พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · มหาวรรค
ตติยภาณวาร - ปหาตัพพนิทเทส เล่ม ๓๑
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๖๔–๖๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๖๘ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มหาวรรค ตติยภาณวาร - ปหาตัพพนิทเทส (ฉบับหลวง เล่ม ๓๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๑)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๑ หน้า ๓๘–๔๒
ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้ บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้ยถาภูตญาณทัสสนะ... อาทีนวานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นด้วยความเป็นโทษ) ... ปฏิสังขานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นด้วยความคำนึงหาทาง) ... วิวัฏฏนานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นด้วยการพบทางสลัดออกไป) เป็นอันได้วิวัฏฏนานุปัสสนาแล้ว ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้
{๖๓} [๖๓] บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้โสดาปัตติมรรค เป็นอันได้โสดาปัตติมรรคแล้ว ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้ บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้สกทาคามิมรรค ... อนาคามิมรรค ... อรหัตตมรรค เป็นอันได้อรหัตตมรรคแล้ว ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้ บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้ธรรมใด ๆ เป็นอันได้ธรรมนั้น ๆ แล้ว ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือเครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรกำหนดรู้’ ชื่อว่า สุตมยญาณ”{๖๔} [๖๔] ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรละ’ ชื่อว่าสุตมยญาณอย่างไร
- ๑ยถาภูตญาณทัสสนะ หมายถึงความรู้เห็นสังขารธรรมตามสภาพความเป็นจริง จัดเป็นตรุณวิปัสสนา คือวิปัสสนาญาณอ่อนหรือขั้นพื้นฐานที่เริ่มต้นจากนามรูปปริจเฉทญาณ(ญาณที่กำหนดจำแนกรู้นามและรูป) อันเป็นปัจจัยแห่งพลววิปัสสนา (สํ.นิ.อ. ๖๒, องฺ.ปญฺจก.อ. ๗, องฺ.ฉกฺก.อ. ๑๒๙, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๙๘, องฺ.ทสก.อ. ๓๑๘)
ธรรมอย่างหนึ่งที่ควรละ คือ อัสมิมานะ ธรรม ๒ ที่ควรละ คือ อวิชชา ๑ ภวตัณหา ๑ ธรรม ๓ ที่ควรละ คือ ตัณหา ๓ ธรรม ๔ ที่ควรละคือ โอฆะ ๔ ธรรม ๕ ที่ควรละ คือ นิวรณ์ ๕ ธรรม ๖ ที่ควรละ
- ๑อัสมิมานะ หมายถึงการถือตัวว่าเราเป็นนั่นเป็นนี่ในอุปาทานขันธ์ ๕ (ที.ปา.อ. ๒๓๕, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๒๗) หรือการถือตัว ๙ อย่างที่เกิดขึ้นว่า ‘เรามีเราเป็น’ (องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๓๙, ขุ.อุ.อ. ๒๕๑)
- ๒อวิชชา ความไม่รู้ หมายถึงความประสบสิ่งที่ไม่ควรประสบมีกายทุจริตเป็นต้น ความไม่ประสบสิ่งที่ควรประสบมีกายสุจริตเป็นต้น ความทำให้สภาวะที่แท้จริงของธรรมทั้งหลายไม่ปรากฏชัด ธรรมชาติที่ยังเหล่าสัตว์ให้แล่นคือเวียนว่ายตายเกิดในสังสารวัฏที่ปราศจากที่สุด หรือธรรมชาติที่ตรงข้ามกับวิชชา มี ๔ อย่าง คือ ความไม่รู้ในทุกข์ ในสมุทัย ในนิโรธ และในมรรค หรือ ได้แก่ความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ (ขุ.อุ.อ. ๔๓) หรือมี ๘ อย่างตามนัยอภิธรรม คือ ความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ และเพิ่มอีก ๔ คือ ความไม่รู้ที่สุดเบื้องต้น (อดีต) ความไม่รู้ที่สุดเบื้องปลาย (อนาคต) ความไม่รู้ทั้งที่สุดเบื้องต้นทั้งที่สุดเบื้องปลาย (ปัจจุบัน) และความไม่รู้ปฏิจจสมุปบาท (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๒๗)
- ๓ภวตัณหา ในที่นี้หมายถึงความปรารถนาในภพทั้งหลายมีกามภพเป็นต้น (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๒๗)
- ๔ตัณหา ๓ คือ (๑) กามตัณหา ตัณหาในกามคุณ หมายถึงความอยากในอารมณ์มีรูปเป็นต้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความอยากได้กามคุณคือสิ่งสนองความต้องการทางประสาทสัมผัสทั้ง ๕ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย) เป็นชื่อของกามคุณ ๕ (๒) ภวตัณหา ตัณหาในภพ หมายถึงความอยากในภาวะของตัวตนที่จะได้จะเป็นอย่างใดอย่างหนึ่ง อยากเป็น อยากคงอยู่ตลอดไป ความติดใจอยู่ในรูปภพ อรูปภพ หรือติดใจในฌานสมาบัติ ซึ่งประกอบด้วยสัสสตทิฏฐิ (๓) วิภวตัณหา ตัณหาในวิภพ หมายถึงความอยากในความพรากพ้นไปแห่งตัวตนจากความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งอันไม่น่าปรารถนา อยากทำลาย อยากให้ดับสูญ ซึ่งประกอบด้วยอุจเฉททิฏฐิ (นัย ที.ปา.อ. ๑๘๒, ที.ม.อ. ๙๘, สํ.ข.อ. ๒๙๐, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๒๘, อภิ.วิ.อ. ๑๑๙)
- ๕โอฆะ ๔ หมายถึงห้วงวังวนแห่งกิเลส มี ๔ อย่าง คือ (๑) กามโอฆะ คือความพอใจยินดีในกามคุณ ๕ (๒) ภวโอฆะ คือ ความพอใจยินดีในรูปภพหรืออรูปภพ และความติดใจในฌาน (๓) ทิฏฐิโอฆะ คือทิฏฐิ ๖๒ ประการ (๔) อวิชชาโอฆะ คือความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ (สํ.ส.อ. ๑๖, ขุ.เถร.อ. ๑/๑๐๐, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๒๘)
- ๖นิวรณ์ ๕ หมายถึงกิเลสที่กั้นจิตมิให้บรรลุความดี ๕ อย่าง คือ (๑) กามฉันทนิวรณ์ กิเลสที่กั้นจิตคือความพอใจรักใคร่ในกาม (๒) พยาปาทนิวรณ์ กิเลสที่กั้นจิตคือความพยาบาท (๓) ถีนมิทธนิวรณ์ กิเลสที่กั้นจิตคือความที่จิตหดหู่และเคลิบเคลิ้ม (๔) อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ กิเลสที่กั้นจิตคือความฟุ้งซ่านและรำคาญ (๕) วิจิกิจฉานิวรณ์ กิเลสที่กั้นจิตคือความลังเลสงสัย {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๑๕/๓๑๑, องฺ.ปญฺจก. (แปล) ๒๒/๕๑/๙๒, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๒๘-๑๒๙}
คือหมวดตัณหา ๖ ธรรม ๗ ที่ควรละ คือ อนุสัย ๗ ธรรม ๘ ที่ควรละ คือมิจฉัตตะ ความเป็นผิด ๘ ธรรม ๙ ที่ควรละ คือ ธรรมมีตัณหาเป็นมูลเหตุ ๙ ธรรม ๑๐ ที่ควรละ คือ มิจฉัตตะ ๑๐{๖๕} [๖๕] ปหานะ ๒ คือ สมุจเฉทปหานะ (ความละด้วยการตัดขาด) ๑ ปฏิปัสสัทธิปหานะ (ความละด้วยการสงบระงับ) ๑ สมุจเฉทปหานะอันเป็นโลกุตตรมรรค และปฏิปัสสัทธิปหานะอันเป็นโลกุตตรผลในขณะแห่งผล ย่อมมีแก่บุคคลผู้เจริญมรรคเครื่องให้ถึงความสิ้นไป
- ๑หมวดตัณหา ๖ คือ (๑) รูปตัณหา ความทะยานอยากในรูป (๒) สัททตัณหา ควาททะยานอยากในเสียง (๓) คันธตัณหา ความทะยานอยากในกลิ่น (๔) รสตัณหา ความทะยานอยากในรส (๕) โผฏฐัพพตัณหา ความทะยานอยากในโผฏฐัพพะหรือสัมผัสทางกาย (๖) ธัมมตัณหา ความทะยานอยากในธรรมารมณ์หรือสิ่งที่ใจนึกคิด (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๒๙)
- ๒อนุสัย ๗ กิเลสที่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน ๗ อย่าง คือ (๑) กามราคานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความกำหนัดในกาม (๒) ปฏิฆานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความกระทบกระทั่งแห่งจิต (๓) ทิฏฐานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความเห็น (๔) วิจิกิจฉานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความสงสัย (๕) มานานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความถือตัว (๖) ภวราคานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความกำหนัดในภพ (๗) อวิชชานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความไม่รู้ {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๓๒/๓๔๙, สํ.สฬา.อ. ๑๔, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๒๙}
- ๓มิจฉัตตะ ๘ สภาวะที่ผิดหรือธรรมที่ไม่ถูกต้อง ๘ อย่าง คือ (๑) มิจฉาทิฏฐิ ความเห็นผิด (๒) มิจฉาสังกัปปะ ความดำริผิด (๓) มิจฉาวาจา การเจรจาผิด (๔) มิจฉากัมมันตะ การกระทำผิด (๕) มิจฉาอาชีวะ การเลี้ยงชีพผิด (๖) มิจฉาวายามะ ความพยายามผิด (๗) มิจฉาสติ ความระลึกผิด (๘) มิจฉาสมาธิ ความตั้งใจมั่นผิด {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๓๓/๓๕๑, สํ.ม. (แปล) ๑๙/๒๑/๒๓, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๒๙}
- ๔ธรรมมีตัณหาเป็นมูลเหตุ ๙ คือ (๑) เพราะอาศัยตัณหา จึงเกิดการแสวงหา (๒) เพราะอาศัยการ แสวงหา จึงเกิดลาภ (๓) เพราะอาศัยลาภ จึงเกิดการใคร่ครวญ (๔) เพราะอาศัยการใคร่ครวญ จึงเกิดความรักใคร่พึงใจ (๕) เพราะอาศัยความรักใคร่พึงใจ จึงเกิดการตกลงใจ (๖) เพราะอาศัยการตกลงใจ จึงเกิดความยึดถือ (๗) เพราะอาศัยความยึดถือ จึงเกิดความตระหนี่ (๘) เพราะอาศัยความตระหนี่ จึงเกิดการป้องกัน (๙) เพราะการป้องกันเป็นเหตุ อกุศลธรรมอันชั่วช้ามิใช่น้อย คือ การถือไม้ ถือมีด การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การพูดว่ามึง ๆ การพูดส่อเสียด และการพูดเท็จย่อมเกิดขึ้น {ที.ม. (แปล) ๑๑/๑๐๓/๘๓, ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๕๙/๔๓๓, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๓๐}
- ๕มิจฉัตตะ ๑๐ ได้แก่ มิจฉัตตะ ๘ และเพิ่มอีก ๒ คือ (๙) มิจฉาญาณ ความรู้ผิด (๑๐) มิจฉาวิมุตติ ความหลุดพ้นผิด (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๓๑)
ปหานะ ๓ คือ เนกขัมมะ เป็นอุบายเครื่องสลัดออกจากกาม ๑ อรูปฌาน เป็นอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ๑ นิโรธ เป็นอุบายเครื่องสลัดออกจากสังขตธรรมที่เกิดขึ้นแล้วอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งอาศัยกันและกันเกิดขึ้น ๑ บุคคลผู้ได้เนกขัมมะเป็นอันละและสละกามได้แล้ว บุคคลผู้ได้อรูปฌานเป็นอันละและสละรูปได้แล้ว บุคคลผู้ได้นิโรธเป็นอันละและสละสังขารได้แล้ว
ปหานะ ๔ คือ บุคคลผู้แทงตลอดทุกขสัจอันเป็นการแทงตลอดด้วย การกำหนดรู้ย่อมละกิเลสที่ควรละได้ ๑ บุคคลผู้แทงตลอดสมุทัยสัจอันเป็นการแทงตลอดด้วยการละย่อมละกิเลสที่ควรละได้ ๑ บุคคลผู้แทงตลอดนิโรธสัจอันเป็นการแทงตลอดด้วยการทำให้แจ้งย่อมละกิเลสที่ควรละได้ ๑ บุคคลผู้แทงตลอดมัคคสัจอันเป็นการแทงตลอดด้วยการเจริญย่อมละกิเลสที่ควรละได้ ๑
ปหานะ ๕ คือ วิกขัมภนปหานะ (ความละด้วยการข่มไว้) ๑ ตทังคปหานะ (ความละด้วยองค์นั้นๆ) ๑ สมุจเฉทปหานะ ๑ ปฏิปัสสัทธิปหานะ ๑ นิสสรณปหานะ (ความละด้วยการสลัดออกได้) ๑ การละนิวรณ์ด้วยการข่มไว้ ย่อมมีแก่บุคคลผู้เจริญปฐมฌาน การละทิฏฐิด้วยองค์นั้น ๆ ย่อมมีแก่บุคคลผู้เจริญสมาธิอันเป็นไปในส่วนแห่งการชำแรกกิเลส สมุจเฉทปหานะอันเป็นโลกุตตรมรรค และปฏิปัสสัทธิปหานะอันเป็นโลกุตตรผลในขณะแห่งผล ย่อมมีแก่บุคคลผู้เจริญมรรคเครื่องให้ถึงความสิ้นไป และนิสสรณปหานะคือ นิโรธชื่อว่านิพพาน{๖๖} [๖๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงควรละ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งทั้งปวงที่ควรละคืออะไร คือ จักขุ รูป จักขุวิญญาณ จักขุสัมผัส สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรือแม้อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยควรละทุกอย่าง
โสตะควรละ เสียง ... ฆานะ กลิ่น ... ชิวหา รส ... กาย โผฏฐัพพะ ... มโน ธรรมารมณ์ ... มโนวิญญาณ ... มโนสัมผัส... สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรือแม้อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยควรละทุกอย่าง
เมื่อพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ย่อมละกิเลสที่ควรละได้ เมื่อพิจารณาเห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... จักขุ ... ชราและมรณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ย่อมละกิเลสที่ควรละได้ เมื่อพิจารณาเห็นนิพพานอันหยั่งลงสู่อมตะด้วยความหมายว่าเป็นที่สุด ย่อมละกิเลสที่ควรละได้ ธรรมใด ๆ เป็นธรรมที่ละได้แล้ว ธรรมนั้น ๆ เป็นอันสละได้แล้วชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือเครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรละ’ ชื่อว่าสุตมยญาณ”
จบ ตติยภาณวาร
{๖๗} [๖๗] ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรเจริญ’ ชื่อว่าสุตมยญาณอย่างไร
ธรรมอย่างหนึ่งที่ควรเจริญคือ กายคตาสติอันสหรคตด้วยความสำราญ ธรรม ๒ ที่ควรเจริญ คือ สมถะ ๑ วิปัสสนา ๑ ธรรม ๓ ที่ควรเจริญ
- ๑กายคตาสติ สติอันไปในกาย สติที่พิจารณากายเป็นอารมณ์ หมายถึงสติอันกำหนดพิจารณากายโดยแยกส่วนต่าง ๆ มีผมเป็นต้น ให้เห็นเป็นของไม่สะอาดเป็นต้นเป็นอารมณ์ (นัย องฺ.เอกก.อ. ๔๑๙,ขุ.อุ.อ. ๒๐๐, ขุ.เถร.อ. ๑/๖๙) อันสหรคตด้วยความสำราญ ในที่นี้หมายถึงกายคตาสติขั้นรูปฌาน ๓ (เว้นจตุตถฌาน) ที่เกิดร่วมคือประกอบด้วยสุขเวทนาอันน่ายินดี (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๓๕-๓๖)
จบ ตติยภาณวาร - ปหาตัพพนิทเทส