อุทปานทูสกวรรค

อารญฺญกสฺส ๒ อิสิโน จิรํ รตฺตํ ตปสฺสิโน

กิจฺฉากตํ อุทปานํ กถํ สมฺม อปาหสิ ๓ ฯ

ดูกรสหาย ทำไม ท่านจึงถ่ายมูตรและคูถรดบ่อน้ำที่ทำได้โดยยาก ของฤาษีผู้อยู่ป่า แสวงหาตบะอยู่ตลอดกาลนาน?

เอส ธมฺโม สิคาลานํ ยํ ปิวิตฺวา โอหทามเส

ปิตุปิตามหํ ธมฺโม น ตํ อุชฺฌาตุมรหสิ ฯ

เราพวกสุนัขจิ้งจอก ดื่มกินน้ำ ณ ที่ใดแล้ว ย่อมถ่ายอุจจาระปัสสาวะลงในที่นั้น เป็นธรรมดาของสุนัขจิ้งจอกทั้งหลาย เป็นธรรมดาของบิดามารดา และปู่ ย่า ตา ยาย ท่านไม่ควรจะถือโกรธธรรมดาอันนั้นของพวกเราเลย.

เยสํ โว เอทิโส ธมฺโม อธมฺโม ปน กีทิโส

มา โว ธมฺมํ อธมฺมํ วา อทฺทสาม กุทาจนนฺติ ฯ

อุทปานทูสกชาตกํ ปฐมํ ฯ

๑ ม. อุทปานวคฺค ฯ ๒ ม. อรญฺญิกสฺส ฯ ๓ สี. ม. อวาหสิ ฯ

อาการเช่นนี้ เป็นธรรมดาของพวกท่าน อนึ่ง อาการเช่นไร ไม่เป็นธรรมดาของพวกท่าน ขอพวกเราอย่าได้เห็นธรรมดา หรือมิใช่ธรรมดาของพวกท่าน ในกาลไหนๆ อีกเลย.

จบ อุทปานทูสกชาดกที่ ๑.

เยน มิตฺเตน สํสคฺคา โยคกฺเขโม วิหียติ

ปุพฺเพวชฺฌาภวนฺตสฺส รกฺเข อกฺขึว ปณฺฑิโต ฯ

ความเกษมจากโยคะ ย่อมเสื่อมไปเพราะการคบหากับมิตรคนใด บัณฑิตพึงรักษาลาภ ยศ และชีวิตของตน ที่มิตรนั้นครอบงำไว้เสียก่อน ดุจบุคคลผู้รักษาตาของตนไว้ ฉะนั้น.

เยน มิตฺเตน สํสคฺคา โยคกฺเขโม ปวฑฺฒติ

กเรยฺยตฺตสมํ วุตฺตึ สพฺพกิจฺเจสุ ปณฺฑิโต ฯ

ความเกษมจากโยคะ ย่อมเจริญเพราะการคบหากับมิตรคนใด บุรุษผู้ฉลาดในกิจทั้งมวล พึงกระทำกิจทุกอย่างของกัลยาณมิตรให้เหมือนของตน.

เอถ พฺยคฺฆา นิวตฺตโวฺห ปจฺจุเปถ ๑ มหาวนํ

มา โน ๒ วนํ ฉินฺทิ นิพฺยคฺฆํ พฺยคฺฆา มาเหสุ นิพฺพนาติ ฯ

พฺยคฺฆชาตกํ ทุติยํ ฯ

ดูกรราชสีห์และเสือโคร่ง จงมาเถิด เชิญท่านทั้งสองจงกลับเข้าไปยังป่าใหญ่ พวกมนุษย์อย่ามาตัดป่าของเราให้ปราศจากราชสีห์และเสือโคร่งเสียเลย ราชสีห์และเสือโคร่ง อย่าได้เป็นผู้ไร้ป่า.

จบ พยัคฆชาดกที่ ๒.

โก นุ วฑฺฒิตภตฺโตว ๓ ปูรหตฺโถว พฺราหฺมโณ

กหนฺนุ ภิกฺขํ อจริ กํ สทฺธํ อุปสงฺกมิ ฯ

ใครหนอเดินมา เหมือนบุคคลผู้รวยอาหาร เหมือนพราหมณ์ผู้ได้ลาภมาเต็มมือ ฉะนั้น ท่านไปรวยภิกษาหารมาแต่ที่ไหนหนอ ท่านเข้าไปหาผู้มีศรัทธาคนไรมา?

อหํ กปิสฺมิ ทุมฺเมโธ อนามาสานิ อามสึ

ตฺวํ มํ โมจย ภทฺทนฺเต มุตฺโต คจฺเฉยฺย ปพฺพตํ ฯ

ดูกรท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นลิง ทรามปัญญา จับต้องสิ่งที่บุคคลไม่ควรจับต้อง ขอพระคุณเจ้าโปรดเปลื้องข้าพเจ้าให้พ้นทุกข์ด้วยเถิด ขอความเจริญจงมีแก่พระคุณเจ้า ข้าพเจ้าพ้นจากความฉิบหายนี้แล้วจะไปอยู่ที่ภูเขา.

กจฺฉปา กสฺสปา โหนฺติ โกณฺฑญฺญา โหนฺติ มกฺกฏา๊

มุญฺจ กสฺสป โกณฺฑญฺญํ กตํ เมถุนกํ ตยาติ ฯ

กจฺฉปชาตกํ ตติยํ ฯ

เต่าทั้งหลาย เป็นสัตว์สืบเนื่องมาจากกัสสปโคตร ลิงทั้งหลายเป็นสัตว์สืบเนื่องมาจากโกณฑัญญโคตร ดูกรเต่าผู้เทือกแถวกัสสปโคตร ท่านจงปล่อยลิงผู้เทือกแถวโกณฑัญญโคตรเสียเถิด ท่านคงเคยทำเมถุนธรรมกันแล้ว.

จบ กัจฉปชาดกที่ ๓.

กายํ พลากา สิขินี โจรี ลงฺฆีปิตามหา ๔

โอรํ พลาเก อาคจฺฉ จณฺโฑ เม วายโส สขา ฯ

๑ สี. ยุ. ปจฺจเมถ ฯ ๒ ม. อยํ สทฺโท นตฺถิ ฯ ๓ ม. อุทฺธิตภตฺโตว ฯ

๔ ม. ลงฺฆิปิตามหา ฯ

นกยางตัวนี้ อย่างไรจึงมีหงอน เป็นโจร (เข้ามาอยู่ที่รังกา) ดูกรนกยางผู้มีเมฆเป็นบิดา ท่านจงมาเสียข้างนี้เถิด กาผู้เป็นสหายของเรา เป็นผู้ดุร้าย.

นาหํ พลากา สิขินี อหํ โลลสฺมิ วายโส

อกตฺวา วจนํ ตุยฺหํ ปสฺส ลูโนสฺมิ อาคโต ฯ

เราไม่ใช่นกยางมีหงอน เราเป็นกาโลเล ไม่ได้ทำตามคำของท่าน กลับมาแล้ว จงมองดูเราผู้รุ่นนี้เถิด.

ปุน ปาปชฺชสี สมฺม สีลํ หิ ตว ตาทิสํ

นหิ มานุสิกา ๑ โภคา สุภุญฺชา โหนฺติ ปกฺขินาติ ฯ

โลลชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

ดูกรสหาย ท่านจะได้รับทุกข์อีก เพราะว่า ปกติของท่านเป็นเช่นนั้นเครื่องบริโภคของมนุษย์ไม่ควรที่นกจะพึงบริโภค.

จบ โลลชาดกที่ ๔.

กายํ พลากา รุจิรา กากนิณฺฑสฺมิ ๒ มจฺฉติ

จณฺโฑ กาโก สขา มยฺหํ ยสฺส ๓ เจตํ กุลาวกํ ฯ

นกยางตัวนี้ อย่างไรจึงขาว น่ารัก มาอยู่ในรังกาได้ และนี่เป็นรังของกาผู้ดุร้ายสหายของเรา.

นนุ มํ สมฺม ชานาสิ ทิช สามกโภชนํ

อกตฺวา วจนํ ตุยฺหํ ปสฺส ลูโนสฺมิ อาคโต ฯ

ดูกรนกพิราบผู้สหาย ท่านก็รู้จักเรา ผู้มีข้าวฟ่างเป็นอาหารมิใช่หรือ เรามิได้กระทำตามคำของท่าน กลับมาแล้ว จงมองดูเราผู้รุ่นนี้เถิด.

ปุน ปาปชฺชสี สมฺม สีลํ หิ ตว ตาทิสํ

นหิ มานุสิกา ๔ โภคา สุภุญฺชา โหนฺติ ปกฺขินาติ ฯ

รุจิรชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

ดูกรกาผู้สหาย ท่านจะได้รับทุกข์อีก เพราะว่า ปกติของท่านเป็นเช่นนั้นเครื่องบริโภคของมนุษย์ไม่ควรที่นกจะพึงบริโภค.

จบ รุจิรชาดกที่ ๕.

ตว สทฺธญฺจ สีลญฺจ วิทิตฺวาน ชนาธิป

วณฺณํ อญฺชนวณฺเณน กาลิงฺคสฺมึ วินิมฺหเส ๕ ฯ

๑-๔ ม. มานุสกา ฯ ๒ สี. ม. กากนีฬสฺมิมจฺฉติ ฯ ๓ สี. ยุ. ตสฺส ฯ

๕ ม. นินิมุหเส ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่กว่าประชาชน ข้าพระบาททั้งหลาย ได้ทราบศรัทธา และศีลของพระองค์แล้ว จึงมาขอรับพระราชทานเอาทองคำแลกกับช้างมีสีดังดอกอัญชัน นำไปในแคว้นกาลิงคราช.

อนฺนภจฺจา จ ภจฺจา จ โยธ อุทฺทิสฺส คจฺฉติ

สพฺเพเต อปฺปฏิกฺขิปฺปา ปุพฺพาจริยวโจ อิทํ ฯ

สัตว์ที่พึงเลี้ยงด้วยข้าวก็ดี ที่ไม่ได้เลี้ยงก็ดี ผู้ใด ในโลกนี้ ตั้งใจมาหาเราสัตว์เหล่านั้นทั้งหมด เราก็มิได้ห้ามเลย นี้เป็นถ้อยคำของท่านบูรพาจารย์.

ททามิ โว พฺราหฺมณา นาคเมตํ

ราชารหํ ราชโภคํ ๑ ยสสฺสินํ

อลงฺกตํ เหมชาลาภิฉนฺนํ

สสารถี ๒ คจฺฉถ เยนกามนฺติ ฯ

กุรุธมฺมชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

ดูกรพราหมณ์ทั้งหลาย เราจะให้ช้างนี้อันควรเป็นราชพาหนะ เป็นราชบริโภค ประกอบไปด้วยยศ ประดับไปด้วยเครื่องประดับ ปกคลุมไปด้วยข่ายทอง มีนายหัตถาจารย์ พร้อมแก่ท่านทั้งหลาย ขอพวกท่านจงไปตามปรารถนาเถิด.

จบ กุรุธรรมชาดกที่ ๖.

วสฺสานิ ปญฺญาส สมาธิกานิ

วาสิมฺหิ เสลสฺส คุหาย โรมก

อสงฺกมานา อภินิพฺพุตจิตฺตา ๓

หตฺถตฺถมายนฺติ ๔ มมณฺฑชา ปุเร ฯ

ดูกรปักษีผู้มีขนปีก เมื่อเรามาอยู่ในถ้ำแห่งภูเขานี้กว่า ๕๐ ปี นกพิราบทั้งหลายก็มิได้รังเกียจ เป็นผู้มีจิตเยือกเย็นเป็นอย่างยิ่ง ย่อมพากันมาสู่บ่วงมือของเรา ในกาลก่อน.

เตทานิ วงฺกงฺค ๕ กิมตฺถมุสฺสุกฺกา ๖

ภชนฺติ อญฺญํ คิริกนฺทรํ ทิชา

นนุ น มญฺญนฺติ มมํ ยถา ปุเร

จิรมฺปวุฏฺฐา อถวา น เต อิเม ฯ

ดูกรท่านผู้มีอวัยวะคด บัดนี้ นกพิราบเหล่านั้น คงจะเห็นเหตุอะไรกระมัง จึงใคร่จะพากันไปเสพอาศัยซอกภูเขาอื่น นกเหล่านี้ ครั้งก่อนย่อมสำคัญเราอย่างไร บัดนี้ ย่อมไม่สำคัญเราอย่างนั้นหรือ หรือนกเหล่านี้ พลัดพรากไปนานแล้ว จำเราไม่ได้ หรือว่าเป็นนกใหม่จึงไม่เข้าใกล้เรา?

ชานาม ตํ น มยํ สมฺมุฬฺหา ๗

เสฺวว ตฺวํ เต มยมสฺม นญฺเญ ๘

จิตฺตญฺจ เต อสฺมิ ชเน ปทุฏฺฐํ

อาชีวก ๑ เตน ตํ อุตฺตสามาติ ฯ

โรมชาตกํ สตฺตมํ ฯ

๑ ม. ราชโภคฺคํ ฯ ๒ ม. สสารถึ ฯ ๓ ม. อภินิพฺพุตตฺตา ฯ ๔ ม. หตฺลตฺตมายนฺติ ฯ

๕ สี. ม. วกฺกงฺค ฯ ๖ ม. กิมตฺถมุสฺสุกา ฯ ๗ ม. สมฺปมุฬฺหา ฯ ๘ ม. นาญฺเญ ฯ

พวกเราเป็นผู้ไม่หลงใหล รู้อยู่ว่า ท่านก็คือท่านนั่นแหละ พวกเราเหล่านั้นก็ไม่ใช่นกอื่น ก็แต่ว่า จิตของท่านเป็นจิตประทุษร้ายในชนนี้ ดูกรอาชีวก เพราะเหตุนั้น พวกเราจึงหวาดกลัวท่าน.

จบ โรมชาดกที่ ๗.

กิมตฺถมภิสนฺธาย ๓ ลหุจิตฺตสฺส ทุพฺภิโน ๔

สพฺพกามทุหสฺเสว ๕ อิมํ ทุกฺขํ ติติกฺขสิ ฯ

ท่านอาศัยเหตุอะไรจึงอดกลั้นทุกข์นี้ ต่อลิงผู้มีจิตกลับกลอก มักประทุษร้ายมิตร ดุจเป็นเจ้าของผู้ให้ความใคร่ทั้งปวง.

สิงฺเคน นีหราเสตํ ๖ ปทสาว อธิฏฺฐห

ภิยฺโย พาลา ปกุฏฺเฏยฺยุํ ๗ โน จสฺส ปฏิเสธโก ฯ

ท่านจงขวิดมันเสีย (ด้วยเขา) จงเหยียบเสีย (ด้วยเท้า) ถ้าไม่ห้ามปรามมันเสีย สัตว์ทั้งหลายที่โง่เขลา ก็จะพึงเบียดเบียนร่ำไป.

มเมวายํ มญฺญมาโน อญฺญํเปวํ ๘ กริสฺสติ

เต นํ ตตฺถ วธิสฺสนฺติ สา เม มุตฺติ ภวิสฺสตีติ ฯ

มหิสชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

เมื่อลิงตัวนี้ ดูหมิ่นควายตัวอื่น ดุจดูหมิ่นข้าพเจ้า จักกระทำอนาจารอย่างนี้แก่ควายตัวอื่น ควายเหล่านั้น ก็จะฆ่ามันเสียในที่นั้น ความพ้นอันนั้นจักมีแก่ข้าพเจ้า.

จบ มหิสชาดกที่ ๘.

ยถา มาณวโก ปนฺเถ สิคาลึ วนโคจรึ

อตฺถกามํ ปเวเทนฺติ อนตฺถกามาติ มญฺญติ

อนตฺถกามํ สตปตฺตํ อตฺถกาโมติ มญฺญติ ฯ

มาณพสำคัญนางสุนัขจิ้งจอกในหนทาง ซึ่งเที่ยวอยู่ในป่า ผู้ปรารถนาประโยชน์ และบอกให้รู้ด้วยอาการอย่างนั้นว่า เป็นผู้ปรารถนาความฉิบหาย มาสำคัญนกกระไนผู้ปรารถนาความฉิบหายว่า เป็นผู้ปรารถนาประโยชน์ ฉันใด.

เอวเมว อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โหติ ตาทิโส

หิเตภิ วจนํ วุตฺโต ปฏิคฺคณฺหติ วามโต ฯ

๑ ม. อาชีวิกา ฯ ๒ ม. มหึสราชชาตกํ ฯ ๓ สี. ยุ. กมตฺถ ... ฯ ๔ ส. ยุ. ทูภิโน ฯ

๕ สี. สพฺพกามททสฺเสว ฯ ๖ สี. ม. นิหนาเหตํ ฯ ๗ สี. ม. ปกุชฺเฌยฺยุํ ฯ

๘ ม. อญฺเญเปวํ ฯ

บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเป็นเช่นนั้น เมื่อชนทั้งหลายผู้ปรารถนาประโยชน์จึงกล่าวสอน ย่อมกลับถือเอาโดยไม่เคารพ ฉันนั้น.

เย จ โข นํ ปสํสนฺติ ภยา อุกฺกํสยนฺติ วา

ตญฺหิ โส มญฺญเต มิตฺตํ สตปตฺตํว มาณโวติ ฯ

สตปตฺตชาตกํ นวมํ ฯ

อนึ่ง ชนเหล่าใด สรรเสริญบุคคลนั้นก็ดี ยกย่องบุคคลนั้นเพราะกลัวก็ดี ก็สำคัญชนเหล่านั้นว่า เป็นมิตร เหมือนมาณพสำคัญผิดนกกระไนว่า เป็นมิตร ฉะนั้น.

จบ สตปัตตชาดกที่ ๙.

อทฺธา หิ นูน มิคราชา ปูฏกมฺมสฺส โกวิโท

ตถาหิ ปูฏํ ทูเสติ อญฺญํ นูน กริสฺสติ ฯ

พระยาเนื้อจะฉลาดในการทำห่อใบไม้เป็นแน่ เพราะฉะนั้น จึงได้รื้อห่อใบไม้เสีย คงจะทำห่อใบไม้อย่างอื่นให้ดีกว่าเก่าเป็นมั่นคง.

น เม ปิตา วา มาตา วา ปูฏกมฺมสฺส โกวิทา

กตํ กตํ โข ทูเสม เอวํ ธมฺมมิทํ กุลํ ฯ

บิดา หรือมารดาของเรา ไม่ใช่เป็นคนฉลาดในการทำห่อใบไม้เลย เราได้แต่รื้อสิ่งของที่ทำไว้แล้วๆ เท่านั้น ตระกูลของเรานี้ เป็นธรรมดาอย่างนี้.

เยสํ โว เอทิโส ธมฺโม อธมฺโม ปน กีทิโส

มา โว ธมฺมํ อธมฺมํ วา อทฺทสาม กุทาจนนฺติ ฯ

ปูฏทูสกชาตกํ ทสมํ ฯ

อุทปานวคฺโค ๑ ตติโย

___________

ตสฺสุทฺทานํ

อุทปานวรํ วนพฺยคฺฆ กปิ

สิขินี จ พลากรุจิรวโร

สุชนาธิป โรมก ทูส ปุน

สตปตฺตวโร ปูฏกมฺม ทส ฯ

____________

๑ สี. ยุ. อรญฺญวคฺโค ฯ

ธรรมดาของท่านทั้งหลายเป็นถึงเช่นนี้ ก็สภาพที่มิใช่ธรรมดาจะเป็นเช่นไร ขอพวกเราอย่าได้เห็นธรรมดา หรือมิใช่ธรรมดาของท่านทั้งหลายในกาลไหนๆ เลย.

จบ ปูฏทูสกชาดกที่ ๑๐.

จบ อุทปานวรรคที่ ๓.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อุทปานทูสกชาดก ๒. พยัคฆชาดก

๓. กัจฉปชาดก ๔. โลลชาดก

๕. รุจิรชาดก ๖. กุรุธรรมชาดก

๗. โรมชาดก ๘. มหิสชาดก

๙. สตปัตตชาดก ๑๐. ปูฏทูสกชาดก.