คันธารวรรค

หิตฺวา คามสหสฺสานิ ปริปุณฺณานิ โสฬส

โกฏฺฐาคารานิ ผีตานิ สนฺนิธินฺทานิ กุพฺพสิ ฯ

ท่านสละหมู่บ้านอันบริบูรณ์ถึงหมื่นหกพันตำบล และคลังที่เต็มไปด้วยทรัพย์มาแล้ว บัดนี้ ทำไมยังมาทำการสะสมเพียงก้อนเกลืออีกเล่า?

หิตฺวา คนฺธารวิสยํ ปหูตธนปานิยํ ๑

ปสาสนิโต ๒ นิกฺขนฺโต อิธทานิ ปสาสสิ ฯ

ท่านสู้สละคันธารวิสัย อันบริบูรณ์ด้วยทรัพย์มากมาย เลิกการสั่งสมมาแล้ว บัดนี้ ทำไมยังมาสอนข้าพเจ้าให้สั่งสมในที่นี้อีกเล่า?

ธมฺมํ ภณามิ เวเทห อธมฺโม เม น รุจฺจติ

ธมฺมํ เม ภณมานสฺส น ปาปมุปลิมฺปติ ฯ

ดูกรท่านวิเทหดาบส ข้าพเจ้าย่อมกล่าวแต่คำที่เป็นธรรม ข้าพเจ้าไม่พอใจกล่าวคำที่ไม่เป็นธรรม เมื่อข้าพเจ้ากล่าวคำที่เป็นธรรมอยู่ บาปย่อมไม่เข้ามาติดอยู่เลย.

เยนเกนจิ วณฺเณน ปโร ลภติ รุปฺปนํ

มหตฺถิยมฺปิ เจ วาจํ น ตํ ภาเสยฺย ปณฺฑิโต ฯ

บุคคลอื่นได้รับความโกรธเคือง เพราะถ้อยคำอย่างใดอย่างหนึ่ง ถึงหากถ้อยคำนั้นจะมีประโยชน์มาก บัณฑิตก็ไม่ควรกล่าว.

กามํ รุปฺปตุ วา มา วา ภูสํ วา วิกิริยฺยตุ

ธมฺมํ เม ภณมานสฺส น ปาปมุปลิมฺปติ ฯ

บุคคลทำกรรมที่ไม่สมควร เมื่อถูกตักเตือนอยู่ จะโกรธเคืองก็ตาม ไม่โกรธเคืองก็ตาม หรือจะทิ้งเสียเหมือนโปรยข้าวลีบก็ตาม เมื่อข้าพเจ้ากล่าวคำที่เป็นธรรมอยู่ บาปย่อมไม่เข้าติดอยู่เลย.

โน เจ อสฺส สกา พุทฺธิ วินโย วา สุสิกฺขิโต

วเน อนฺธมหึโสว ๓ จเรยฺย พหุโก ชโน ฯ

ถ้าสัตว์เหล่านี้ไม่พึงมีปัญญาของตนเอง หรือไม่พึงได้ศึกษาวินัยดีแล้วชนเป็นอันมากก็จะเที่ยวไป เหมือนกระบือตาบอดเที่ยวไปในป่า ฉะนั้น.

ยสฺมา จ ปนิเธกจฺเจ อาเจรมฺหิ ๔ สุสิกฺขิตา

ตสฺมา วินีตวินยา ธีรา ๕ จรนฺติ สุสมาหิตาติ ฯ

คนฺธารชาตกํ ปฐมํ ฯ

___________

๑ สี. ยุ. ปหุตธนธานิยํ ฯ ม. ปหูตธนธาริยํ ฯ ๒ ม. ปสาสนโต ฯ

๓ สี. ยุ. อนฺธมหิโส ว ฯ ๔ สี. ยุ. อาจารมฺหิ ฯ ๕ ม. ยุ. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ

ก็แลบุคคลบางพวกในโลกนี้ ได้ศึกษาวินัยมาเป็นอย่างดีในสำนักอาจารย์เพราะฉะนั้น เขาทั้งหลาย จึงมีวินัยอันอาจารย์แนะนำแล้ว เป็นนักปราชญ์ มีจิตตั้งมั่นดี เที่ยวไป.

จบ คันธารชาดกที่ ๑.

อตฺตานํ สงฺกมํ กตฺวา โย โสตฺถึ สมตารยิ

กึ ตฺวํ เตสํ กึเม ๑ ตุยฺหํ โหนฺติ เหเต ๒ มหากปิ ฯ

ดูกรพระยาลิง ท่านได้ทอดตัวเป็นสะพาน ให้ลิงเหล่านี้ข้ามไปได้ จนมีความสวัสดี ท่านเป็นอะไรกับลิงเหล่านั้น หรือว่าลิงเหล่านั้นเป็นอะไรกับท่าน?

ราชาหํ อิสฺสโร เตสํ ยูถสฺส ปริหารโก

เตสํ โสกปเรตานํ ภึตานนฺเต อรินฺทม ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ปราบศัตรู ข้าพระองค์เป็นใหญ่ เป็นนายฝูง ปกครองหมู่ลิงเหล่านั้น เมื่อเขาเหล่านั้นถูกความโศกครอบงำ เกรงกลัวพระองค์.

อุลฺลงฺฆยิตฺวา อตฺตานํ วิสฺสฏฺฐธนุโน สตํ

ตโต อปรปาเทสุ ทฬฺหํ พนฺธํ ลตาคุลํ ๓ ฯ

ข้าพระองค์ได้กระโจนไปชั่วระยะร้อยลูกธนู เอาเถาวัลย์ผูกกับตอไม้ไผ่ข้างหนึ่ง ผูกที่สะเอวข้างหนึ่ง.

ฉินฺนพฺภมิว วาเตน นุณฺโณ รุกฺขมุปาคมึ

โสหํ อปฺปภวํ ตตฺถ สาขํ หตฺเถหิ อคฺคหึ ฯ

กระโจนกลับมายังต้นมะม่วง เหมือนลมตัดอากาศ แต่ไม่ถึงต้นมะม่วงนั้น ข้าพระองค์เอามือมาทั้งสองเหนี่ยวกิ่งมะม่วงไว้.

ตํ มํ วีณายตํ สนฺตํ สาขาย จ ลตาย จ

สมนุกฺกมนฺตา ปาเทหิ โสตฺถึ สาขมิคา คตา ฯ

ร่างกายของข้าพระองค์ถูกกิ่งไม้ และเถาวัลย์คร่าไปมา ดุจสายพิณที่เขาขึงตึงเครียด ฉะนั้น พวกบริวารพากันไต่ข้าพระองค์ไปได้รับความสวัสดี.

ตํ มํ น ตปฺปตี ๔ พนฺโธ วโธ ๕ เม น ตเปสฺสติ่

สุขมาหริตํ เตสํ เยสํ รชฺชมการยึ ฯ

ข้าพระองค์จะถูกจองจำ หรือถูกฆ่า ก็ไม่ครั่นคร้ามเดือดร้อนอย่างไรเพราะข้าพระองค์ได้นำความสุขมาให้แก่หมู่ลิงที่ยกย่องให้ข้าพระองค์เป็นใหญ่.

เอสา เต อุปมา ราช ตํ สุณาหิ อรินฺทมํ ๖

รญฺญา รฏฺฐสฺส โยคฺคสฺส พลสฺส นิคมสฺส จ

สพฺเพสํ สุขเมตพฺพํ ขตฺติเยน ปชานตาติ ฯ

มหากปิชาตกํ ทุติยํ ฯ

___________

๑ ม. กิเม ฯ สี. ยุ. กิโม ฯ ๒ ม. เอเต ฯ ๓ ม. ลตาคุนํ ฯ ๔ ม. ตปเต ฯ

๕ ม. มโต ฯ ๖ สี. ยุ. อตฺถสนฺทสฺสนี กตา ฯ

ข้าแต่พระราชาผู้ปราบปรามศัตรู ข้าพระองค์จะแสดงข้ออุปมาถวายพระองค์ ขอพระองค์จงสดับ ธรรมดาพระราชามหากษัตริย์ผู้ทรงพระปรีชาสามารถ พึงแสวงหาความสุขให้แก่รัฐ สัตว์พาหนะ ทหาร และพลเมืองถ้วนหน้ากัน.

จบ มหากปิชาดกที่ ๒.

อมฺพาหมทฺทํ วนมนฺตรสฺมึ

นีโลภาสํ ผลิตํ ๑ สํวิรูฬฺหํ

ตมทฺทสํ ผลเหตุ วิภคฺคํ

ตํ ทิสฺวา ภิกฺขาจริยํ จรามิ ฯ

อาตมภาพได้เห็นมะม่วงอันงอกงามออกช่อและผลเขียวไปทั้งต้น ในระหว่างป่ามะม่วง เวลากลับ อาตมภาพได้เห็นมะม่วงต้นนั้นหักย่อยยับเพราะผลเป็นเหตุ จึงได้เที่ยวประพฤติภิกขาจาริยวัตร.

เสลํ สุมฏฺฐํ นรวีรนิฏฺฐิตํ

นารี ยุคํ ธารยิ อปฺปสทฺทํ

ทุติยญฺจ อาคมฺม อโหสิ สทฺโท

ตํ ทิสฺวา ภิกฺขาจริยํ จรามิ ฯ

นางนารีคนหนึ่งสวมกำไรมือหินคู่หนึ่ง เกลี้ยงกลม อันนายช่างผู้ชำนาญทำแล้วไม่มีเสียงดัง เพราะอาศัยข้างที่สอง จึงเกิดมีเสียงดังขึ้นได้ อาตมภาพได้เห็นอย่างนี้ จึงได้เที่ยวประพฤติภิกขาจาริยวัตร.

ทิชา ทิชํ กุณปมาหรนฺตํ

เอกํ สมานํ พหุกา สเมจฺจ

อาหารเหตุ ปริปาตยึสุ

ตํ ทิสฺวา ภิกฺขาจริยํ จรามิ ฯ

นกจำนวนมากพากันล้อมลุมตามจิก ตีนกตัวหนึ่งซึ่งกำลังคาบก้อนเนื้ออยู่ได้ก้อนเนื้อแล้วบินไป เพราะอาหารเป็นเหตุ อาตมภาพได้เห็นอย่างนี้จึงได้เที่ยวประพฤติภิกขาจาริยวัตร.

อุสภาหมทฺทํ ยูถสฺส มชฺเฌ

วลกฺกกก ๒ วณฺณพลูปปนฺนํ

ตมทฺทสํ กามเหตุ วิตุนฺนํ

ตํ ทิสฺวา ภิกฺขาจริยํ จรามิ ฯ

อาตมภาพได้เห็นวัวหนึ่งตัวอยู่ในท่ามกลางฝูง มีวลัยเป็นเครื่องประดับประกอบด้วยสีสรรและกำลังมาก ได้ขวิดเอาวัวตัวหนึ่งตาย เพราะกามเป็นเหตุ อาตมภาพได้เห็นอย่างนี้ จึงได้เที่ยวประพฤติภิกขาจาริยวัตร.

กรณฺฑโก ๓ กลิงฺคานํ คนฺธารานญฺจ นคฺคชิ

นิมิราชา วิเทหานํ ปญฺจาลานญฺจ ทุมฺมุโข

เอเต รฏฺฐานิ หิตฺวาน ปพฺพชึสุ อกิญฺจนา ฯ

๑ ม. ผลินํ ฯ ๒ ม. จลกฺกกก ฯ ๓ สี. ยุ. กรณฺฑุ นาม ฯ

พระเจ้ากรันฑกะของชาวกลิงครัฐ พระเจ้านัคคชิของชาวคันธารรัฐพระเจ้าเนมิราชของชาววิเทหรัฐ และพระเจ้าทุมมุขะของชาวปัญจาลรัฐทั้งสี่พระองค์นี้ต่างพากันทรงละรัฐออกผนวช หาความห่วงใยมิได้.

สพฺเพปิเม เทวสมา สมาคตา

อคฺคิ ยถา ปชฺชลิโต ตเถวิเม

อหํปิ เอโก จริสฺสามิ ภคฺควิ

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ ฯ

แม้พระราชาเหล่านั้นทุกๆ พระองค์ เปรียบด้วยเทพเจ้า มาพร้อมหน้ากันย่อมสง่างามไปด้วยคุณ เหมือนไฟอันงามสว่างไสวฉะนั้น ดูกรนางภัควิแม้เราเองจะสละกามทั้งหลายตามส่วนของตนๆ แล้วจะออกบวชเที่ยวไปแต่ผู้เดียว.

อยเมว กาโล น หิ อญฺโญ อตฺถิ

อนุสาสิโต เม น ภเวยฺย ปจฺฉา ๑

อหมฺปิ เอกา จริสฺสามิ ภคฺคว

สกุณีว มุตฺตา ปุริสสฺส หตฺถา ฯ

เวลานี้เท่านั้น เวลาอื่นจากนี้เป็นไม่มี ภายหลังบุคคลผู้สอนดิฉันจะไม่มีข้าแต่ท่านผู้มีส่วนความดี แม้ดิฉันก็จะขอพ้นจากมือของบุรุษเที่ยวไปผู้เดียว ดังนางนกที่พ้นจากมือของบุรุษ ฉะนั้น.

อามํ ปกฺกญฺจ ชานนฺติ อโถ โลณํ อโลณกํ

ตมหํ ทิสฺวาน ปพฺพชึ จเรว ตฺวํ จรามหนฺติ ฯ

กุมฺภการชาตกํ ตติยํ ฯ

เด็กสองคนนั้นย่อมรู้จักว่านี่ข้าวดิบ นี่ข้าวสุก และรู้จักว่านี่เค็ม นี่ไม่เค็ม ดิฉันเห็นอย่างนี้แล้วจึงออกบวช ท่านจงประพฤติภิกขาจาริยวัตรเถิด ถึงดิฉันก็จะประพฤติภิกขาจาริยวัตรเช่นเดียวกัน.

จบ กุมภการชาดกที่ ๓.

อหญฺจ ๒ ทฬฺหธมฺมสฺส ๓ วหนฺตี นาภิราธยึ

นุทนฺตี ๔ อุรสิ สลฺลํ ยุทฺเธ วิกฺกนฺตจารินี ฯ

เมื่อข้าพเจ้าเป็นสาว ได้ทำลายช้างศัตรูนำกิจนั้นไป ได้ช่วยถอนลูกศรที่เสียบอยู่ที่พระอุระ วิ่งตลุยไล่เหยียบย่ำข้าศึกไปในเวลารบ ยังทำให้พระเจ้าทัฬหธรรมราชาพอพระทัยไม่ได้.

นูน ๕ ราชา น ชานาติ มม วิกฺกมโปริสํ

สงฺคาเม สุกตนฺตานิ ทูตวิปฺปหิตานิ จ ฯ

พระราชาคงไม่ทราบความเพียรพยายามของข้าพเจ้า ความดีความชอบในสงคราม และการเป็นทูตเดินส่งข่าวสาส์นเป็นแน่.

สา นูนาหํ มริสฺสามิ อพนฺธุ อปรายินี

ตทา หิ ๑ กุมฺภการสฺส ทินฺนา ฉกณหาริกา ฯ

๑ สี. อนุสาสิตา เย น ภเวยฺย ปจฺฉา ฯ ๒ ม. อหํ เจ ฯ ๓ ยุ. ทฬฺหธมฺมาย ฯ

๔ ม. ธรนฺตี ฯ ๕ สี. ยุ. น ห นูน ฯ

ข้าพเจ้าไม่มีพวกพ้อง ไร้ที่พึ่งอาศัย จักต้องตายแน่ๆ ยังมิหนำซ้ำพระราชทานข้าพเจ้าให้แก่ช่างหม้อ ไว้สำหรับขนโคมัย.

ยาวตาสึสตี โปโส ตาวเทว ปวีณติ

อตฺถาปาเย ชหนฺติ นํ โอฏฺฐิพฺยาธึว ขตฺติโย ฯ

คนบางคนในโลกนี้ ยังมีความหวังอยู่เพียงใด ก็ยังคบหากันอยู่เพียงนั้น เมื่อประโยชน์ที่หวังสิ้นไป คนพาลทั้งหลายย่อละทิ้งเขา เหมือนพระมหากษัตริย์ทอดทิ้งช้างพังโอฏฐิพยาธิ ฉะนั้น.

โย ปุพฺเพ กตกลฺยาโณ กตตฺโถ นาวพุชฺฌติ

อตฺถา ตสฺส ปลุชฺชนฺติ เย โหนฺติ อภิปตฺถิตา ฯ

ผู้ใดอันคนอื่นทำความยินดีให้แก่ตนก่อน ช่วยเหลือกิจให้สำเร็จทุกอย่างแล้ว ไม่รู้สึก ประโยชน์ทั้งหลายของบุคคลผู้ช่วยเหลือนั้น ย่อมพินาศไปหมด.

โย ปุพฺเพ กตกลฺยาโณ กตตฺโถ มนุพุชฺฌติ

อตฺถา ตสฺส ปวฑฺฒนฺติ เย โหนฺติ อภิปตฺถิตา ฯ

ผู้ใดอันคนอื่นทำความดีให้แก่ตนก่อน ช่วยเหลือกิจให้สำเร็จทุกอย่างแล้ว ย่อมรู้สึก ประโยชน์ทั้งหลายของบุคคลผู้ช่วยเหลือนั้น ย่อมเจริญทวีขึ้น.

ตํ โว วทามิ ภทฺทํ โว ๒ ยาวนฺเตตฺถ สมาคตา

สพฺเพ กตญฺญุโน โหถ จิรํ สคฺคมฺหิ ฐสฺสถาติ ฯ

ทฬฺหธมฺมชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงขอพูดกะท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลาย มาประชุมกันอยู่ ณ ที่นี้มีประมาณเท่าใด ขอความเจริญจงมีแก่ท่านทั้งหลายประมาณเท่านั้น ขอท่านทุกคนจงเป็นผู้มีกตัญญู ท่านทั้งหลายจักประ

ดิษฐานอยู่ในสวรรค์ตลอดกาลนาน.

จบ ทัฬหธรรมชาดกที่ ๔.

โย มํ ปุเร ปจฺจุเทติ ๓ อรญฺเญ ทูรมายโต ๔

โส น ทิสฺสติ มาตงฺโค โสมทตฺโต กุหึ คโต ฯ

พ่อโสมทัตช้างมาตังคะ แต่ก่อนเคยออกมาต้อนรับเราผู้กลับจากป่าแต่ที่ไกล บัดนี้ ไปไหนเสียเล่า เราจึงไม่เห็น?

อยํ วา โส มโต เสติ อลฺลปิตํว วิจฺฉิโต ๕

ภูมฺยา นิปติโต เสติ อมรา วต กุญฺชโร ฯ

โธ่เอ๋ย นี่พ่อโสมทัตนั้นแน่แล้ว มานอนตายอยู่ที่พื้นแผ่นดิน ดังหน่อเถาย่างทรายที่บุคคลเด็ดทิ้งฉะนั้น พ่อโสมทัตกุญชรชาติตายเสียแล้วหนอ.

อนคาริยุเปตสฺส วิปฺปมุตฺตสฺส เต สโต

สมณสฺส น ตํ สาธุ ยํ เปตมนุโสจติ ฯ

การที่ท่านมาเศร้าโศกถึงผู้ที่ตายไปแล้วนั้น เป็นการไม่ดีงามแก่ท่านผู้ออกบวช เป็นสมณะพ้นวิเศษแล้ว.

สํวาเสน หเว สกฺก มนุสฺสสฺส มิคสฺส วา

หทเย ชายตี เปมํ น ตํ สกฺกา อโสจิตุํ ฯ

๑ ยุ. ตถาหิ ฯ ๒ ม. ภทฺทนฺเต ฯ ๓ ม. ปจฺจุฑฺเฑติ ฯ ๔ สี. ทูรมาคโต ฯ

๕ ม. อลฺลสิงฺคํว วจฺฉิโต ฯ สี. ยุ. อลฺลปึกํว ฉิชฺชิโต ฯ

ดูกรท้าวสักกะ มนุษย์หรือสัตว์เดียรัจฉานก็ตาม ย่อมเกิดความรักใคร่กันฝังอยู่ในใจ เพราะการอยู่ร่วมกันโดยแท้ อาตมภาพจึงไม่อาจอดกลั้น ความเศร้าโศกถึงผู้ที่เป็นที่รักใคร่นั้นได้.

มตํ มริสฺสํ โรทนฺติ เย รุทนฺติ ลปนฺติ จ

ตสฺมา ตฺวํ อิสิ มา โรทิ โรทิตํ โมฆมาหุ สนฺโต ฯ

สัตว์เหล่าใดร้องไห้รำพันเพ้อถึงผู้ที่ตาย สัตว์เหล่านั้นก็ต้องตายเหมือนกัน ดูกรฤาษี เพราะเหตุนั้น ท่านอย่าร้องไห้เลย สัตบุรุษกล่าวการร้องไห้ ของบุคคลผู้ร้องไห้ถึงผู้ที่ตายไปแล้วว่าไร้ผล.

กนฺทิเตน หเว พฺรหฺเม มโต เปโต สมุฏฺฐเห

สพฺเพ สงฺคมฺม โรทาม อญฺญมญฺญสฺส ญาตเก ฯ

ดูกรท่านผู้ประเสริฐ บุคคลผู้ตายไปแล้ว จะพึงกลับเป็นขึ้นอีกเพราะการร้องไห้แน่แล้ว เราทั้งหมดก็มาประชุมร้องไห้ถึงญาติของกันและกันเถิด.

อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ ฆตสิตฺตํว ปาวกํ

วารินา วิย โอสิญฺจิ ๑ สพฺพํ นิพฺพาปเย ทรํ ฯ

อพฺพูฬฺหํ ๒ วต เม สลฺลํ ยมาสิ หทยสฺสิตํ

โย เม โสกปเรตสฺส ปุตฺตโสกํ อปานุทิ ฯ

โสหํ อพฺพูฬฺหสลฺโลสฺมิ วีตโสโก อนาวิโล

น โสจามิ น โรทามิ ตว สุตฺวาน วาสวาติ ฯ

โสมทตฺตชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

อาตมภาพถูกไฟคือความโศกแผดเผา มหาบพิตรมาช่วยดับความกระวนกระวายทั้งหมดให้หายได้ เหมือนบุคคลเอาน้ำดับไฟไหม้เปรียงฉะนั้น.

มหาบพิตร ได้ถอนลูกศรอันปักแน่น อยู่ในหัวใจของอาตมภาพออกแล้วเมื่ออาตมภาพถูกความโศกครอบงำ มหาบพิตรก็ได้บรรเทาความโศกถึงบุตรนั้นเสียได้. ดูกรท้าวสักกะ อาตมภาพนั้นเป็นผู้มีลูกศรคือความโศกเศร้าอันมหาบพิตรถอนออกแล้ว หายโศก ใจไม่ขุ่นมัว จะไม่เศร้าโศก จะไม่ร้องไห้ต่อไป เพราะได้ฟังคำของมหาบพิตร.

จบ โสมทัตตชาดกที่ ๕.

กาฬานิ เกสานิ ปุเร อเหสุํ

ชาตานิ สีสมฺหิ ยถาปเทเส

ตานิชฺช ๓ เสตานิ สุสีม ทิสฺวา

ธมฺมํ จร พฺรหฺมจริยสฺส กาโล ฯ

เมื่อก่อนผมดำเกิดบนศีรษะอันเป็นประเทศที่สมควร ดูกรสุสิมะ วันนี้ท่านเห็นผมเหล่านั้นกลายเป็นสีขาวแล้ว จงประพฤติธรรมเถิด เวลานี้เป็นการสมควรจะประพฤติพรหมจรรย์แล้ว.

มเมว เทว ปลิตํ น ตุยฺหํ

มเมว สีสํ มม อุตฺตมงฺคํ

อตฺถํ กริสฺสนฺติ มุสา อภาณึ

เอกาปราธํ ขมถ ๑ ราชเสฏฺฐ ฯ

๑ ม. โอสิญฺจํ ฯ ๒ ม. อพฺพหี ฯ ๓ ม. ตานชฺช ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ผมหงอกของหม่อมฉันเอง ไม่ใช่ของพระองค์หม่อมฉันถอนออกจากศีรษะของหม่อมฉันเอง หม่อมฉันได้ทูลคำเท็จด้วยคิดจะทำประโยชน์แก่ตน ขอพระองค์จงทรงพระราชทานความผิดให้สักครั้งหนึ่งเถิด เพคะ.

ทหโร ตฺวํ ทสฺสนีโยสิ ราช

ปฐมุคฺคโต โหสิ ยถา กลีโร

รชฺชญฺจ กาเรหิ มมญฺจ ปสฺส

มา กาลิกํ อนุธาวิ ชนินฺท ฯ

ข้าแต่พระราชาผู้เป็นจอมประชาชน พระองค์ยังหนุ่ม มีพระโฉมชวนพิศยังทรงตั้งอยู่ในปฐมวัย มีพระฉวีวรรณงาม ดังใบกล้วยมีนวลอ่อนๆเมื่อแรกขึ้นฉะนั้น ขอเชิญพระองค์ดำรงราชสมบัติอยู่ก่อนเถิด เชิญทอดพระเนตรหม่อมฉันก่อน อย่าทรงทำให้หม่อมฉันเป็นหม้ายไร้ที่พึ่งเสียเลย เพคะ.

ปสฺสามิ โวหํ ทหรึ กุมารึ

สามฏฺฐปสฺสํ สุตนน สุมชฺฌํ

กาลปฺปลฺลวาว ๒ ปเวลฺลมานา

ปโลภยนฺตีว ๓ นเรสุ คจฺฉติ ฯ

เราได้เห็นนางกุมารีรุ่นสาวมีฉวีวรรณอันเกลี้ยงเกลา ร่างกายงาม ทรวดทรงเฉิดฉายอ่อนละมุนละไม เหมือนเถากาลวัลลี เมื่อต้องลมอ่อนรำเพยพัด ก็โอนเอนไปมา เข้าไปใกล้ชายดั่งยั่วยวนใจชายอยู่.

ตเมน ปสฺสามิ ปเรน นารึ

อาสีติกํ นาวุติกญฺจ ชจฺจา

ทณฺฑํ คเหตฺวาน ปเวธมานํ

โคปาณสีภคฺคสมํ จรนฺตํ ๔ ฯ

สมัยต่อมา เราได้เห็นนารีคนนั้นถึงความชรามีอายุล่วงไป ๘๐-๙๐ ปีถือไม้เท้าสั่นงันงก มีกายคดน้อมลงดุจกลอนเรือน เดินก้มหน้าอยู่.

โสหํ ตเมวานุวิจินฺตยนฺโต

เอโก สยามิ สยนสฺส มชฺเฌ

อหมฺปิ เอวํ อิติ เปกฺขมาโน

เคเห น รเม ๕ พฺรหฺมจริยสฺส กาโล ฯ

เรากำลังตริตรองถึงความพอใจและโทษของรูปทั้งหลายนั้นแลอยู่ จึงหลีกออกไปนอนอยู่ท่ามกลางที่นอนแต่ผู้เดียว เราพิจารณาเห็นว่า แม้เราเองก็จักต้องเป็นอย่างนั้นบ้าง จึงมิได้ยินดีในการอยู่ในเรือนเลย ถึงเวลาที่เราจะประพฤติพรหมจรรย์แล้ว.

รชฺชุ วาลมฺพนี เจสา ยา เคเห วสโต รติ

เอตํปิ เฉตฺวาน วชนฺติ ธีรา

อนเปกฺขิโน กามสุขํ ปหายาติ ฯ

สุสีมชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

๑ ม. ขม ฯ ๒ สี. กาลาปวาลาว ฯ ม. กาลปฺปวาฬาว ฯ ๓ ยุ. สา โลภยนฺตีว ฯ

๔ ม. โคปานสีโภคฺคสมํ จรนฺตึ ฯ ๕ ม. น คเห รเม ฯ

ความยินดีของบุคคลผู้อยู่ครอบครองเรือนนี้แหละ เป็นเชือกเครื่องเหนี่ยวรั้งไว้ ธีรชนตัดเชือกนี้แล้ว หาความอาลัยใยดีมิได้ ละทิ้งกามสุขแล้วออกบวช.

จบ สุสีมชาดกที่ ๖.

อหํ ทสสตพฺยามํ อุรคมาทาย อาคโต

ตญฺจ มญฺจ มหากายํ ธารยํ นปฺปเวธสิ ฯ

เราได้จับนาคราชยาวถึงพันวามาแล้ว ท่านยังทรงนาคราชนั้นและเราซึ่งมีกายใหญ่ไว้ได้ ไม่หวั่นไหว.

อถิมํ ขุทฺทกํ ปกฺขึ อปฺปมํสตรํ มยา

ธารยํ พฺยถสิ ภีโต ๑ กิมตฺถํ ๒ โกฏสิมฺพลิ ๓ ฯ

ดูกรโกฏสิมพลีเทพบุตร ก็ท่านทรงนางนกตัวเล็กนี้ ซึ่งมีเนื้อน้อยกว่าเรา กลัวหวั่นไหวอยู่ เพราะเหตุอะไร?

มํสภกฺโข ตุวํ ราช ผลภกฺโข อยํ ทิโช

อยํ นิโคฺรธวีชานิ มิลกฺขุทุมฺพรานิ จ

อสฺสตฺถานิ จ ภกฺเขตฺวา ๔ ขนฺเธ เม โอทหิสฺสติ ฯ

ดูกรพระยาครุฑ ท่านมีเนื้อเป็นภักษาหาร นกนี้มีผลไม้เป็นภักษาหารนางนกนี้จักไปจิกกินพืชเมล็ดต้นไทร เมล็ดต้นกร่าง เมล็ดต้นมะเดื่อและเมล็ดต้นโพธิ แล้วมาถ่ายวัจจะลงบนค่าคบไม้ของเรา.

เต รุกฺขา สํวิรูหนฺติ มม ปสฺเส นิวาตชา

เต มํ ปริโยนทฺธิสฺสนฺติ อรุกฺขํ มํ กริสฺสเร ฯ

ต้นไม้เหล่านั้นจักเจริญงอกงามขึ้น ไม่มีลมมากระทบข้างของเราได้ ต้นไม้เหล่านั้นจักปกคลุมเรา ทำเราไม่ให้เป็นต้นไม้ไปเสีย.

สนฺติ อญฺเญปิ รุกฺขาเส มูลิโน ขนฺธิโน ทุมา

อิมินา สกุณชาเตน วีชมาหริตฺวา หตา ฯ

ต้นไม้ทั้งหลายแม้ชนิดอื่น เป็นหมู่ไม้มีรากประกอบด้วยลำต้นมีอยู่ นกตัวนี้นำเอาพืชมาถ่ายไว้ ทำให้พินาศ.

อชฺฌารูหา หิ ๕ วฑฺฒนฺติ พฺรหนฺตํปิ วนปฺปตึ

ตสฺมา ราช ปเวธามิ สมฺปสฺสํ นาคตํ ภยํ ฯ

เพราะว่าต้นไม้ทั้งหลายมีต้นไทรเป็นต้น งอกงามขึ้นปกคลุมไม้ซึ่งเป็นเจ้าป่า แม้ที่มีลำต้นใหญ่ได้ ดูกรพระยาครุฑ เหตุนี้แหละ เราได้มองเห็นภัยในอนาคต จึงได้หวั่นไหว.

สงฺเกยฺย สงฺกิตพฺพานิ รกฺเขยฺยานาคตํ ภยํ

อนาคตภยา ธีโร อุโภ โลเก อเวกฺขตีติ ฯ

โกฏสิมฺพลิชาตกํ สตฺตมํ ฯ

๑ ม. ภีตา ฯ ๒ ม. กมตฺถํ ฯ ๓ สี. ยุ. โกฏิสิมฺพลิ ฯ ๔ ม. ภกฺขิตฺวา ฯ

๕ ม. อชฺฌารูหาภิวฑฺฒนฺติ ฯ สี. ยุ. อชฺฌารูฬฺหาภิวฑุฒนฺติ ฯ

นักปราชญ์พึงรังเกียจสิ่งที่น่ารังเกียจ พึงระวังภัยที่ยังไม่มาถึง นักปราชญ์ย่อมพิจารณาดูโลกทั้งสอง เพราะภัยในอนาคต.

จบ โกฏสิมพลิชาดกที่ ๗.

ราชา อปุจฺฉิ วิธูรํ ธมฺมกาโม ยุธิฏฺฐิโล

อปิ พฺราหฺมณ ชานาสิ โก เอโก พหุ โสจติ ฯ

พระเจ้ายุธิฏฐิละผู้ทรงพอพระทัยในธรรม ได้ตรัสถามวิธูรบัณฑิตว่า ดูกรพราหมณ์ ท่านรู้บ้างไหมว่า ใครผู้เดียวเศร้าโศกเป็นอันมาก?

พฺราหฺมโณ อชยูเถน พหุเตนฺโท ๑ วเน วสํ

ธูมํ อกาสิ วาเสฏฺโฐ รตฺตินฺทิวมตนฺทิโต ฯ

พราหมณ์วาเสฏฐโคตรผู้เป็นใหญ่ในฝูงแพะมากด้วยกัน ไม่เกียจคร้านทั้งกลางคืนกลางวัน เมื่ออยู่ในป่า ได้ก่อไฟให้เกิดควัน.

ตสฺส ตํธูมคนฺเธน สรภา มกสทฺทิตา ๒

วสฺสาวาสํ อุปคจฺฉฉ ธูมการิสฺส สนฺติเก ฯ

ชะมดทั้งหลายถูกเหลือบยุงรบกวน ก็พากันเข้าไปอาศัยอยู่ในสำนักของพราหมณ์ธูมการีตลอดฤดูฝน เพราะกลิ่นควันของพราหมณ์นั้น.

สรเภสุ มนํ กตฺวา อชา โส นาวพุชฺฌถ

อาคจฺฉนฺติ วชนฺติ วา ตสฺส ตา วินสุํ ๓ อชา ฯ

พราหมณ์นั้นเอาใจใส่อยู่กับพวกชะมด ไม่เอาใจใส่ถึงพวกแพะ ว่าจะมาเข้าคอกหรือไม่มา แพะของเขาเหล่านั้นได้หายไป.

สรภา สรเท กาเล ปหีนมกเส วเน

ปาวึสุ คิริทุคฺคานิ นทีนํ ปภวานิ จ ฯ

พอถึงสารทสมัย และในป่ามียุงซาลงแล้ว พวกชะมดก็พากันเข้าไปสู่ภูเขาทางที่กันดาร และต้นแม่น้ำทั้งหลาย ฯ

สรเภ จ คเต ทิสฺวา อชา จ วิภวํ คตา

กีโส จ วิวณฺโณ อาสิ ปณฺฑุโรคี จ พฺราหฺมโณ ฯ

พราหมณ์เห็นพวกชะมดหนีไปหมด และแพะทั้งหลายหายไป ก็ซูบผอมมีผิวพรรณซูบซีด เป็นโรคผอมเหลือง.

เอวํ โย สนฺนิรงฺกตฺวา อาคนฺตุํ กุรุเต ปิยํ

โส เอโก พหุ โสจติ ธูมการีว พฺราหฺมโณติ ฯ

ธูมการิชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

๑ สี. พหุเตโช ฯ ม. พหูเตโช ฯ ๒ ยุ. มกสฏฺฏิตา ฯ ๓ สี. วินสฺสุํ ฯ

เป็นอย่างนี้แหละ ผู้ใดละเลยคนเก่าเสียมากระทำความรักกับคนใหม่ผู้นั้นเป็นคนเดียว เศร้าโศกอยู่มาก เหมือนพราหมณ์ธูมการี ฉะนั้น.

จบ ธูมการีชาดกที่ ๘.

โกธ ชาครตํ สุตฺโต โกธ สุตฺเตสุ ชาคโร

โก เมตํ นุ ๑ วิชานาติ โก ตํ ปฏิภณาติ เม ฯ

ในโลกนี้ ใครเป็นผู้หลับในระหว่างสัตว์ทั้งหลายผู้ตื่นอยู่ ใครเป็นผู้ตื่นในระหว่างสัตว์ทั้งหลายผู้หลับอยู่ ใครหนอรู้แจ้งปัญหาข้อนี้ ใครหนอจะแก้ปัญหาข้อนั้นของเราได้?

อหํ ชาครตํ สุตฺโต อหํ สุตฺเตสุ ชาคโร

อหเมตํ วิชานามิ อหํ ปฏิภณามิ เต ฯ

ข้าพเจ้าเป็นผู้หลับในระหว่างสัตว์ทั้งหลายผู้ตื่นอยู่ ข้าพเจ้าเป็นผู้ตื่นในระหว่างสัตว์ทั้งหลายผู้หลับอยู่ ข้าพเจ้ารู้แจ้งปัญหาข้อนั้นของท่าน จะแก้ปัญหาข้อนั้นของท่านได้.

กถํ ชาครตํ สุตฺโต กถํ สุตฺเตสุ ชาคโร

กถํ เอตํ วิชานาสิ กถํ ปฏิภณาสิ เม ฯ

ท่านเป็นผู้หลับในระหว่างสัตว์ทั้งหลายผู้ตื่นอยู่อย่างไร ท่านเป็นผู้ตื่นในระหว่างสัตว์ทั้งหลายผู้หลับอยู่อย่างไร ท่านรู้แจ้งปัญหาข้อนี้อย่างไรท่านจะแก้ปัญหาข้อนี้ของข้าพเจ้าอย่างไร?

เย ธมฺมํ นปฺปชานนฺติ สญฺญโมติ ทโมติ จ

เตสุ สุตฺตปฺปมาเทสุ ๒ อหํ ชคฺคามิ เทวเต ฯ

ดูกรเทวดา ข้าพเจ้าตื่นอยู่ในระหว่างสัตว์ทั้งหลายผู้หลับอยู่ด้วยความประมาท ไม่รู้ทั่วถึงธรรม ๒ ประการ คือ สัญญมะ ๑ ทมะ ๑.

เยสํ ราโค จ โทโส จ อวิชฺชา จ วิราชิตา

เตสุ ชาครมาเนสุ อหํ สุตฺโตสฺมิ เทวเต ฯ

ดูกรเทวดา ข้าพเจ้าหลับอยู่ในระหว่างพระอริยเจ้าทั้งหลายผู้สละราคะโทสะ และอวิชชา ตื่นอยู่.

เอวํ ชาครตํ สุตฺโต เอวํ สุตฺเตสุ ชาคโร

เอวเมตํ วิชานามิ เอวํ ปฏิภณามิ เต ฯ

ข้าพเจ้าเป็นผู้หลับในระหว่างสัตว์ทั้งหลายผู้ตื่นอยู่อย่างนี้ ข้าพเจ้าเป็นผู้ตื่นในระหว่างสัตว์ทั้งหลายผู้หลับอยู่อย่างนี้ ข้าพเจ้ารู้แจ้งปัญหาข้อนี้อย่างนี้ ข้าพเจ้าแก้ปัญหาของท่านอย่างนี้.

สาธุ ชาครตํ สุตฺโต สาธุ สุตฺเตสุ ชาคโร

สาธุ เมตํ วิชานาสิ สาธุ ปฏิภณาสิ เมติ ฯ

ชาครชาตกํ นวมํ ฯ

ถูกแล้ว ท่านเป็นผู้หลับในระหว่างสัตว์ทั้งหลายผู้ตื่นอยู่ เป็นผู้ตื่นอยู่ในระหว่างสัตว์ทั้งหลายผู้หลับอยู่ ท่านรู้แจ้งปัญหาข้อนั้นของข้าพเจ้าถูกแล้ว ท่านแก้ปัญหาข้อนั้นของข้าพเจ้าดีแล้ว.

จบ ชาครชาดกที่ ๙.

น กิรตฺถิ อโนมทสฺสีสุ

ปาริจริยา พุทฺเธสุ อปฺปกา ๔

สุกฺขาย อโลณิกาย จ

ปสฺส ผลํ กุมฺมาสปิณฺฑิยา ฯ

หตฺถี ควาสฺสา จิเม พหู

ธนธญฺญา ปฐวี จ เกวลา

นาริโย จิมา อจฺฉรูปมา

ปสฺส ผลํ กุมฺมาสปิณฺฑิยา ฯ

๑ ม. โก มเมตํ ... ฯ ๒ ม. สุปฺปมาเณสุ ฯ ๓ ม. กุมฺมาสปิณฺฑิ ... ฯ

๔ ม. อปฺปิกา ฯ

ได้ยินว่า การทำสามีจิกรรมในพระปัจเจกพุทธเจ้าชื่อว่าอโนมทัสสี มีคุณไม่น้อยเลย เชิญดูผลแห่งก้อนขนมกุมมาสแห้ง ไม่มีรสเค็ม. ส่งผลให้เราได้ช้าง ม้า วัว ทรัพย์ ข้าวเปลือกเป็นอันมากนี้ ตลอดทั้งแผ่นดินทั้งสิ้น และนางนารีเหล่านี้เปรียบด้วยนางอัปสร เชิญดูผลแห่งก้อนขนมกุมมาส.

อภิกฺขณํ ราชกุญฺชร

คาถา ภาสสิ โกสลาธิป

ปุจฺฉามิ ตํ รฏฺฐวฑฺฒน

พาฬฺหํ ปีติมโน ปภาสสิ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ผู้มีอัธยาศัยเป็นกุศล ผู้บำรุงรัฐให้เจริญพระองค์ตรัสคาถาเพลงขับเสมอๆ ขอพระองค์ผู้มีพระทัยเปี่ยมด้วยปีติอันแรงกล้า ได้โปรดตรัสบอกใจความแห่งคาถาเพลงขับที่หม่อมฉันทูลถามนั้นเถิด.

อิมสฺมึเยว นคเร กุเล อญฺญตเร อหุํ

ปรกมฺมกโร อาสึ ภตโก สีลสํวุโต ฯ

กมฺมาย นิกฺขมนฺตาหํ ๑ จตุโร สมณทฺทสํ

อาจารสีลสมฺปนฺเน สีติภูเต อนาสเว ฯ

เตสุ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา นิสีเทตฺวา ปณฺณสนฺถเต

อทํ พุทฺธาน กุมฺมาสํ ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ ฯ

ตสฺส กมฺมสฺส กุสลสฺส อิทํ เม เอทิสํ ผลํ

อนุโภมิ อิทํ รชฺชํ ผีตํ ธรณิมุตฺตมํ ฯ

เราเกิดในตระกูลหนึ่งในนครนี้แหละ เป็นลูกจ้างทำงานให้คนอื่น ถึงจะเป็นลูกจ้างทำการงานเลี้ยงชีวิต แต่เราก็มีศีลสังวร. วันนั้นเราออกไปทำงาน ได้เห็นสมณะ ๔ รูป ผู้ประกอบไปด้วยอาจาระและศีล เป็นผู้เยือกเย็น ไม่มีอาสวะ.

เรามีจิตเลื่อมใสในสมณะเหล่านั้น จึงนิมนต์ให้ท่านนั่งบนอาสนะที่ลาดด้วยใบไม้แล้ว ได้ถวายขนมกุมมาสแก่ท่านด้วยมือของตน. ผลแห่งกุศลกรรมนั้นของเราเป็นเช่นนี้ เราจึงได้เสวยราชสมบัตินี้ อันมีแผ่นดินแผ่ไพศาลไปด้วยสมบัติทุกชนิด.

ททํ ภุญฺช จ มา จ ปมาโท

จกฺกํ วตฺตย โกสลาธิป

มา ราช อธมฺมิโก อหุ

ธมฺมํ ปาลย โกสลาธิป ฯ

๑ ม. นิกฺขมนฺโตหํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้มีอัธยาศัยเป็นกุศล พระองค์ทรงประทานเสียก่อน จึงค่อยเสวยเอง พระองค์อย่าทรงประมาทในบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้น พระองค์จงทรงยังจักร ๔ มีการอยู่ในประเทศอันสมควรเป็นต้นให้เป็นไป อย่าได้ทรงตั้งอยู่ในอธรรมเลย จงทรงดำรงอยู่ในทศพิธราชธรรมเถิด.

โสหํ ตเทว ปุนปฺปุนํ

วฏุมํ อาจริสฺสามิ โสภเน

อริยาจริตํ สุโกสเล

อรหนฺโต เม มนาปาว ปสฺสิตุํ ฯ

ดูกรพระราชธิดาของพระเจ้าโกศลผู้เลอโฉม เรานั้นจักประพฤติตามทางที่พระอริยเจ้าประพฤติมาแล้วนั้นแลเสมอๆ พระอรหันต์ทั้งหลายเป็นที่พอใจของเราแท้ เราปรารถนาจะได้เห็นท่าน.

เทวี วิย อจฺฉรูปมา

มชฺเฌ นาริคณสฺส โสภสิ

กึ กมฺมมกาสิ ภทฺทกํ

เกนาสิ วณฺณวตี สุโกสเล ฯ

ดูกรนางเทวีผู้เป็นพระราชธิดาที่รักของพระเจ้าโกศล เจ้างดงามอยู่ในท่ามกลางหมู่นารี เปรียบเหมือนนางเทพอัปสรฉะนั้น เจ้าได้ทำกรรมดีงามอะไรไว้ เจ้าเป็นผู้มีผิวพรรณผุดผ่องอย่างนี้ เพราะกรรมอะไร?

อมฺพฏฺฐกุลสฺส ขตฺติย

ทาสฺยาหํ ปรเปสิยา อหุํ

สญฺญตา จ ธมฺมชีวินี

สีลวตี จ อปาปทสฺสนา ฯ

อุทฺธฏภตฺตํ อหํ ตทาๆ

จรมานสฺส อทาสิ ภิกฺขุโน

จิตฺตา สุมนา สยํ อหํ

ตสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทิสนฺติ ฯ

กุมฺมาสปิณฺฑชาตกํ ทสมํ ฯ

ข้าแต่พระมหากษัตริย์ หม่อมฉันเป็นทาสีทำการรับใช้ของตระกูลกฏุมพีเป็นผู้สำรวมระวัง เป็นอยู่โดยธรรม มีศีล มีความเห็นชอบธรรม.

คราวนั้น หม่อมฉันมีจิตโสมนัส ได้ถวายอาหารที่เป็นส่วนของหม่อมฉัน แก่พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้กำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ ด้วยมือตนเองผลแห่งกรรมนั้นของหม่อมฉัน เป็นเช่นนี้.

จบ กุมมาสปิณฑชาดกที่ ๑๐.

อาคมิสฺสติ เม ปาปํ อาคมิสฺสติ เม ภยํ

ตทา หิ จลิตา สาขา มนุสฺเสน มิเคน วา ฯ

ความชั่วและภัยจักมาถึงเรา เพราะกิ่งไม้ไหวคราวนั้น จะเป็นด้วยมนุษย์หรือเนื้อทำให้ไหว ก็ไม่ปรากฏ.

ภีรุยา นูน เม กาโม อวิทูเร วสนฺติยา

กริสฺสติ กิสํ ปณฺฑฑ สาว สาขา ปรนฺตปํ ฯ

ความกระสันถึงนางพราหมณีผู้หวาดกลัวซึ่งอยู่ไม่ไกลนัก จักทำให้เราผอมเหลือง เหมือนกิ่งไม้ทำนายปรันตปะให้ผอมเหลือง ฉะนั้น.

โสจยิสฺสติ มํ กนฺตา คาเม วสํ อนินฺทิตา

กริสฺสติ กิสํ ปณฺฑฑ สาว สาขา ปรนฺตปํ ฯ

ภรรยาที่รักของเราอยู่ในบ้านเมืองพาราณสี มีรูปงาม จักเศร้าโศกถึงเราความเศร้าโศกจักทำให้นางผอมเหลือง เหมือนกิ่งไม้ทำนายปรันตปะให้ผอมเหลือง ฉะนั้น.

ตยา มํ หสิตาปงฺคี ๑ มิหิตานิ ๒ ภณิตานิ จ

กิสํ ปณฺฑฑ กริสฺสติ สาว สาขา ปรนฺตปํ ฯ

หางตาที่เจ้าชำเลืองมาก็ดี การที่เจ้ายิ้มแย้มก็ดี เสียงที่เจ้าพูดก็ดี จักทำเราให้ผอมเหลือง เหมือนกิ่งไม้ทำนายปรันตปะให้ผอมเหลือง ฉะนั้น.

อคมา นูน โส สทฺโท อสํสิ นูน โส ตว

อกฺขาตํ นูน ตํ เตน โย ตํ สาขมกมฺปยิ ฯ

เสียงกิ่งไม้นั้นได้มาปรากฏแก่ท่านแล้ว เสียงนั้นชะรอยจะมาบอกท่านได้แน่แล้ว ผู้ใดสั่นกิ่งไม้นั้น ผู้นั้นได้มาบอกเหตุนั้นแน่แล้ว.

อิทํ โข ตํ สมาคมฺม มม พาลสฺส จินฺติตํ

ตทา หิ จลิตา สาขา มนุสฺเสน มิเคน วา ฯ

การที่เราผู้โง่เขลาคิดไว้ว่า กิ่งไม้ที่มนุษย์ หรือเนื้อทำให้ไหวในคราวนั้นได้มาถึงเราเข้าแล้ว ฯ

ตเถว ตฺวํ อเวทสิ อวญฺจิ ปิตรํ มม

หนฺตฺวา สาขาหิ ฉาเทนฺโต อาคมิสฺสติ เต ๓ ภยนฺติ ฯ

ปรนฺตปชาตกํ เอกาทสมํ ฯ

คนฺธารวคฺโค ทุติโย ฯ

_______________

ตสฺสุทฺทานํ

วรคาม มหากปิ ภคฺคว จ

ทฬฺหธมฺม สกุญฺชร เกสวโร

อุรโค วิธูโร ปุน ชาครตํ

อถ โกสลาธิป ปรนฺตป จ ฯ

___________

ตตฺร วคฺคุทฺทานํ ภวติ ฯ

อถ สตฺตนิปาตมฺหิ วคฺคํ เม ภณโต สุณ

กุกฺกุ จ ปุน คนฺธาโร เทฺว จ วุตฺตา มเหสินา ฯ

สตฺตกนิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

๑ ม. อสิตาปงฺคิ ฯ ๒ ม. สิตานิ ฯ ๓ ม. เม ฯ

ท่านได้รู้ด้วยประการนั้นแล้ว ยังลวงฆ่าพระชนกของเราแล้ว เอากิ่งไม้ปกปิดไว้ บัดนี้ ภัยจักตกมาถึงท่านบ้างละ.

จบ ปรันตปชาดกที่ ๑๑.

จบ คันธารวรรคที่ ๒.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. คันธารชาดก ๒. มหากปิชาดก

๓. กุมภการชาดก ๔. ทัฬหธรรมชาดก

๕. โสมทัตตชาดก ๖. สุสีมชาดก

๗. โกฏสิมพลิชาดก ๘. ธูมการีชาดก

๙. ชาครชาดก ๑๐. กุมมาสบิณฑชาดก

๑๑. ปรันตปชาดก.

รวมวรรคในสัตตกนิบาตนี้มี ๒ วรรค คือ

๑. กุกกุวรรค ๒. คันธารวรรค.

จบ สัตตกนิบาต.