๔. กุณฑกกุจฉิสินธวชาดก เล่ม ๒๗

{๓๕๙} [๓๕๙] ท่านขอแก้วมณีอันเกิดจากหินดวงนี้ย่อมทำให้ข้าพเจ้าหวาดสะดุ้ง เหมือนกับชายหนุ่มมีมือถือดาบอันลับแล้วที่แผ่นหินมาทำให้ ข้าพเจ้าหวาดเสียวฉะนั้นข้าพเจ้าให้แก้วมณีดวงนั้นแก่ท่านไม่ได้ เพราะท่านขอเกินไป ทั้งข้าพเจ้าจักไม่มาอาศรมของท่านอีกแล้ว(ดาบสผู้พี่โพธิสัตว์ได้กล่าวกะดาบสผู้น้องว่า)

{๓๖๐} [๓๖๐] บุคคลรู้ว่าสิ่งของอันใดเป็นที่รักของเขา ก็ไม่ควรขอสิ่งของนั้น บุคคลย่อมเป็นผู้น่าเกลียดเพราะขอจัด พญานาคถูกพราหมณ์ขอแก้วมณี ตั้งแต่นั้นก็มิได้มาให้พราหมณ์นั้นเห็นอีกเลย

๔. กุณฑกกุจฉิสินธวชาดก (๒๕๔)

ว่าด้วยรู้ว่าเขาดีก็ต้องเลี้ยงให้สมดี

(พระโพธิสัตว์ผู้เป็นพ่อค้าเมื่อทดลองลูกม้าสินธพได้กล่าวว่า)

{๓๖๑} [๓๖๑] เจ้าเคยบริโภคหญ้าที่เป็นเดน เคยบริโภครำและข้าวตังมาแล้ว นี่เป็นอาหารของเจ้า เพราะเหตุอะไร บัดนี้เจ้าจึงไม่บริโภคเล่า

(ลูกม้าสินธพกล่าวว่า)

{๓๖๒} [๓๖๒] ข้าแต่ท่านมหาพรหมในที่ใด คนทั้งหลายไม่รู้จักสัตว์โดย กำเนิดหรือโดยวินัย ในที่นั้นรำและข้าวตังจะมีเป็นอันมาก

{๓๖๓} [๓๖๓] ก็ท่านรู้จักข้าพเจ้าดีแล้วว่าม้าตัวนี้เป็นม้าชั้นสูงเช่นไร ข้าพเจ้าก็รู้อยู่ เพราะอาศัยท่านผู้รู้จึงไม่บริโภครำของท่าน

๕. สุกชาดก (๒๕๕)

ว่าด้วยโทษของการไม่รู้ประมาณ

(พระบรมศาสดาทรงเล่าชาดกนี้แล้วตรัสว่า)

{๓๖๔} [๓๖๔] ลูกนกแขกเต้าตัวนั้นยังรู้ประมาณในการบริโภคอยู่ตราบใด ก็จะได้สืบอายุและได้เลี้ยงมารดาบิดาอยู่ตราบนั้น

{๓๖๕} [๓๖๕] แต่เมื่อลูกนกแขกเต้านั้นกลืนกินโภชนะมากเกินไป ชื่อว่าไม่รู้ จักประมาณในการบริโภค จึงได้จมลงในมหาสมุทรนั้นแล{๓๖๖} [๓๖๖] เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้รู้จักประมาณคือความไม่หลงติดอยู่ ในโภชนะเป็นความดีด้วยว่าบุคคลผู้ไม่รู้จักประมาณ ย่อมล่มจมลง บุคคลผู้รู้จักประมาณแลย่อมไม่ล่มจม

๖. ชรูทปานชาดก (๒๕๖)

ว่าด้วยโทษของการขุดบ่อลึกเกินไป

(พระบรมศาสดาครั้นแสดงพระธรรมเทศนาแล้วตรัสว่า)

{๓๖๗} [๓๖๗] พ่อค้าทั้งหลายมีความต้องการนํ้า จึงพากันขุดบ่อนํ้าเก่า ได้แร่เหล็ก แร่ทองแดง ดีบุก ตะกั่ว แก้วมณี เงิน ทอง แก้ว มุกดา และแก้วไพฑูรย์เป็นอันมาก{๓๖๘} [๓๖๘] แต่พวกพ่อค้าเหล่านั้นก็ไม่ได้ยินดีด้วยทรัพย์นั้น ได้พากันขุดให้ลึกยิ่งขึ้น ๆ ในบ่อนํ้านั้นมีพญานาคมีพิษร้ายแรง มีเดช ได้ฆ่าพวกพ่อค้าเหล่านั้นเสียด้วยไฟพิษ