ภูมินานัตตญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

{๑๗๐} [๑๗๐] คำว่า ญาณจริยา ความว่า ชื่อว่าญาณจริยาเพราะอรรถว่าอะไร

ชื่อว่าญาณจริยาเพราะอรรถว่าประพฤติไม่มีราคะ ประพฤติไม่มีโทสะ ... ประพฤติไม่มีอนุสัย ประพฤติไม่ประกอบด้วยราคะ ประพฤติไม่ประกอบด้วยโทสะ ประพฤติไม่ประกอบด้วยโมหะ ประพฤติไม่ประกอบด้วยมานะ ... ไม่ประกอบด้วยทิฏฐิ ไม่ประกอบด้วยอุทธัจจะ ไม่ประกอบด้วยวิจิกิจฉา ไม่ประกอบด้วยอนุสัย ประกอบด้วยกุศลกรรม ไม่ประกอบด้วยอกุศลกรรม ไม่ประกอบด้วยกรรมมีโทษ ประกอบด้วยกรรมไม่มีโทษ ไม่ประกอบด้วยกรรมดำ ประกอบด้วยกรรมขาว ประกอบด้วยกรรมมีสุขเป็นกำไร ไม่ประกอบด้วยกรรมมีทุกข์เป็นกำไร ประพฤติประกอบด้วยกรรมมีสุขเป็นวิบาก ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมมีทุกข์เป็นวิบาก ประพฤติในญาณ ญาณมีจริยาเห็นปานนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าญาณจริยา นี้ชื่อว่าญาณจริยา วิญญาณจริยา อัญญาณจริยา ญาณจริยาชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการกำหนดจริยา ชื่อว่าจริยานานัตตญาณ”

จบ จริยานานัตตญาณนิทเทสที่ ๑๗

๑๘. ภูมินานัตตญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในความต่างแห่งภูมิ

{๑๗๑} [๑๗๑] ปัญญาในการกำหนดธรรม ๔ ชื่อว่าภูมินานัตตญาณอย่างไร

ภูมิ ๔ คือ กามาวจรภูมิ รูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ โลกุตตรภูมิ

{๑๗๒} [๑๗๒] กามาวจรภูมิเป็นไฉน คือ ขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันท่องเที่ยว คือ นับเนื่องในโอกาสนี้ ข้างล่างตลอดไปจนถึงอเวจีมหานรกเป็นที่สุด ข้างบนขึ้นไปจนถึงเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดีเป็นที่สุด นี้ชื่อว่ากามาวจรภูมิ{๑๗๓} [๑๗๓] รูปาวจรภูมิเป็นไฉน ธรรมคือจิตและเจตสิกของบุคคลผู้เข้าสมาบัติ ของบุคคลผู้เกิดในพรหมโลก หรือของท่านผู้มีธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน อันท่องเที่ยวคือนับเนื่องในโอกาสนี้ ข้างล่างตั้งแต่พรหมโลกเป็นที่สุด ข้างบนขึ้นไปจนถึงเทวดาชั้นอกนิฏฐ์ นี้ชื่อว่ารูปาวจรภูมิ{๑๗๔} [๑๗๔] อรูปาวจรภูมิเป็นไฉน ธรรมคือจิตและเจตสิกของบุคคลผู้เข้าสมาบัติ ของบุคคลผู้เกิดในพรหมโลก หรือของท่านผู้มีธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน อันนับเนื่องในโอกาสนี้ ข้างล่างตั้งแต่เทวดาผู้เข้าถึงชั้นอากาสานัญจายตนภพเป็นที่สุด ข้างบนขึ้นไปจนถึงเทวดาผู้เข้าถึงชั้นเนวสัญญานาสัญญายตนภพ นี้ชื่อว่าอรูปาวจรภูมิ{๑๗๕} [๑๗๕] โลกุตตรภูมิเป็นไฉน มรรค ผล และนิพพานธาตุอันปัจจัยไม่ปรุงแต่ง อันเป็นโลกุตตระ นี้ชื่อว่าโลกุตตรภูมิ ภูมิ ๔ เหล่านี้

{๑๗๖} [๑๗๖] ภูมิ ๔ อีกประการหนึ่ง คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ ฌาน ๔ อัปปมัญญา ๔ อรูปาวจรสมาบัติ ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ ปฏิปทา ๔ อารมณ์ ๔ อริยวงศ์ ๔ สังคหวัตถุ ๔ จักร ๔ บทธรรม ๔ ภูมิ ๔ เหล่านี้

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการกำหนดธรรม ๔ ชื่อว่า ภูมินานัตตญาณ”

จบ ภูมินานัตตญาณนิทเทสที่ ๑๘

๑๙. ธัมมนานัตตญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในความต่างแห่งธรรม

{๑๗๗} [๑๗๗] ปัญญาในการกำหนดธรรม ๙ ชื่อว่าธัมมนานัตตญาณอย่างไร

พระโยคาวจรย่อมกำหนดธรรมทั้งหลายอย่างไร ย่อมกำหนดกามาวจรธรรมเป็นฝ่ายกุศล เป็นฝ่ายอกุศล เป็นฝ่ายอัพยากฤต ย่อมกำหนดรูปาวจรธรรมเป็นฝ่ายกุศล เป็นฝ่ายอัพยากฤต ย่อมกำหนด