาคามิมรรค ... ทำให้แจ้งอนาคามิผล ...ได้อรหัตตมรรค ... ทำให้แจ้งอรหัตตผล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่ากายสักขี อินทรีย์ที่เป็นไปตามสมาธินทรีย์นั้นมี ๔ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย ... เป็นสัมปยุตตปัจจัย อินทรีย์ ๔ เป็นอันบุคคลเจริญแล้ว เจริญดีแล้ว ด้วยสามารถแห่งสมาธินทรีย์ ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งทำให้แจ้งอรหัตตผล ด้วยสามารถแห่งสมาธินทรีย์ ทั้งหมดนั้นเป็นกายสักขี{๔๙๕} [๔๙๕] เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่งเพราะปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงได้โสดาปัตติมรรค เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่าธัมมานุสารี อินทรีย์ที่เป็นไปตามปัญญินทรีย์นั้นมี ๔ ... เป็นสัมปยุตตปัจจัย การเจริญอินทรีย์ ๔ ย่อมมีได้ด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์ ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งได้โสดาปัตติมรรคด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์ ทั้งหมดนั้นเป็นธัมมานุสารี

เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงทำให้แจ้งโสดาปัตติผล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่าทิฏฐิปปัตตะ อินทรีย์ที่เป็นไปตามปัญญินทรีย์นั้นมี ๔ ... เป็นสัมปยุตตปัจจัย อินทรีย์ ๔ เป็นอันบุคคลเจริญแล้ว เจริญดีแล้ว ด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์ ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งทำให้แจ้งโสดาปัตติผล ด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์ ทั้งหมดนั้นเป็นทิฏฐิปปัตตะ

เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง เพราะปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงได้สกทาคามิมรรค ... ทำให้แจ้งสกทาคามิผล ... ได้อนาคามิมรรค ... ทำให้แจ้งอนาคามิผล ... ได้อรหัตตมรรค ... ทำให้แจ้งอรหัตตผล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่าทิฏฐิปปัตตะ อินทรีย์ที่เป็นไปตามปัญญินทรีย์นั้นมี ๔ ทั้งที่เป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย อินทรีย์ ๔ เป็น อันบุคคลเจริญแล้ว เจริญดีแล้ว ด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์ ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งทำให้แจ้งอรหัตตผลด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์ ทั้งหมดนั้นเป็นทิฏฐิปปัตตะ{๔๙๖} [๔๙๖] ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งเจริญแล้ว

เจริญอยู่ หรือจักเจริญซึ่งเนกขัมมะ บรรลุแล้ว บรรลุอยู่ หรือจักบรรลุ ถึงแล้ว ถึงอยู่ หรือจักถึงได้แล้ว ได้อยู่ หรือจักได้ แทงตลอดแล้ว แทงตลอดอยู่ หรือจักแทงตลอด ทำให้แจ้งแล้ว ทำให้แจ้งอยู่ หรือจักทำให้แจ้ง ถูกต้องแล้ว ถูกต้องอยู่ หรือจักถูกต้อง ถึงความชำนาญแล้ว ถึงความชำนาญอยู่ หรือจักถึงความชำนาญ ถึงความสำเร็จแล้ว ถึงความสำเร็จอยู่ หรือจักถึงความสำเร็จ ถึงความแกล้วกล้าแล้ว ถึงความแกล้วกล้าอยู่ หรือจักถึงความแกล้วกล้า บุคคลทั้งหมดนั้นเป็นสัทธาธิมุตด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์ เป็นกายสักขีด้วยสามารถแห่งสมาธินทรีย์ เป็นทิฏฐิปปัตตะด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์

{๔๙๗} [๔๙๗] บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งเจริญแล้ว เจริญอยู่ หรือจักเจริญซึ่งความไม่พยาบาท ... อาโลกสัญญา ความไม่ฟุ้งซ่าน การกำหนดธรรมญาณ ความปราโมทย์ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน อากาสานัญจายตนสมาบัติ วิญญาณัญจายตนสมาบัติ อากิญจัญญายตนสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ อนิจจานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนา อนัตตานุปัสสนา นิพพิทานุปัสสนา วิราคานุปัสสนา นิโรธานุปัสสนา ปฏินิสสัคคานุปัสสนา ขยานุปัสสนา วยานุปัสสนา วิปริณามานุปัสสนา อนิมิตตานุปัสสนา สุญญตานุปัสสนา อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา ยถาภูตญาณทัสสนะ อาทีนวานุปัสสนา ปฏิสังขานุปัสสนา วิวัฏฏนานุปัสสนา โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค

อนาคามิมรรค อรหัตตมรรคก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งเจริญแล้ว เจริญอยู่ หรือจักเจริญซึ่ง สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งเจริญแล้ว เจริญอยู่ หรือจักเจริญซึ่งวิโมกข์ ๘ บรรลุแล้ว บรรลุอยู่ หรือจักบรรลุ ถึงแล้ว ถึงอยู่ หรือจักถึง ได้แล้ว ได้อยู่ หรือจักได้ แทงตลอดแล้ว แทงตลอดอยู่ หรือจักแทงตลอด ทำให้แจ้งแล้ว ทำให้แจ้งอยู่ หรือจักทำให้แจ้ง ถูกต้องแล้ว ถูกต้องอยู่ หรือจักถูกต้อง ถึงความชำนาญแล้ว ถึงความชำนาญอยู่ หรือจักถึงความชำนาญ ถึงความสำเร็จแล้ว ถึงความสำเร็จอยู่ หรือจักถึงความสำเร็จ ถึงความแกล้วกล้าแล้ว ถึงความแกล้วกล้าอยู่ หรือจักถึงความแกล้วกล้า บุคคลทั้งหมดนั้นเป็นสัทธาธิมุตด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์ เป็นกายสักขีบุคคลด้วยสามารถแห่งสมาธินทรีย์ เป็นทิฏฐิปปัตตะด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์{๔๙๘} [๔๙๘] ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรลุแล้ว บรรลุอยู่ หรือจักบรรลุซึ่งปฏิสัมภิทา ๔ ... บุคคลทั้งหมดนั้นเป็นสัทธาธิมุตตบุคคลด้วยสามารถแห่ง

สัทธินทรีย์ เป็นกายสักขีด้วยสามารถแห่งสมาธินทรีย์ เป็นทิฏฐิปปัตตะด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์

ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งแทงตลอดแล้ว แทงตลอดอยู่ หรือจักแทงตลอดซึ่งวิชชา ๓ ... บุคคลทั้งหมดนั้นเป็นสัทธาธิมุตตบุคคลด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์ เป็นกายสักขีด้วยสามารถแห่งสมาธินทรีย์ เป็นทิฏฐิปปัตตะด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์

ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ศึกษาแล้ว ศึกษาอยู่ หรือจักศึกษาซึ่งสิกขา ๓ ทำให้แจ้งแล้ว ทำให้แจ้งอยู่ หรือจักทำให้แจ้ง ถูกต้องแล้ว ถูกต้องอยู่ หรือจักถูกต้อง ถึงความชำนาญแล้ว ถึงความชำนาญอยู่ หรือจักถึงความชำนาญ ถึงความสำเร็จแล้ว ถึงความสำเร็จอยู่ หรือจักถึงความสำเร็จ ถึงความแกล้วกล้าแล้ว ถึงความแกล้วกล้าอยู่ หรือจักถึงความแกล้วกล้า บุคคลทั้งหมดนั้นเป็นสัทธาธิมุตด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์ เป็นกายสักขีด้วยสามารถแห่งสมาธินทรีย์ เป็นทิฏฐิปปัตตะด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งกำหนดรู้ทุกข์ ละสมุทัย ทำให้แจ้งนิโรธ เจริญมรรค บุคคลทั้งหมดนั้นเป็นสัทธาธิมุตด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์ เป็นกายสักขีด้วยสามารถแห่งสมาธินทรีย์ เป็นทิฏฐิปปัตตะด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์

{๔๙๙} [๔๙๙] การแทงตลอดสัจจะย่อมมีได้ด้วยอาการเท่าไร บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะด้วยอาการเท่าไร

การแทงตลอดสัจจะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๔ บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะด้วยอาการ ๔ คือ แทงตลอดทุกขสัจด้วยการกำหนดรู้ แทงตลอดสมุทยสัจด้วยการละ แทงตลอดนิโรธสัจด้วยการทำให้แจ้ง แทงตลอดมรรคสัจด้วยการเจริญ แทงตลอดสัจจะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๔ นี้ บุคคลผู้

แทงตลอดสัจจะด้วยอาการ ๔ นี้เป็นสัทธาธิมุตด้วยสามารถแห่งสัทธินทรีย์ เป็นกายสักขีด้วยสามารถแห่งสมาธินทรีย์ เป็นทิฏฐิปปัตตะด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์

การแทงตลอดสัจจะย่อมมีได้ด้วยอาการเท่าไร บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะด้วยอาการเท่าไร

การแทงตลอดสัจจะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๙ บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะด้วยอาการ ๙ คือ แทงตลอดทุกขสัจด้วยการกำหนดรู้ แทงตลอดสมุทยสัจด้วยการละ แทงตลอดนิโรธสัจด้วยการทำให้แจ้ง แทงตลอดมรรคสัจด้วยการเจริญ แทงตลอดธรรมทั้งปวงด้วยความรู้ยิ่ง แทงตลอดสังขารทั้งปวงด้วยการกำหนดรู้ แทงตลอดอกุศลธรรมทั้งปวงด้วยการละ แทงตลอดมรรค ๔ ด้วยภาวนา และแทงตลอดนิโรธด้วยการทำให้แจ้ง การแทงตลอดสัจจะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๙ นี้ บุคคลแทงตลอดสัจจะด้วยอาการ ๙ นี้เป็นสัทธาธิมุตด้วยสามารถแห่งสัทอินทรีย์ เป็นกายสักขีด้วยสามารถแห่งสมาธินทรีย์ เป็นทิฏฐิปปัตตะด้วยสามารถแห่งปัญญินทรีย์

จบ ทุติยภาณวาร

{๕๐๐} [๕๐๐] เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา สังขารย่อมปรากฏอย่างไร

เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง สังขารย่อมปรากฏโดยความสิ้นไป เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ สังขารย่อมปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา สังขารย่อมปรากฏโดยความเป็นของว่างเปล่า

เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา จิตย่อมมากด้วยอะไร

เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง จิตย่อมมากไปด้วยความน้อมใจเชื่อ เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ จิตย่อมมากไปด้วยความสงบ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา จิตย่อมมากไปด้วยความรู้

บุคคลเมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง เป็นผู้มากไปด้วยความน้อมใจเชื่อ มนสิการโดยความเป็นทุกข์ เป็นผู้มากไปด้วยความสงบ มนสิการโดยความเป็นอนัตตา เป็นผู้มากไปด้วยความรู้ ย่อมได้วิโมกข์อย่างไร

บุคคลเมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง เป็นผู้มากไปด้วยความน้อมใจเชื่อ ย่อมได้อนิมิตตวิโมกข์ เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ เป็นผู้มากด้วยความสงบ ย่อมได้อัปปณิหิตวิโมกข์ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา เป็นผู้มากด้วยความรู้ ย่อมได้สุญญตวิโมกข์{๕๐๑} [๕๐๑] เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง เป็นผู้มากไปด้วยความน้อมใจเชื่อ วิโมกข์อะไรเป็นใหญ่ วิโมกข์แห่งภาวนาที่เป็นไปตาม วิโมกข์นั้นมีเท่าไร ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าภาวนา เพราะอรรถว่าอะไร ใครเจริญเมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ เป็นผู้มากไปด้วยความสงบ วิโมกข์อะไรเป็นใหญ่ ... ใครเจริญ

เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา เป็นผู้มากไปด้วยความรู้ วิโมกข์อะไรเป็นใหญ่ ... ใครเจริญ

เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง เป็นผู้มากไปด้วยความน้อมใจเชื่อ อนิมิตตวิโมกข์เป็นใหญ่ วิโมกข์แห่งภาวนาที่เป็นไปตามอนิมิตตวิโมกข์นั้นมี ๒ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย ... เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าภาวนาเพราะอรรถว่าเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ผู้ใดปฏิบัติชอบผู้นั้นเจริญ การเจริญวิโมกข์ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ปฏิบัติผิด

เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ เป็นผู้มากไปด้วยความสงบอัปปณิหิตวิโมกข์เป็นใหญ่ วิโมกข์แห่งภาวนาที่เป็นไปตามอัปปณิหิตวิโมกข์นั้นมี ๒ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย ... การเจริญวิโมกข์ย่อมไม่มีแก่ผู้ปฏิบัติผิด

เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา เป็นผู้มากไปด้วยความรู้ สุญญตวิโมกข์เป็นใหญ่ วิโมกข์แห่งภาวนาที่เป็นไปตามสุญญตวิโมกข์นั้นมี ๒ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย ... การเจริญวิโมกข์ย่อมไม่มีแก่ผู้ปฏิบัติผิด

{๕๐๒} [๕๐๒] เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง เป็นผู้มากด้วยความน้อมใจเชื่อ วิโมกข์อะไรเป็นใหญ่ วิโมกข์แห่งภาวนาที่เป็นไปตามวิโมกข์นั้นมีเท่าไร ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าภาวนา เพราะอรรถว่าเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ในเวลาแทงตลอด วิโมกข์อะไรเป็นใหญ่ วิโมกข์แห่งการแทงตลอดที่เป็นไปตามวิโมกข์นั้นมีเท่าไร ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าภาวนาเพราะอรรถว่าอะไร ชื่อว่าปฏิเวธเพราะอรรถว่าอะไรเมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ เป็นผู้มากไปด้วยความสงบ วิโมกข์อะไรเป็นใหญ่ ... ชื่อว่าปฏิเวธเพราะอรรถว่าอะไร

เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา เป็นผู้มากไปด้วยความรู้ วิโมกข์อะไรเป็นใหญ่ ... ชื่อว่าปฏิเวธเพราะอรรถว่าอะไร

เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง เป็นผู้มากไปด้วยความน้อมใจเชื่อ อนิมิตตวิโมกข์เป็นใหญ่ วิโมกข์แห่งภาวนาที่เป็นไปตามอนิมิตตวิโมกข์นั้นมี ๒ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย เป็นสัมปยุตตปัจจัย เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน แม้ในเวลาแทงตลอด อนิมิตตวิโมกข์ก็เป็นใหญ่ วิโมกข์แห่งการแทงตลอดที่เป็นไปตามอนิมิตตวิโมกข์นั้นก็มี ๒ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอัญญมัญญปัจจัย เป็นนิสสยปัจจัย

เป็นสัมปยุตตปัจจัย เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าภาวนาเพราะอรรถว่าเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าปฏิเวธเพราะอรรถว่าเห็น แม้บุคคลผู้แทงตลอดอย่างนี้ก็ชื่อว่าเจริญ แม้ผู้เจริญก็ชื่อว่าแทงตลอด

เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ เป็นผู้มากด้วยความสงบ อัปปณิหิตวิโมกข์เป็นใหญ่ วิโมกข์แห่งภาวนาที่เป็นไปตามอัปปณิหิตวิโมกข์นั้นมี ๒ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย ... เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน แม้ในเวลาแทงตลอด อัปปณิหิตวิโมกข์ก็เป็นใหญ่ วิโมกข์แห่งการแทงตลอดที่เป็นไปตามอัปปณิหิตวิโมกข์นั้นก็มี ๒ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย ... แม้ผู้เจริญก็ชื่อว่าแทงตลอดเมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา เป็นผู้มากไปด้วยความรู้ สุญญตวิโมกข์เป็นใหญ่ วิโมกข์แห่งภาวนาที่เป็นไปตามสุญญตวิโมกข์นั้นมี ๒ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย ... เป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน แม้ในเวลาแทงตลอด สุญญตวิโมกข์ก็เป็นใหญ่ วิโมกข์แห่งการแทงตลอดที่เป็นไปตามสุญญตวิโมกข์นั้นก็มี

๒ ทั้งเป็นสหชาตปัจจัย ... แม้ผู้เจริญก็ชื่อว่าแทงตลอด{๕๐๓} [๕๐๓] เมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยงวิโมกข์อะไรมีประมาณยิ่ง เพราะวิโมกข์อะไรมีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นสัทธาธิมุต เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ วิโมกข์อะไรมีประมาณยิ่ง เพราะวิโมกข์อะไรมีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นกายสักขี เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา วิโมกข์อะไรมีประมาณยิ่ง เพราะวิโมกข์อะไรมีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นทิฏฐิปปัตตะเมื่อมนสิการโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยง อนิมิตตวิโมกข์มีประมาณยิ่ง เพราะอนิมิตตวิโมกข์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นสัทธาธิมุต เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์มีประมาณยิ่ง เพราะอัปปณิหิตวิโมกข์มีประมาณยิ่ง บุคคลจึงเป็นกายสักขี เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา สุญญตวิโมกข์มีประมาณยิ่ง เพราะสุญญตวิโมกข์มีประมาณยิ่งบุคคลจึงเป็นทิฏฐิปปัตตะ

{๕๐๔} [๕๐๔] บุคคลผู้เชื่ออยู่น้อมใจไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสัทธาธิมุต บุคคลทำให้แจ้งเพราะเป็นผู้ถูกต้องธรรม เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ากายสักขี บุคคลถึงแล้วเพราะเป็นผู้เห็นธรรม เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ บุคคลเชื่ออยู่ย่อมน้อมใจไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสัทธาธิมุต บุคคลถูกต้องฌานก่อน ภายหลังจึงทำให้แจ้งซึ่งนิพพานอันเป็นที่ดับ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ากายสักขี ญาณความรู้ว่า ‘สังขารเป็นทุกข์ นิโรธเป็นสุข’ เป็นญาณอันบุคคลเห็นแล้ว ทราบแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งเจริญแล้ว เจริญอยู่ หรือจักเจริญซึ่งเนกขัมมะ ... บุคคลทั้งหมดนั้นเป็นสัทธาธิมุตด้วยสามารถแห่งอนิมิตตวิโมกข์ เป็นกายสักขีด้วยสามารถแห่งอัปปณิหิตวิโมกข์ เป็นทิฏฐิปปัตตะด้วยสามารถแห่งสุญญตวิโมกข์

ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งเจริญแล้ว เจริญอยู่ หรือจักเจริญซึ่งความไม่พยาบาท ... อาโลกสัญญา ความไม่ฟุ้งซ่าน ...

ก็บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งกำหนดรู้ทุกข์ ละสมุทัย ทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ เจริญมรรค บุคคลทั้งหมดนั้น เป็นสัทธาธิมุตด้วยสามารถแห่งอนิมิตตวิโมกข์ เป็นกายสักขีด้วยสามารถแห่งอัปปณิหิตวิโมกข์ เป็นทิฏฐิปปัตตะด้วยสามารถแห่งสุญญตวิโมกข์

{๕๐๕} [๕๐๕] การแทงตลอดสัจจะย่อมมีได้ด้วยอาการเท่าไร บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะด้วยอาการเท่าไร

การแทงตลอดสัจจะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๔ บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะด้วยอาการ ๔ คือ แทงตลอดทุกขสัจด้วยการกำหนดรู้ แทงตลอดสมุทัยสัจด้วยการละ แทงตลอดนิโรธสัจด้วยการทำให้แจ้ง แทงตลอดมรรคสัจด้วยการเจริญ แทงตลอดสัจจะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๔ นี้ บุคคล

ผู้แทงตลอดสัจจะด้วยอาการ ๔ นี้ เป็นสัทธาธิมุตด้วยสามารถแห่งอนิมิตตวิโมกข์ เป็นกายสักขีด้วยสามารถแห่งอัปปณิหิตวิโมกข์ เป็นทิฏฐิปปัตตะด้วยสามารถแห่งสุญญตวิโมกข์

การแทงตลอดสัจจะย่อมมีได้ด้วยอาการเท่าไร บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะด้วยอาการเท่าไร

การแทงตลอดสัจจะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๙ บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะด้วยอาการ ๙ คือ แทงตลอดทุกขสัจด้วยการกำหนดรู้ ... แทงตลอดนิโรธสัจด้วยการทำให้แจ้ง การแทงตลอดสัจจะย่อมมีได้ด้วยอาการ ๙ นี้ บุคคลผู้แทงตลอดสัจจะด้วยอาการ ๙ นี้เป็นสัทธาธิมุตด้วยสามารถแห่งอนิมิตตวิโมกข์ เป็นกายสักขีด้วยสามารถแห่งอัปปณิหิตวิโมกข์ เป็นทิฏฐิปปัตตะด้วยสามารถแห่งสุญญตวิโมกข์{๕๐๖} [๕๐๖] เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง ย่อมรู้ ย่อมเห็นธรรมเหล่าไหนตามความเป็นจริง สัมมาทัสสนะคือความเห็นชอบย่อมมีได้อย่างไร สังขารทั้งปวงเป็นสภาพอันบุคคลเห็นดีแล้วโดยความเป็นสภาพไม่เที่ยงด้วยความเป็นไปตามสัมมาทัสสนะนั้นอย่างไร บุคคลย่อมละความสงสัยได้ในที่ไหนเมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ย่อมรู้ ย่อมเห็นธรรมเหล่าไหนตามความเป็นจริง ความเห็นชอบย่อมมีได้อย่างไร สังขารทั้งปวงเป็นสภาพอันบุคคลเห็นดีแล้วโดยความเป็นทุกข์ ...

เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตาย่อมรู้ ย่อมเห็นธรรมเหล่าไหนตามความเป็นจริง ความเห็นชอบย่อมมีได้อย่างไร ธรรมทั้งปวงเป็นธรรมอันบุคคลเห็นดีแล้วโดยความเป็นอนัตตาด้วยความเป็นไปตามสัมมาทัสสนะนั้นอย่างไร บุคคลย่อมละความสงสัยได้ในที่ไหน

เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยงย่อมรู้ ย่อมเห็นนิมิตตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่าสัมมาทัสสนะ สังขารทั้งปวงเป็นสภาพอันบุคคลเห็นดีแล้วโดยความไม่เที่ยงด้วยความเป็นไปตามสัมมาทัสสนะนั้นอย่างนี้ บุคคลย่อมละความสงสัยได้ในสัมมาทัสสนะนี้เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ย่อมรู้ ย่อมเห็นความเป็นไปตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่าสัมมาทัสสนะ สังขารทั้งปวงเป็นสภาพอันบุคคลเห็นดีแล้วโดยความเป็นทุกข์ ด้วยความเป็นไปตามสัมมาทัสสนะนั้นอย่างนี้ บุคคลย่อมละความสงสัยได้ในสัมมาทัสสนะนี้เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตาย่อมรู้ ย่อมเห็นนิมิตและความเป็นไปตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่าสัมมาทัสสนะ ธรรมทั้งปวงเป็นธรรมอันบุคคลเห็นดีแล้วโดยความเป็นอนัตตาด้วยความเป็นไปตามสัมมาทัสสนะนั้นอย่างนี้ บุคคลย่อมละความสงสัยได้ในสัมมาทัสสนะนี้ธรรมเหล่านี้ คือ ยถาภูตญาณ สัมมาทัสสนะ และกังขาวิตรณะ มีอรรถต่างกัน และมีพยัญชนะต่างกัน หรือมีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

ธรรมเหล่านี้ คือ ยถาภูตญาณ สัมมาทัสสนะ และกังขาวิตรณะมีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

{๕๐๗} [๕๐๗] เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา อะไรย่อมปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว

เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง นิมิตย่อมปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ความเป็นไปย่อมปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ทั้งนิมิตและความเป็นไปย่อมปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว

ธรรมเหล่านี้ คือ ปัญญาในความปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว อาทีนวญาณ และนิพพิทา มีอรรถต่างกันและมีพยัญชนะต่างกัน หรือมีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้นธรรมเหล่านี้ คือ ปัญญาในความปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว อาทีนวญาณ และนิพพิทามีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

ธรรมเหล่านี้ คือ อนัตตานุปัสสนาและสุญญตานุปัสสนา มีอรรถต่างกัน และมีพยัญชนะต่างกัน หรือมีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

ธรรมเหล่านี้ คือ อนัตตานุปัสสนาและสุญญตานุปัสสนา มีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

{๕๐๘} [๕๐๘] เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ญาณคือการพิจารณาอะไรย่อมเกิดขึ้น

เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง ญาณคือการพิจารณานิมิตย่อมเกิดขึ้น เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ญาณคือการพิจารณาความเป็นไปย่อมเกิดขึ้น เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ญาณคือการพิจารณาทั้งนิมิตและความเป็นไปย่อมเกิดขึ้นธรรมเหล่านี้ คือ มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ และสังขารุเปกขาญาณ มีอรรถต่างกันและมีพยัญชนะต่างกัน หรือมีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

ธรรมเหล่านี้ คือ มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ และสังขารุเปกขาญาณ มีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา จิตย่อมออกไปจากอะไร ย่อมแล่นไปในที่ไหน

เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง จิตย่อมออกไปจากนิมิต ย่อมแล่นไปในนิพพานอันไม่มีนิมิต เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ จิตย่อมออกไปจากความเป็นไป ย่อมแล่นไปในนิพพานอันไม่มีความเป็นไป เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา จิตย่อมออกไปจากนิมิตและความเป็นไป ย่อมแล่นไปในนิพพานธาตุอันเป็นที่ดับ ซึ่งไม่มีนิมิต ไม่มีความเป็นไปธรรมเหล่านี้ คือ ปัญญาในความออกไปและความหลีกไปภายนอกและโคตรภูธรรม มีอรรถต่างกันและมีพยัญชนะต่างกัน หรือมีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

ธรรมเหล่านี้ คือ ปัญญาในความออกไปและความหลีกไปภายนอกและโคตรภูธรรม มีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ย่อมหลุดพ้นไปด้วยวิโมกข์อะไร

เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง ย่อมหลุดพ้นไปด้วยอนิมิตตวิโมกข์ เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ย่อมหลุดพ้นไปด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ย่อมหลุดพ้นไปด้วยสุญญตวิโมกข์

ธรรมเหล่านี้ คือ ปัญญาในความออกไปและความหลีกไปจากส่วนทั้งสองและมรรคญาณ มีอรรถต่างกันและพยัญชนะต่างกัน หรือมีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

ธรรมเหล่านี้ คือ ปัญญาในความออกไปและความหลีกไปจากส่วนทั้งสองและมรรคญาณ มีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

{๕๐๙} [๕๐๙] วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะต่างกันด้วยอาการเท่าไร ย่อมมีในขณะเดียวกันด้วยอาการเท่าไร

วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะต่างกันด้วยอาการ ๔ ย่อมมีในขณะเดียวกันด้วยอาการ ๗

วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะต่างกันด้วยอาการ ๔ อะไรบ้าง

วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะต่างกันด้วยอาการ ๔ คือ ด้วยความเป็นใหญ่ ๑ ด้วยความตั้งมั่น ๑ ด้วยความน้อมจิตไป ๑ ด้วยความนำออกไป ๑

วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะต่างกันด้วยความเป็นใหญ่อย่างไร

เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง อนิมิตตวิโมกข์ย่อมเป็นใหญ่ เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์ย่อมเป็นใหญ่ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา สุญญตวิโมกข์ย่อมเป็นใหญ่ วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะต่างกันด้วยความเป็นใหญ่อย่างนี้วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะต่างกันด้วยความตั้งมั่นอย่างไร

เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง ย่อมตั้งจิตไว้มั่นด้วยสามารถแห่งอนิมิตตวิโมกข์ เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ย่อมตั้งจิตไว้มั่นด้วยสามารถแห่งอัปปณิหิตวิโมกข์ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ย่อมตั้งจิตไว้มั่นด้วยสามารถแห่งสุญญตวิโมกข์ วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะต่างกันด้วยความตั้งมั่นอย่างนี้วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะต่างกันด้วยความน้อมจิตไปอย่างไร

เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง ย่อมน้อมจิตไปด้วยสามารถแห่งอนิมิตตวิโมกข์ เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ย่อมน้อมจิตไปด้วยสามารถแห่งอัปปณิหิตวิโมกข์ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ย่อมน้อมจิตไปด้วยสามารถแห่งสุญญตวิโมกข์ วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะต่างกันด้วยความน้อมจิตไปอย่างนี้วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะต่างกันด้วยความนำออกไปอย่างไร

เมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยง ย่อมนำจิตออกไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับด้วยสามารถแห่งอนิมิตตวิโมกข์ เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ย่อมนำจิตออกไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับ ด้วยความสามารถแห่งอัปปณิหิตวิโมกข์

เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ย่อมนำจิตออกไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับด้วยสามารถแห่งสุญญตวิโมกข์ วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะต่างกันด้วยความนำออกไปอย่างนี้ วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะต่างกันด้วยอาการ ๔ นี้

{๕๑๐} [๕๑๐] วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะเดียวกันด้วยอาการ ๗ อะไรบ้าง

วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะเดียวกันด้วยอาการ ๗ คือ ด้วยความประชุมลง ๑ ด้วยความบรรลุ ๑ ด้วยความได้ ๑ ด้วยความแทงตลอด ๑ ด้วยความทำให้แจ้ง ๑ ด้วยความถูกต้อง ๑ ด้วยความตรัสรู้ ๑

วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะเดียวกันด้วยความประชุมลง ด้วยความบรรลุ ด้วยความได้ ด้วยความแทงตลอด ด้วยความทำให้แจ้ง ด้วยความถูกต้อง ด้วยความตรัสรู้ อย่างไร

บุคคลเมื่อมนสิการโดยความไม่เที่ยงย่อมพ้นจากนิมิต เพราะเหตุนั้นวิโมกข์นั้นจึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์ บุคคลย่อมพ้นจากอารมณ์ใด ย่อมไม่ตั้งอยู่ในอารมณ์นั้น เพราะเหตุนั้น วิโมกข์นั้นจึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์ บุคคลไม่ตั้งอยู่ในอารมณ์ใด เป็นผู้ว่างเปล่าจากอารมณ์นั้น เพราะเหตุนั้น วิโมกข์นั้นจึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์ บุคคลไม่มีนิมิตเพราะนิมิตว่างเปล่าด้วยวิโมกข์ใดเพราะเหตุนั้น วิโมกข์นั้นจึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์ วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะเดียวกันด้วยความประชุมลง ... ด้วยความตรัสรู้อย่างนี้บุคคลเมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ย่อมพ้นจากความปรารถนาอันเป็นที่ตั้ง เพราะเหตุนั้น วิโมกข์นั้นจึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์ บุคคลไม่ตั้งอยู่ในอารมณ์ใด ย่อมเป็นผู้ว่างเปล่าจากอารมณ์นั้น เพราะเหตุนั้น วิโมกข์นั้นจึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์ บุคคลไม่มีนิมิตเพราะนิมิตว่างเปล่าด้วยวิโมกข์ใด เพราะเหตุนั้น วิโมกข์นั้นจึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์ บุคคลไม่มีนิมิตเพราะนิมิตใด ไม่ตั้งอยู่ในนิมิตนั้น เพราะเหตุนั้น วิโมกข์นั้นจึงชื่อว่า อัปปณิหิตวิโมกข์ วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะเดียวกัน ด้วยความประชุมลง ... ด้วยความตรัสรู้อย่างนี้

บุคคลเมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตาย่อมพ้นจากความยึดมั่น เพราะเหตุนั้น วิโมกข์นั้นจึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์ บุคคลไม่มีนิมิตเพราะนิมิตว่างเปล่าด้วยวิโมกข์ใด เพราะเหตุนั้น วิโมกข์นั้นจึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์ บุคคลไม่มีนิมิตเพราะนิมิตใด ไม่ตั้งอยู่ในนิมิตนั้น เพราะเหตุนั้น วิโมกข์นั้นจึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์ บุคคลไม่ตั้งอยู่ในอารมณ์ใด เป็นผู้ว่างเปล่าจากอารมณ์นั้น เพราะเหตุนั้น วิโมกข์นั้นจึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์ วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะเดียวกันด้วยความประชุมลง ... ด้วยความตรัสรู้อย่างนี้

วิโมกข์ ๓ ย่อมมีในขณะเดียวกันด้วยอาการ ๗ นี้

{๕๑๑} [๕๑๑] วิโมกข์มีอยู่ ธรรมอันเป็นประธานมีอยู่ ธรรมอันเป็นประธานแห่งวิโมกข์มีอยู่ ธรรมอันเป็นข้าศึกแก่วิโมกข์มีอยู่ ธรรมอันอนุโลมต่อวิโมกข์มีอยู่ วิโมกข์วิวัฏมีอยู่ การเจริญวิโมกข์มีอยู่ ความสงบระงับแห่งวิโมกข์มีอยู่

วิโมกข์เป็นไฉน คือ สุญญตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์

สุญญตวิโมกข์เป็นไฉน คือ อนิจจานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากความยึดมั่นโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์ ทุกขานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากความยึดมั่นโดยความเป็นสุข ... อนัตตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากความยึดมั่นโดยความเป็นอัตตา ... นิพพิทานุปัสสนาญาณ ย่อมพ้นจากความยึดมั่นโดยความเพลิดเพลิน ... วิราคานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากความยึดมั่นโดยความกำหนัด ... นิโรธานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากความยึดมั่นโดยเป็นเหตุเกิด ... ปฏินิสสัคคานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากความยึดมั่นโดยความถือมั่น ... อนิมิตตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากความยึดมั่นโดยความเป็นนิมิต ... อัปปณิหิตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากความยึดมั่นโดยความเป็นที่ตั้ง ... สุญญตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากความยึดมั่นทุกอย่าง ... เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์

ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูปย่อมพ้นจากความยึดมั่นโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์ ... ญาณคือการพิจารณาเห็นความว่างเปล่าในรูปย่อมพ้นจากความยึดมั่นทุกอย่าง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์ ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขาร ... ในวิญญาณ ... ในจักขุ ... ในชราและมรณะย่อมพ้นจากความยึดมั่นโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์ ... ญาณคือการพิจารณาเห็นความว่างเปล่า ในชราและมรณะย่อมพ้นจากความยึดมั่นทุกอย่าง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์ นี้ชื่อว่าสุญญตวิโมกข์{๕๑๒} [๕๑๒]

อนิมิตตวิโมกข์เป็นไฉน คือ อนิจจานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์ ทุกขานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความเป็นสุข ... อนัตตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความเป็นตัวตน ... นิพพิทานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความเพลิดเพลิน ... วิราคานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความกำหนัด ... นิโรธานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความเป็นเหตุเกิด ... ปฏินิสสัคคานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความถือมั่น ... อนิมิตตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากเครื่องหมายทุกอย่าง ... อัปปณิหิตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความเป็นที่ตั้ง

... สุญญตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความยึดมั่น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูปย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์ ... ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่มีนิมิตในรูปย่อมพ้นจากนิมิตทุกอย่าง ... ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่มีที่ตั้งในรูปย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความเป็นที่ตั้ง ... ญาณคือการพิจารณาเห็นความว่างเปล่าในรูปย่อมพ้นจาก

เครื่องหมายโดยความยึดมั่น ... ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา ...ในสัญญา ... ในสังขาร ... ในวิญญาณ ... ในจักขุ ... ในชราและมรณะย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์ ... ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่มีนิมิตในชราและมรณะย่อมพ้นจากนิมิตทุกอย่าง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์ ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่มีที่ตั้งในชราและมรณะย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความเป็นที่ตั้ง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์ ญาณคือการพิจารณาเห็นความว่างเปล่าในชราและมรณะย่อมพ้นจากเครื่องหมายโดยความยึดมั่น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์

นี้ชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์{๕๑๓} [๕๑๓] อัปปณิหิตวิโมกข์เป็นไฉน คือ อนิจจานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากที่ตั้งโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์ ทุกขานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากที่ตั้งโดยความเป็นสุข ... อนัตตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากที่ตั้งโดยความเป็นอัตตา ... นิพพิทานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากที่ตั้งโดยความเพลิดเพลิน ... วิราคานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากที่ตั้งโดยความกำหนัด ... นิโรธานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากที่ตั้งโดยความเป็นเหตุเกิด ... ปฏินิสสัคคานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากที่ตั้งโดยความถือมั่น ... อนิมิตตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากที่ตั้งโดยความเป็นเครื่องหมาย ... อัปปณิหิตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากที่ตั้งทุกอย่าง

... สุญญตานุปัสสนาญาณย่อมพ้นจากที่ตั้งโดยความยึดมั่น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูปย่อมพ้นจากที่ตั้งโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์ ... ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่มีที่ตั้งในรูปย่อมพ้นจากที่ตั้งทุกอย่าง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์ ญาณคือการพิจารณาเห็นความว่างเปล่าในรูปย่อมพ้นจากที่ตั้งโดยความยึดมั่น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์

ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขาร ... ในวิญญาณ ... ในจักขุ ... ในชราและมรณะย่อมพ้นจากที่ตั้งโดยความเป็นสภาพเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์ ... ญาณคือการพิจารณาเห็นความไม่มีที่ตั้งในชราและมรณะย่อมพ้นจากที่ตั้งทุกอย่าง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์ ญาณคือการพิจารณาเห็นความว่างเปล่าในชราและมรณะย่อมพ้นจากที่ตั้งโดยความยึดมั่น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์ นี้ชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์{๕๑๔} [๕๑๔] ธรรมอันเป็นประธานเป็นไฉน คือ ธรรมอันเป็นไปในฝ่ายแห่งความตรัสรู้ เป็นกุศล ไม่มีโทษ เกิดในภาวนานั้น นี้ชื่อว่าธรรมอันเป็นประธาน

ธรรมอันเป็นประธานแห่งวิโมกข์เป็นไฉน คือ นิพพานอันเป็นที่ดับเป็นอารมณ์ของธรรมเหล่านั้น นี้ชื่อว่าธรรมอันเป็นประธานแห่งวิโมกข์

ธรรมอันเป็นข้าศึกแก่วิโมกข์เป็นไฉน คือ อกุศลมูล ๓ ทุจริต ๓ อกุศลธรรมแม้ทุกอย่างเป็นข้าศึกแก่วิโมกข์นี้ชื่อว่าธรรมอันเป็นข้าศึกแก่วิโมกข์

ธรรมอันอนุโลมต่อวิโมกข์เป็นไฉน คือ กุศลมูล ๓ สุจริต ๓ กุศลธรรม แม้ทุกอย่างเป็นธรรมอันอนุโลมต่อวิโมกข์ นี้ชื่อว่าธรรมอันอนุโลมต่อวิโมกข์

{๕๑๕} [๕๑๕] วิโมกขวิวัฏ สัญญาวิวัฏ เจโตวิวัฏ จิตตวิวัฏ ญาณวิวัฏ วิโมกขวิวัฏ สัจจวิวัฏ เป็นไฉน

บุคคลหมายรู้หลีกออกไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสัญญาวิวัฏ บุคคลคิดอยู่หลีกออกไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าเจโตวิวัฏ บุคคลรู้แจ้งหลีกออกไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าจิตตวิวัฏ บุคคลทำความรู้หลีกออกไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าญาณวิวัฏ บุคคลปล่อยวางหลีกออกไป เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วิโมกขวิวัฏ บุคคลหลีกออกไปในธรรมอันมีความถ่องแท้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสัจจวิวัฏ สัญญาวิวัฏมีในที่ใด เจโตวิวัฏก็มีในที่นั้น

เจโตวิวัฏมีในที่ใด สัญญาวิวัฏก็มีในที่นั้น สัญญาวิวัฏ เจโตวิวัฏมีในที่ใด จิตตวิวัฏก็มีในที่นั้น จิตตวิวัฏมีในที่ใด สัญญาวิวัฏ เจโตวิวัฏก็มีในที่นั้น สัญญาวิวัฏ เจโตวิวัฏ จิตตวิวัฏมีในที่ใด ญาณวิวัฏก็มีในที่นั้น ญาณวิวัฏมีในที่ใด สัญญาวิวัฏ เจโตวิวัฏ จิตตวิวัฏก็มีในที่นั้น สัญญาวิวัฏ เจโตวิวัฏ จิตตวิวัฏ ญาณวิวัฏมีในที่ใด วิโมกขวิวัฏก็มีในที่นั้น วิโมกขวิวัฏมีในที่ใด สัญญาวิวัฏ เจโตวิวัฏ จิตตวิวัฏ ญาณวิวัฏก็มีในที่นั้น สัญญาวิวัฏ เจโตวิวัฏ จิตตวิวัฏ ญาณวิวัฏ วิโมกขวิวัฏมีในที่ใด สัจจวิวัฏก็มีในที่นั้น สัจจวิวัฏมีในที่ใด สัญญาวิวัฏ เจโตวิวัฏ จิตตวิวัฏ ญาณวิวัฏ วิโมกขวิวัฏก็มีในที่นั้น นี้ชื่อว่าวิโมกขวิวัฏ{๕๑๖} [๕๑๖] การเจริญวิโมกข์เป็นไฉน คือ การเสพ การเจริญ การทำให้มาก ซึ่งปฐมฌาน ... ทุติยฌาน ... ตติยฌาน ... จตุตถฌาน... อากาสานัญจายตนสมาบัติ ... วิญญาณัญจายตนสมาบัติ ... อากิญจัญญายตนสมาบัติ ... เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ... โสดาปัตติมรรค ... สกทาคามิมรรค ... อนาคามิมรรค ... การเสพ การเจริญ การทำให้มากซึ่งอรหัตตมรรค นี้ชื่อว่าการเจริญวิโมกข์

ความสงบระงับแห่งวิโมกข์เป็นไฉน คือ การได้หรือวิบากแห่งปฐมฌาน ... ทุติยฌาน ... ตติยฌาน ... จตุตถฌาน ... อากาสานัญจายตนสมาบัติ ... วิญญาณัญจายตนสมาบัติ ... อากิญจัญญายตนสมาบัติ ... เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ... โสดาปัตติผลแห่งโสดาปัตติมรรค ... อนาคามิผลแห่งอนาคามิมรรค ... อรหัตตผลแห่งอรหัตตมรรค นี้ชื่อว่าความสงบระงับแห่งวิโมกข์

จบ วิโมกขกถา

จบ ตติยภาณวาร

๖. คติกถา

ว่าด้วยภูมิเป็นที่ไป

{๕๑๗} [๕๑๗] ในปฏิสนธิขณะอันสัมปยุตด้วยญาณ คติสมบัติย่อมมีอุปบัติ เพราะปัจจัยแห่งเหตุเท่าไร กษัตริย์มหาศาล พราหมณ์มหาศาล คฤหบดีมหาศาล เทวดาชั้นกามาวจรย่อมมีอุปบัติเพราะปัจจัยแห่งเหตุเท่าไร ในปฏิสนธิขณะอันสัมปยุตด้วยญาณ เทวดาชั้นรูปาวจรย่อมมีอุปบัติเพราะปัจจัยแห่งเหตุเท่าไร เทวดาชั้นอรูปาวจรย่อมมีอุปบัติเพราะปัจจัยแห่งเหตุเท่าไรในปฏิสนธิขณะอันสัมปยุตด้วยญาณ คติสมบัติย่อมมีอุปบัติเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๘ ประการ กษัตริย์มหาศาล พราหมณ์มหาศาล คฤหบดีมหาศาล เทวดาชั้นกามาวจรย่อมมีอุปบัติเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๘ ประการ เทวดาชั้นรูปาวจรย่อมมีอุปบัติเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๘ ประการ เทวดาชั้นอรูปาวจรย่อมมีอุปบัติเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๘ ประการ{๕๑๘} [๕๑๘] ในปฏิสนธิขณะอันสัมปยุตด้วยญาณ คติสมบัติย่อมมีอุปบัติเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๘ ประการ อะไรบ้าง

ในชวนขณะแห่งกุศลกรรม เหตุ ๓ ประการฝ่ายกุศลเป็นสหชาตปัจจัย (เกิดร่วมกัน) แห่งเจตนาที่เกิดในขณะนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึง