ตติยภาณวาร - ปริญเญยยนิทเทส เล่ม ๓๑

วิชชาด้วยความหมายว่าแทงตลอด วิมุตติด้วยความหมายว่าสละ ญาณในความสิ้นไปด้วยความหมายว่าตัดขาด ญาณในความไม่เกิดขึ้นด้วยความหมายว่าระงับ ฉันทะด้วยความหมายว่าเป็นมูลฐาน มนสิการด้วยความหมายว่าเป็นสมุฏฐาน ผัสสะด้วยความหมายว่าประมวลมา เวทนาด้วยความหมายว่าประชุม สมาธิด้วยความหมายว่าเป็นประธาน สติด้วยความหมายว่าเป็นใหญ่ ปัญญาด้วยความหมายว่าประเสริฐกว่ากุศลธรรมนั้น ๆ วิมุตติด้วยความหมายว่าเป็นแก่นสาร นิพพานอันหยั่งลงในอมตะด้วยความหมายว่าเป็นที่สุดก็ควรรู้ยิ่งทุกอย่าง{๕๕} [๕๕] ธรรมใด ๆ ที่รู้ยิ่งแล้ว ธรรมนั้น ๆ เป็นคุณที่รู้แล้ว ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ ธรรมนั้นชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ทั่ว เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมา คือ เครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง’ ชื่อว่าสุตมยญาณ”

จบ ทุติยภาณวาร

{๕๖} [๕๖] ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรกำหนดรู้’ ชื่อว่าสุตมยญาณอย่างไร

ธรรมอย่างหนึ่งควรกำหนดรู้ คือ ผัสสะอันมีอาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ธรรม ๒ ควรกำหนดรู้ คือ นาม ๑ รูป ๑ ธรรม ๓ ควรกำหนดรู้ คือ เวทนา ๓ ธรรม ๔ ควรกำหนดรู้ คือ อาหาร ๔ ธรรม ๕ ควรกำหนดรู้

คือ อุปาทานขันธ์ ๕ ธรรม ๖ ควรกำหนดรู้ คือ อายตนะภายใน ๖ ธรรม ๗ ควรกำหนดรู้ คือ วิญญาณฐิติ ๗ ธรรม ๘ ควรกำหนดรู้ คือ โลกธรรม ๘ ธรรม ๙ ควรกำหนดรู้ คือ สัตตาวาส ๙ ธรรม ๑๐ ควรกำหนดรู้ คือ อายตนะ ๑๐

{๕๗} [๕๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงควรกำหนดรู้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งทั้งปวงควรกำหนดรู้คืออะไร คือ จักขุ รูป จักขุวิญญาณ จักขุสัมผัส สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรือแม้อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ควรกำหนดรู้ทุกอย่าง โสตะ เสียง ... ฆานะ กลิ่น ... ชิวหา รส ... กาย โผฏฐัพพะ ... มโน ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ มโนสัมผัส สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรือแม้อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยก็ควรกำหนดรู้ทุกอย่าง{๕๘} [๕๘] รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จักขุ ... ชราและมรณะ ... นิพพานอันหยั่งลงในอมตะด้วยความหมายว่าเป็นที่สุด ควรกำหนดรู้ทุกอย่าง บุคคลผู้พยายามเพื่อจะได้ธรรมใด ๆ เป็นอันได้ธรรมนั้น ๆ แล้ว ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้

{๕๙} [๕๙] บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้เนกขัมมะ เป็นอันได้เนกขัมมะแล้ว ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้

บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้ความไม่พยาบาท เป็นอันได้ความไม่พยาบาทแล้ว บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้อาโลกสัญญา เป็นอันได้อาโลกสัญญาแล้ว บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้ความไม่ฟุ้งซ่าน เป็นอันได้ความไม่ฟุ้งซ่านแล้ว บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้การกำหนดธรรม เป็นอันได้การกำหนดธรรมแล้ว บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้ญาณ เป็นอันได้ญาณแล้ว บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้ความปราโมทย์ เป็นอันได้ความปราโมทย์แล้ว ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้[๖๐] บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้ปฐมฌาน เป็นอันได้ปฐมฌานแล้ว ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้ บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้ทุติยฌาน ... ตติยฌาน ... จตุตถฌาน เป็น

อันได้จตุตถฌานแล้ว

{๖๐} บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้อากาสานัญจายตนสมาบัติ ... วิญญาณัญจายตนสมาบัติ ... อากิญจัญญายตนสมาบัติ ... เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เป็นอันได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติแล้ว ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้

{๖๑} [๖๑] บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้อนิจจานุปัสสนา เป็นอันได้อนิจจานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยง) แล้ว ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้ บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้ทุกขานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นว่าเป็นทุกข์) ... อนัตตานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นว่าไม่ใช่ตน) ... นิพพิทานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นด้วยความเบื่อหน่าย)...วิราคานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นด้วยความปราศจากความกำหนัด) ... นิโรธานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นความดับ) ... ปฏินิสสัคคานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นความสละทิ้งได้) ... ขยานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นด้วยความสิ้นไป)

... วยานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นความเสื่อมไป) ... วิปริณามานุปัสสนา (ความพิจาณาเห็นความแปรเปลี่ยนไป) ... อนิมิตตานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นด้วยความไม่มีนิมิต) ... อัปปณิหิตานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นด้วยความสิ้นไป) ... สุญญตานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นด้วยความว่างเปล่า) เป็นอันได้สุญญตานุปัสสนาแล้ว ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้น กำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้{๖๒} [๖๒] บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา (การพิจารณาเห็นธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง) เป็นอันได้อธิปัญญาธัมมวิปัสสนาแล้ว

ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้ บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้ยถาภูตญาณทัสสนะ... อาทีนวานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นด้วยความเป็นโทษ) ... ปฏิสังขานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นด้วยความคำนึงหาทาง) ... วิวัฏฏนานุปัสสนา (ความพิจารณาเห็นด้วยการพบทางสลัดออกไป) เป็นอันได้วิวัฏฏนานุปัสสนาแล้ว ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้

{๖๓} [๖๓] บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้โสดาปัตติมรรค เป็นอันได้โสดาปัตติมรรคแล้ว ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้ บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้สกทาคามิมรรค ... อนาคามิมรรค ... อรหัตตมรรค เป็นอันได้อรหัตตมรรคแล้ว ธรรมนั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้ บุคคลผู้พยายามเพื่อต้องการจะได้ธรรมใด ๆ เป็นอันได้ธรรมนั้น ๆ แล้ว ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมอันบุคคลนั้นกำหนดรู้แล้วและพิจารณาแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือเครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรกำหนดรู้’ ชื่อว่า สุตมยญาณ”{๖๔} [๖๔] ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรละ’ ชื่อว่าสุตมยญาณอย่างไร