๔. มาตุโปสกคิชฌชาดก เล่ม ๒๗

๔. คิชฌชาดก

ว่าด้วยเมื่อถึงคราวพินาศความคิดย่อมวิบัติ[๙๙๐] ท่านเหล่านั้น พ่อแม่ของเราแก่เฒ่าแล้วอาศัยอยู่ที่ซอกเขาจักทำอย่างไรหนอ เราก็ติดบ่วง ตกอยู่ในอำนาจของนายพรานนิลิยะ.

[๙๙๑] แร้ง เจ้าโอดครวญทำไม การโอดครวญของเจ้าจะมีประโยชน์อะไรเล่า ข้าไม่เคยได้ยินหรือไม่เคยเห็นนกพูดภาษาคนได้เลย.

[๙๙๒] เราเลี้ยงพ่อแม่ผู้แก่เฒ่า แล้วอาศัยอยู่ที่ซอกเขา ท่านจักทำอย่างไรหนอ เมื่อเราตกอยู่ในอำนาจของท่านแล้ว.

[๙๙๓] ชาวโลกพูดกันว่า แร้งมองเห็นซากศพไกลถึงร้อยโยชน์ เหตุไฉนเจ้าแม้เข้าไปใกล้ข่ายและบ่วงแล้ว จึงไม่รู้จัก.

[๙๙๔] เมื่อใดความเสื่อมจะมี และสัตว์จะมีความสิ้นชีวิต เมื่อนั้นเขาแม้จะเข้าไปใกล้ตาข่ายและบ่วง แล้วก็ไม่รู้จัก.

[๙๙๕] เจ้าจงไปเลี้ยงพ่อแม่ผู้แก่เฒ่า ที่อาศัยอยู่

ที่ซอกเขาเถิด ข้าอนุญาตเจ้าแล้ว เจ้าจะไป

พบญาติทั้งหลาย โดยสวัสดี.

[๙๙๖] ดูก่อนนายพราน เจ้าก็จงบรรเทิงใจพร้อม

ด้วยญาติทั้งมวลเหมือนกันเถิด เราก็จักเลี้ยง

พ่อแม่ผู้แก่เฒ่า แล้วอาศัยอยู่ที่ซอกเขา.

จบ คิชฌชาดกที่ ๔

อรรถกถาคิชฌชาดกที่ ๔

พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ทรงปรารภภิกษุผู้เลี้ยงมารดา จึงตรัสเรื่องนี้ มีคำเริ่มต้นว่า เต กถํ นุ กริสฺสนฺติดังนี้. เรื่องจักมีชัดแจ้งในสามชาดก.

ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติอยู่ในนคร-พาราณสี พระโพธิสัตว์เกิดในกำเนิดแร้ง เติบโตแล้วให้พ่อแม่ผู้แก่เฒ่าตาเสื่อมคุณภาพแล้ว สถิตอยู่ที่ถ้ำเขาคิชฌกูฏ นำเนื้อโคเป็นต้นมาเลี้ยง.

เวลานั้นในเมืองพาราณสี นายพรานคนหนึ่งดักบ่วงแร้งโดยไม่กำหนดเวลาไปดูไว้ที่ป่าช้า อยู่มาวันหนึ่งพระโพธิสัตว์ เมื่อแสวงหาเนื้อโคได้เข้าไปป่าช้า เขาติดบ่วงไม่ได้คิดถึงตน ระลึกถึงแต่พ่อแม่ผู้แก่เฒ่าแล้วบ่นไปว่า พ่อแม่ของเราจักอยู่ไปได้อย่างไรหนอ ? ไม่รู้ว่าเราติดบ่วงเลย

หมดที่พึ่งขาดอาหารปัจจัย เห็นจักผอมตายที่ถ้ำในภูเขานั่นเอง ดังนี้กล่าวคาถาที่ ๑ ไปพลางว่า :-

ท่านเหล่านั้น พ่อแม่ของเราแก่เฒ่าแล้ว

อาศัยอยู่ที่ซอกเขา จักทำอย่างไรหนอ เราก็

ติดบ่วงตกอยู่ในอำนาจของนายพรานนิลิยะ.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นิลิยสฺส ได้แก่บุตรของนายพรานที่มีชื่ออย่างนี้ บุตรของนายพรานได้ยินคำโอดครวญของแร้งนั้นแล้วจึงกล่าวว่า :-

แร้ง เจ้าโอดครวญทำไม การโอด

ครวญของเจ้าจะมีประโยชน์อะไรเล่า ข้าไม่

เคยได้ยินหรือไม่เคยเห็นนกพูดภาษาคนได้เลย

ว่า เราเลี้ยงพ่อแม่ผู้แก่เฒ่าแล้ว อาศัยอยู่ที่

ซอกเขา ท่านจักทำอย่างไรหนอ ? เมื่อเราตก

อยู่ในอำนาจของท่านแล้ว ชาวโลกพูดกันว่า

แร้งมองเห็นซากศพไกลถึงร้อยโยชน์ เหตุไฉน

เจ้าแม้เข้าไปใกล้ตาข่ายและบ่วงแล้วจึงไม่รู้

จัก เมื่อใดความเสื่อมจะมี และสัตว์จะมี

ความสิ้นชีวิต เมื่อนั้นเขาแม้จะเข้าไปใกล้

ตาข่ายและบ่วงแล้วก็ไม่รู้จัก เจ้าจงไปเลี้ยง

พ่อแม่ผู้แก่เฒ่า แล้วอาศัยอยู่ในซอกเขาเถิด

ข้าอนุญาตเจ้าแล้ว เจ้าจงไปพบญาติทั้งหลาย

โดยสวัสดี ดูก่อนนายพราน เจ้าจงบรรเทิงใจ

พร้อมด้วยญาติทั้งมวลเหมือนกันเถิด เราก็จัก

เลี้ยงพ่อแม่ผู้แก่เฒ่า แล้วอาศัยอยู่ที่ซอกเขา.

คาถาเหล่านี้คือ คาถาที่ ๒ นายพรานกล่าว คาถาที่ ๓ แร้งกล่าวแล้วตามลำดับ.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยนฺนุ ความว่า ชาวโลกกล่าวคำนี้ใดไว้นะ. บทว่า คิชฺโฌ โยชนสตํ กุณปานิ อุเปกฺขติ ความว่าแร้งมองเห็นซากศพที่วางอยู่เกินร้อยโยชน์ ถ้าหากชาวโลกกล่าวถ้อยคำนั้นไซร้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนแร้งแม้เข้าไปใกล้ข่ายและบ่วงจึงไม่รู้จัก คือ แม้มาถึงที่แล้วก็ไม่รู้จัก. บทว่า ปราภโว ได้แก่ ความพินาศ.

บทว่า ภรสฺสุ ความว่า นายพรานนั้น ครั้นได้ฟังธรรมกถาของพระ-โพธิสัตว์นี้แล้วคิดว่า พระยาแร้งผู้ฉลาด เมื่อโอดครวญก็ไม่โอดครวญเพื่อตน แต่โอดครวญเพื่อพ่อแม่ พระยาแร้งนี้ไม่ควรตาย แล้วได้กล่าวยินดีต่อพระโพธิสัตว์นั้น ก็แหละครั้นกล่าวแล้วก็แก้บ่วงออกด้วยจิตใจรักใคร่อ่อนโยน.

ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์พ้นจากมรณทุกข์มีความสุขใจแล้ว เมื่อจะทำอนุโมทนาแก่นายพรานนั้น จึงกล่าวคาถาสุดท้ายแล้ว ได้คาบเอาเนื้อเต็มปากไปให้พ่อแม่.

พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มา ประกาศสัจธรรมทั้งหลาย แล้วทรงประชุมชาดกไว้ ในที่สุดแห่งสัจธรรม ภิกษุผู้เลี้ยงมารดาได้ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล บุตรนายพรานในครั้งนั้น ได้แก่พระฉันนเถระ ในบัดนี้ พ่อแม่ได้แก่ราชตระกูลใหญ่ ส่วนพระยาแร้งได้แก่เราตถาคต ฉะนี้แล.

จบ อรรถกถาคิชฌชาดกที่ ๔

๕. ทัพพปุปผชาดก

ว่าด้วยโทษของการโต้เถียงกัน

[๙๙๗] สหายนากผู้เที่ยวหากินตามฝั่ง ขอท่านจงมีความเจริญ จงตามฉันมาเถิด ฉันจับปลาตัวใหญ่ได้แล้ว มันลากฉันไปด้วยกำลังเร็ว.

[๙๙๘] นากผู้เที่ยวหากินในน้ำลึก ขอท่านจงมีความเจริญ ท่านจงคาบไว้ให้มั่นด้วยกำลังเราจักยกปลานั้นขึ้น เหมือนครุฑยกนาคขึ้นฉะนั้น.

[๙๙๙] สหายทรรพบุบผา พวกเราเกิดทะเลาะกันขึ้น ขอท่านจงฟังเรา ดูก่อนสหาย ขอจงระงับความบาดหมางกัน ขอให้ข้อพิพาท จงสงบลง.

[๑๐๐๐] เราเป็นผู้พิพากษามาก่อน ได้พิจารณา

คดีมาแล้วมากมายสหาย เราจะระงับความบาดหมางกัน ข้อพิพาทจะสงบลง.