๑. มหาโมคคัลลานเถรคาถา เล่ม ๒๖

อารญฺญิกา ปิณฺฑปาติกา อุญฺฉาปตฺตาคเต รตา

ทาเลมุ มจฺจุโน เสนํ อชฺฌตฺตํ สุสมาหิตา.

เราทั้งหลายถือการอยู่ป่าเป็นวัตร

ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร

พอใจอาหารในบาตรที่ได้มาด้วยการเที่ยวแสวงหา

เป็นผู้มีจิตมั่นคงด้วยดีภายใน

จึงทำลายเสนามัจจุราชได้

อารญฺญิกา ปิณฺฑปาติกา อุญฺฉาปตฺตาคเต รตา

ธุนาม มจฺจุโน เสนํ นฬาคารํว กุญฺชโร.

เราทั้งหลายถือการอยู่ป่าเป็นวัตร

ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร

พอใจอาหารในบาตรที่ได้มาด้วยการเที่ยวแสวงหา

จะกำจัดเสนามัจจุราชได้

เหมือนช้างทำลายเรือนไม้อ้อ

รุกฺขมูลิกา สาตติกา อุญฺฉาปตฺตาคเต รตา

ทาเลมุ มจฺจุโน เสนํ อชฺฌตฺตํ สุสมาหิตา.

เราทั้งหลายถือการอยู่โคนไม้เป็นวัตร

มีความเพียรต่อเนื่อง

พอใจในอาหารที่อยู่ในบาตรด้วยการเที่ยวแสวงหาได้มา

เป็นผู้มีจิตตั้งมั่นด้วยดีภายใน

พึงทำลายเสนามัจจุราชได้

รุกฺขมูลิกา สาตติกา อุญฺฉาปตฺตาคเต รตา

ธุนาม มจฺจุโน เสนํ นฬาคารํว กุญฺชโร.

เราทั้งหลายถือการอยู่โคนต้นไม้เป็นวัตร

มีความเพียรต่อเนื่อง

พอใจในอาหารที่อยู่ในบาตรด้วยการเที่ยวแสวงหาได้มา

จะกำจัดเสนามัจจุราชได้

เหมือนช้างทำลายเรือนไม้อ้อ

(พระเถระหวังจะสอนหญิงแพศยา จึงได้กล่าวภาษิตเหล่านี้ว่า)

อฏฺฐิกงฺกลกุฏิเก มํสนฺหารุปสิพฺพิเต

ธิรตฺถุ ปุเร ทุคฺคนฺเธ ปรคตฺเต มมายเส.

น่าติ กระท่อมคือเรือนร่างสำเร็จด้วยโครงกระดูก

ฉาบทาด้วยเนื้อ รึงรัดไปด้วยเส้นเอ็น

เต็มไปด้วยของไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น

เธอยังมัวยึดถือเรือนร่างที่สัตว์อื่นหมายปองว่าเป็นของเรา

คูถภเสฺต ตโจนทฺเธ อุรคณฺฑิปิสาจินิ

นว โสตานิ เต กาเย ยานิ สนฺทนฺติ สพฺพทา.

ในร่างกายซึ่งเหมือนถุงเต็มด้วยคูถ

มีหนังหุ้มห่อไว้ของเธอผู้เปรียบเหมือนนางปีศาจ

มีฝีที่อก มีช่อง ๙ ช่อง หลั่งของไม่สะอาดออกอยู่เป็นนิตย์

ตว สรีรํ นวโสตํ ทุคฺคนฺธกรํ ปริพนฺธํ

ภิกฺขุ ปริวชฺชยเต ตํ มีฬฺหํ จ (๑) ยถา สุจิกาโม.

เรือนร่างของเธอที่เนื่องมาแต่การปฏิบัติโดยชอบ

มีช่อง ๙ ช่อง ส่งกลิ่นเหม็น

ท่านผู้เห็นภัยในสังสารวัฏย่อมเว้นเสียห่างไกล

เหมือนคนรักความสะอาดเห็นคูถแล้วก็หลีกเสียห่างไกล

เอวญฺเจ ตํ ชโน ชญฺญา ยถา ชานามิ ตํ อหํ

อารกา ปริวชฺเชยฺย คูถฏฺฐานํว ปาวุเส.

หากชนพึงรู้ถึงเรือนร่างของเธอเหมือนที่ฉันรู้

ก็จะพึงเว้นเสียห่างไกล เหมือนคนรักความสะอาด

เห็นหลุมคูถในฤดูฝนก็หลีกเสียห่างไกล

(หญิงแพศยาเกิดความสลดใจ จึงได้กล่าวตอบท่านด้วยภาษิตนี้ว่า)

เอวเมตํ มหาวีร ยถา สมณ ภาสสิ

เอตฺถ เจเก วิสีทนฺติ ปงฺกมฺหิว ชรคฺคโว.

ข้าแต่ท่านสมณะผู้มีความเพียรมาก

เรื่องนี้เป็นจริงอย่างที่ท่านพูด

แต่ผู้คนบางพวกยังจมอยู่ในร่างกายนี้

เหมือนโคแก่จมอยู่ในปลัก

(พระเถระกล่าวตอบหญิงแพศยาด้วยภาษิตเหล่านี้ว่า)

อากาสมฺหิ หลิทฺทิยา โย มญฺเญถ รเชตเว

อญฺเญน วาปิ รงฺเคน วิฆาตุทยเมว ตํ.

ผู้ใดประสงค์จะใช้ขมิ้น

หรือแม้เครื่องย้อมอย่างอื่น ย้อมอากาศ

การกระทำของผู้นั้นเป็นเหตุให้เกิดความลำบากใจเท่านั้น

ตทากาสสมํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ สุสมาหิตํ

มา ปาปจิตฺเต อาสาทิ อคฺคิกฺขนฺธํว ปกฺขิมา.

จิตของฉันนี้เสมอด้วยอากาศ ตั้งมั่นดีแล้วในอารมณ์ภายใน

เธอผู้มีความคิดเลวทราม เธออย่ามาหวังคนอย่างฉัน

เหมือนตัวแมลงเม่าชอบเล่นกองไฟ

(พระเถระเมื่อจะกล่าวสอนภิกษุทั้งหลาย จึงได้กล่าวภาษิตเหล่านี้ว่า)

ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพํ อรุกายํ สมุสฺสิตํ

อาตุรํ พหุสงฺกปฺปํ ยสฺส นตฺถิ ธุวํ ฐิติ.

เชิญท่านดูอัตภาพที่ผ้าและอาภรณ์เป็นต้นทำให้วิจิตร

มีกายเป็นแผล มีกระดูก ๓๐๐ ท่อนเป็นโครงร่าง

กระสับกระส่าย ที่พวกคนเขลาดำริหวังกันส่วนมาก

ซึ่งไม่มีความยั่งยืนตั้งมั่น

ปสฺส จิตฺตกตํ รูปํ มณินา กุณฺฑเลน จ

อฏฺฐึ ตเจน โอนทฺธํ สห วตฺเถหิ โสภติ.

เชิญท่านดูรูปที่สตรีใช้แก้วมณีและต่างหูทำให้วิจิตร

ซึ่งมีหนังหุ้มกระดูกไว้ภายใน งามพร้อมกับผ้า

อลตฺตกกตา ปาทา มุขํ จุณฺณกมกฺขิตํ

อลํ พาลสฺส โมหาย โน จ ปารคเวสิโน.

เท้าทั้งสองย้อมด้วยครั่งสด หน้าทาด้วยจุรณ

ก็สามารถทำคนเขลาให้ลุ่มหลง

แต่ไม่สามารถทำคนแสวงหาฝั่งคือนิพพานให้ลุ่มหลงได้

อฏฺฐปทกตา เกสา เนตฺตา อญฺชนมกฺขิตา

อลํ พาลสฺส โมหาย โน จ ปารคเวสิโน.

ผมที่ตบแต่งให้เป็นลอนดังกระดานหมากรุก

ตาทั้งสองที่หยอดด้วยยาหยอดตาก็สามารถทำคนเขลาให้ลุ่มหลง

แต่ไม่สามารถทำคนที่แสวงหาฝั่งคือนิพพานให้ลุ่มหลงได้

อญฺชนีว นวา จิตฺตา ปูติกาโย อลงฺกโต

อลํ พาลสฺส โมหาย โน จ ปารคเวสิโน.

กายที่มีสภาพเปื่อยเน่าเป็นธรรมดาซึ่งตบแต่งแล้ว

เหมือนกล่องยาหยอดตาใหม่ ๆ ที่งดงาม

ก็สามารถทำคนเขลาให้ลุ่มหลง

แต่ไม่สามารถทำคนที่แสวงหาฝั่งคือนิพพานให้ลุ่มหลงได้

โอทหิ มิคโว ปาสํ นาสทา วาคุรํ มิโค

ภุตฺวา นิวาปํ คจฺฉาม กทฺทนฺเต มิคพนฺธเก.

นายพรานเนื้อดักบ่วงไว้ เนื้อไม่มาติดบ่วง

เราทั้งหลาย(ฝูงเนื้อ)กินเหยื่อแล้วหลบหนีไป

เมื่อนายพรานกำลังคร่ำครวญอยู่

ฉินฺโน ปาโส มิควสฺส นาสทา วาคุรํ มิโค

ภุตฺวา นิวาปํ คจฺฉาม โสจนฺเต มิคลุทฺทเก.

เราทั้งหลาย(ฝูงเนื้อ)กัดบ่วงของนายพรานเนื้อขาดแล้ว

เนื้อไม่ติดบ่วง เรากินเหยื่อแล้วหลบหนีไป

ในเมื่อนายพรานเนื้อกำลังเศร้าโศกอยู่

(พระเถระปรารภการปรินิพพานของพระสารีบุตรเถระจึงกล่าวภาษิตเหล่านี้ว่า)

ตทาสิยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ

อเนกาการสมฺปนฺเน สารีปุตฺตมฺหิ นิพฺพุเต.

เวลานั้นก็เกิดเหตุน่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า

เมื่อพระสารีบุตรผู้เพียบพร้อมด้วยอาการทุกอย่างนิพพานแล้ว

อนิจฺจา วต สงฺขารา อุปฺปาทวยธมฺมิโน

อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ เตสํ วูปสโม สุโข.

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ

มีสภาวะเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป

ความสงบระงับไปแห่งสังขารเหล่านั้นได้โดยสิ้นเชิง เป็นความสุข

สุขุมํ เต ปฏิวิชฺฌนฺติ วาลคฺคํ อุสุนา ยถา

เย ปญฺจกฺขนฺเธ ปสฺสนฺติ ปรโต โน จ อตฺตโต.

ท่านผู้บำเพ็ญเพียรทั้งหลายที่พิจารณาเห็นเบญจขันธ์

โดยเป็นสภาวะแปรปรวน และโดยมิใช่ตัวตน

ย่อมรู้แจ้งได้อย่างสุขุมลุ่มลึก

เหมือนนายขมังธนูใช้ลูกศรยิงปลายขนเนื้อทราย

เย จ ปสฺสนฺติ สงฺขาเร ปรโต โน จ อตฺตโต

ปจฺจพฺยาธึสุ นิปุณํ วาลคฺคํ อุสุนา ยถา.

อนึ่ง ท่านผู้บำเพ็ญเพียรทั้งหลายที่พิจารณา

เห็นสังขารทั้งหลาย โดยเป็นสภาวะแปรปรวน

และโดยมิใช่ตัวตน รู้แจ้งได้อย่างละเอียด

เหมือนนายขมังธนูใช้ลูกศรยิงปลายขนทราย

สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ ฑยฺหมาโนว (๑) มตฺถเก

กามราคปฺปหานาย สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช.

ภิกษุผู้มีสติพยายามละกามราคะ

เหมือนคนพยายามใช้ศัสตราตัดเครื่องประหารที่ชื่อโอมัฏฐะ

และเหมือนคนถูกไฟไหม้ศีรษะรีบดับไฟนั้นเสีย

สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ ฑยฺหมาโนว ๑ มตฺถเก

ภวราคปฺปหานาย สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช.

ภิกษุผู้มีสติพยายามละภวราคะ

เหมือนคนพยายามใช้ศัสตราตัดเครื่องประหารที่ชื่อว่าโอมัฏฐะ

และเหมือนคนถูกไฟไหม้ศีรษะรีบดับไฟนั้น

โจทิโต ภาวิตตฺเตน สรีรนฺติมธารินา

มิคารมาตุ ปาสาทํ ปาทงฺคุฏฺเฐน กมฺปยึ.

เราอันพระผู้มีพระภาคผู้อบรมพระองค์เอง

ทรงไว้ซึ่งพระวรกายมีในภพสุดท้าย ทรงเตือนแล้ว

ได้ทำปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดาให้ไหวด้วยปลายนิ้วเท้า

นยิทํ สิถิลมารพฺภ นยิทํ อปฺเปน ถามสา

นิพฺพานมธิคนฺตพฺพํ สพฺพคนฺถปโมจนํ.

บุคคลไม่พึงบรรลุนิพพาน

อันเป็นเหตุปลดเปลื้องกิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งปวงได้

เพราะความเพียรย่อหย่อน

ทั้งบรรลุไม่ได้ด้วยกำลังความเพียรนิดหน่อย

อยญฺจ ทหโร ภิกฺขุ อยมุตฺตมโปริโส

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ เชตฺวา มารํ สวาหนํ.

ภิกษุนี้ยังหนุ่มและเป็นคนประเสริฐ

ชนะมารพร้อมทั้งเสนามาร

ยังทรงร่างกายซึ่งมีในภพสุดท้ายอยู่

วิวรมนุปตนฺติ (๑) วิชฺชุตา เวภารสฺส จ ปณฺฑวสฺส จ

นควิวรคโต จ (๒) ฌายติ ปุตฺโต อปฺปฏิมสฺส ตาทิโน.

ภิกษุผู้เป็นบุตรของพระพุทธองค์ซึ่งคงที่

หาผู้เสมอเหมือนมิได้อยู่ที่ซอกเขาเข้าฌาน

เหมือนสายฟ้าแลบส่องลอดเข้าไป

ตามช่องภูเขาเวภาระ และภูเขาปัณฑวะ

อุปสนฺโต อุปรโต ปนฺตเสนาสโน มุนิ

ทายาโท พุทฺธเสฏฺฐสฺส พฺรหฺมุนา อภิวนฺทิโต.

ภิกษุผู้สงบ งดเว้นจากการทำชั่ว

อยู่แต่ในเสนาสนะที่สงัดเป็นมุนี

เป็นทายาทของพระพุทธองค์ผู้ประเสริฐ

อันท้าวมหาพรหมพร้อมทั้งเทวดากราบไหว้

(พระเถระ เมื่อจะอนุเคราะห์พราหมณ์มิจฉาทิฏฐิ หลานชายพระสารีบุตรเถระ จึงได้กล่าว ภาษิตเหล่านี้ว่า)

อุปสนฺตํ อุปรตํ ปนฺตเสนาสนํ มุนึ

ทายาทํ พุทฺธเสฏฺฐสฺส วนฺท พฺราหฺมณ กสฺสปํ.

พราหมณ์ เชิญท่านไหว้พระมหากัสสปะผู้สงบระงับ

งดเว้นจากการกระทำความชั่ว อยู่แต่ในเสนาสนะที่สงัด

เป็นมุนี เป็นทายาทของพระพุทธองค์ผู้ประเสริฐ

โย จ ชาติสตํ คจฺเฉ สพฺพา พฺราหฺมณชาติโย

โสตฺถิโย เวทสมฺปนฺโน มนุสฺเสสุ ปุนปฺปุนํ.

อนึ่ง ในหมู่มนุษย์ ผู้ใดเป็นพราหมณ์

สืบเชื้อสายพราหมณ์ติดต่อกันมาทั้งหมดถึง ๑๐๐ ชาติ

เพียบพร้อมด้วยความรู้

อชฺฌายโกปิ เจ อสฺส ติณฺณํ เวทาน ปารคู

เอตสฺส วนฺทนาเยตํ กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ.

ถึงแม้จะพึงเป็นผู้เล่าเรียนมนต์ จบไตรเพท

การเรียนสำเร็จวิชาเป็นต้นนั้นของผู้นั้น

ย่อมมีค่าไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งบุญที่ได้ไหว้พระมหากัสสปะนี้

โย โส อฏฺฐ วิโมกฺขานิ ปุเรภตฺตํ อผุสฺสยิ (๑)

อนุโลมํ ปฏิโลมํ ตโต ปิณฺฑาย คจฺฉติ.

ในเวลาเช้า ภิกษุเช่นใดเข้าวิโมกขสมาบัติ ๘ ทั้งอนุโลมและ

ปฏิโลม ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว จึงเที่ยวไปบิณฑบาต

ตาทิสํ ภิกฺขุํ มาสาทิ มาตฺตานํ ขณิ พฺราหฺมณ อภิปฺปสาเทหิ มนํ อรหนฺตมฺหิ ตาทิเน

ขิปฺปํ ปญฺชลิโก วนฺท มา เต วิชฏิ มตฺถกํ

พราหมณ์ ท่านอย่ารุกรานภิกษุเช่นนั้น

อย่าได้ทำลายตนเสียเลย

เชิญทำใจให้เลื่อมใสในพระอรหันต์ผู้คงที่

รีบประนมมือไหว้เสีย ศีรษะของท่านอย่าได้แตก

(พระเถระเห็นพระโปฏฐิละปฏิบัติ จึงได้กล่าวภาษิตเหล่านี้ว่า)

เนโส ปสฺสติ สทฺธมฺมํ สํสาเรน ปุรกฺชโต

อจงฺกมํ (๑) ชิมฺหปถํ กุมฺมคฺคมนุธาวติ.

พระโปฏฐิละนี้ไม่เห็นพระสัทธรรม

ถูกสังสารวัฏหุ้มห่อไว้ เดินทางผิด ซึ่งเป็นทางคดไม่ควรเดิน

กิมีว มีฬฺหปลิตฺโต สงฺขาเร อธิมุจฺฉิโต

ปคาฬฺโห ลาภสกฺกาเร ตุจฺโฉ คจฺฉติ โปฏฺฐิโล.

พระโปฏฐิละหมกมุ่นอยู่ในสังขาร ติดอยู่ในลาภสักการะ

ดังตัวหนอนที่ติดคูถ จึงเป็นคนเปล่า

(พระเถระเมื่อจะสรรเสริญท่านพระสารีบุตร จึงได้กล่าวภาษิตเหล่านี้ว่า)

อิมญฺจ ปสฺส อายนฺตํ สารีปุตฺตํ สุทสฺสนํ

วิมุตฺตํ อุภโตภาเค อชฺฌตฺตํ สุสมาหิตํ.

เชิญท่านดู ท่านพระสารีบุตรมีคุณน่าดู น่าชม

หลุดพ้นได้ด้วยวิกขัมภนปหานและสมุจเฉทปหานทั้ง ๒ ส่วน

มีจิตตั้งมั่นดีภายใน

วิสลฺลํ ขีณสํโยคํ เตวิชฺชํ มจฺจุหายินํ

ทกฺขิเณยฺยํ มนุสฺสานํ ปุญฺญกฺเขตฺตมนุตฺตรํ.

ผู้ปราศจากลูกศรคือราคะเป็นต้น

สิ้นสังโยชน์ บรรลุวิชชา ๓

ละมัจจุเสียได้ ควรแก่ทักษิณา

เป็นเนื้อนาบุญอย่างยอดเยี่ยมของหมู่มนุษย์

(พระสารีบุตรเถระเมื่อจะสรรเสริญพระมหาโมคคัลลานเถระ จึงได้กล่าว ภาษิตเหล่านี้ว่า)

เอเต สมฺพหุลา เทวา อิทฺธิมนฺโต ยสสฺสิโน

ทส เทวสหสฺสานิ สพฺเพ พฺรหฺมปุโรหิตา

โมคฺคลฺลานํ นมสฺสนฺตา ติฏฺฐนฺติ ปญฺชลีกตา.

อุบัติเทพมีฤทธิ์ มีเกียรติยศ

มีจำนวนมากถึง ๑๐,๐๐๐ เหล่านี้ และพรหมปุโรหิตทั้งหมดก็พา

กันมายืนประนมมือนอบน้อมพระโมคคัลลานะ

พร้อมกับกล่าวว่า

นโม เต ปุริสาชญฺญ นโม เต ปุริสุตฺตม

ยสฺส เต อาสวา ขีณา ทกฺขิเณยฺโยสิ มาริส.

ข้าแต่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน

ข้าแต่ท่านผู้เป็นบุรุษสูงสุด ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน

ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านสิ้นอาสวะแล้วเป็นผู้ควรแก่ทักษิณา

ปูชิโต นรเทเวน อุปฺปนฺโน มรณาภิภู

ปุณฺฑรีกํว โตเยน สงฺขาเร โนปลิมฺปติ.

พระโมคคัลลานะผู้อันมนุษย์และเทวดาบูชาแล้ว

เกิดโดยอริยชาติ ครอบงำความตายเสียได้

ไม่ติดอยู่ในสังขาร เหมือนดอกบัวไม่ติดอยู่กับน้ำ

ยสฺส มุหุตฺเตน สหสฺสธา โลโก

สํวิทิโต สพฺรหฺมกปฺโป วสี

อิทฺธิคุเณ จุตูปปาเต กาเล

ปสฺสติ เทวตา ส ภิกฺขุ.

พระโมคคัลลานะรู้แจ้งโลกได้ตั้งพันเพียงครู่เดียว

เหมือนท้าวมหาพรหมเป็นผู้ชำนาญในคุณคือฤทธิ์

ในจุติและอุบัติของเหล่าสัตว์

ย่อมเห็นเทวดาทั้งหลายได้ด้วยทิพยจักษุในกาลอันสมควร

(พระมหาโมคคัลลานะ เมื่อจะประกาศคุณของตนได้กล่าวภาษิตว่า)

สารีปุตฺโตว ปญฺญาย สีเลน อุปสเมน จ

โยปิ ปารงฺคโต ภิกฺขุ เอตาวปรโม สิยา.

พระสารีบุตรเท่านั้นเยี่ยมกว่าภิกษุผู้ทรงคุณธรรมชั้นสูง

ทั้งทางด้านปัญญา ศีล และอุปสมะ

โกฏิสตสหสฺสสฺส อตฺตภาวํ ขเณน นิมฺมิเน

อหํ วิกุพฺพนาสุ กุสโล วสีภูโตมฺหิ อิทฺธิยา.

พึงเนรมิตอัตภาพชั่วขณะเดียวได้ตั้งแสนโกฏิ

เราเป็นผู้ฉลาดในวิธีแสดงฤทธิ์ต่าง ๆ ทั้งเป็นผู้ชำนาญด้วยฤทธิ์

สมาธิวิชฺชาวสีปารมีคโต

โมคฺคลฺลานโคตฺโต อสิตสฺส สาสเน

ธีโร สมุจฺฉินฺทิ สมาหิตินฺทฺริโย

นาโค ยถา ปูติลตํว พนฺธนํ.

ภิกษุโมคคัลลานโคตรผู้ถึงความสำเร็จโดยความเป็นผู้ชำนาญ

ในสมาธิและวิชชา เป็นปราชญ์

มีอินทรีย์มั่นคงในพระศาสนาของพระพุทธเจ้าผู้อันตัณหาอาศัยไม่ได้

ได้ตัดเครื่องจองจำคือกิเลสเสียได้อย่างเด็ดขาด

เหมือนช้างทำลายปลอกที่ทำด้วยเถาหัวด้วนให้ขาดเสีย

ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ

โอหิโต ครุโก ภาโร ภวเนตฺติ สมูหตา.

เราได้ปรนนิบัติพระศาสดา

ได้ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าแล้ว

ปลงภาระที่หนักเสียได้ ถอนตัณหาที่นำไปสู่ภพได้ขาดแล้ว

ยสฺส จตฺถาย ปพฺพชิโต อคารสฺมา อนคาริยํ

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต สพฺพสํโยชนกฺขโย.

เราออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเพื่อประโยชน์ใด

ประโยชน์นั้นเป็นที่สิ้นไปแห่งสังโยชน์ทั้งปวงเราก็ได้บรรลุแล้ว

กีทิโส นิรโย อาสิ ยตฺถ ทุสฺสี อปจฺจถ

วิธุรํ สาวกมาสชฺช กกุสนฺธญฺจ พฺราหฺมณํ.

นรกที่ทุสสิมาร ได้ทำร้ายพระวิธุรอัครสาวก

และพระกกุสันธสัมมาสัมพุทธเจ้า

แล้วได้ไปหมกไหม้อยู่ เป็นเช่นไร

สตํ อาสิ อโยสงฺกู สพฺเพ ปจฺจตฺตเวทนา

อีทิโส นิรโย อาสิ ยตฺถ ทุสฺสี อปจฺจถ

วิธุรํ สาวกมาสชฺช กกุสนฺธญฺจ พฺราหฺมณํ.

คือ นรกที่มีขอเหล็กเป็นร้อย

ทั้งให้เกิดทุกขเวทนาเฉพาะตนทั่วถึงหมด

นรกที่ทุสสิมารได้ทำร้ายพระวิธุระองค์อัครสาวก

และพระกกุสันธสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วได้ไปหมกไหม้อยู่ เป็นเช่นนี้

โย เอตมภิชานาติ ภิกฺขุ พุทฺธสฺส สาวโก

ตาทิสํ ภิกฺขุมาสชฺช กณฺห ทุกฺขํ นิคจฺฉสิ.

ภิกษุใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า

ย่อมรู้กรรมและผลกรรมนี้ได้โดยประจักษ์แจ้ง

กัณหมาร ท่านทำร้ายภิกษุเช่นนั้นเข้า จะต้องได้รับทุกข์

มชฺเฌสรสฺมึ (๑) ติฏฺฐนฺติ วิมานา กปฺปฏฺฐายิโน

เวฬุริยวณฺณา รุจิรา อจฺจิมนฺโต ปภสฺสรา

อจฺฉรา ตตฺถ นจฺจนฺติ ปุถุ นานตฺตวณฺณิโย.

วิมานทั้งหลายที่อยู่ท่ามกลางมหาสมุทร

อยู่ได้ตลอดกัป มีสีดังแก้วไพฑูรย์งดงาม

แสงไฟสว่างดุจกองไฟที่ลุกโพลง

ทั้งเพียบพร้อมด้วยรัศมี มีหมู่นางอัปสรจำนวนมาก

มีผิวพรรณต่างกันฟ้อนรำอยู่

โย เอตมภิชานาติ ฯเปฯ กณฺห ทุกฺขํ นิคจฺฉสิ.

ภิกษุใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า

ย่อมรู้วิมานนี้ได้โดยประจักษ์แจ้ง

กัณหมาร ท่านทำร้ายภิกษุเช่นนั้นเข้าจะต้องได้รับทุกข์

โย จ (๑) พุทฺเธน โจทิโต ภิกฺขุสํฆสฺส เปกฺขโต

มิคารมาตุ ปาสาทํ ปาทงฺคุฏฺเฐน กมฺปยิ.

ภิกษุใดอันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงใช้ไปแล้ว

ภิกษุสงฆ์เป็นอันมากก็เห็นอยู่

ทำปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดาให้ไหวด้วยปลายนิ้วเท้า

โย เอตมภิชานาติ ฯเปฯ กณฺห ทุกฺขํ นิคจฺฉสิ.

ภิกษุใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า

ย่อมรู้วิมานนี้ได้โดยประจักษ์แจ้ง

กัณหมาร ท่านทำร้ายภิกษุเช่นนั้นเข้า จะต้องได้รับทุกข์

โย เวชยนฺตปาสาทํ ปาทงฺคุฏฺเฐน กมฺปยิ

อิทฺธิพเลนุปตฺถทฺโธ สํเวเชสิ จ เทวตา.

ภิกษุใดมีพลังฤทธิ์กล้าแข็ง ได้ทำเวชยันตปราสาทให้ไหวด้วย

ปลายนิ้วเท้า ทั้งทำเทพทั้งหลายให้สลดใจ

โย เอตมภิชานาติ ฯเปฯ กณฺห ทุกฺขํ นิคจฺฉสิ.

ภิกษุใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า

ย่อมรู้วิมานนี้ได้โดยประจักษ์แจ้ง

กัณหมาร ท่านทำร้ายภิกษุเช่นนั้นเข้า จะต้องได้รับทุกข์

โย เวชยนฺตปาสาเท สกฺกํ โส ปริปุจฺฉติ

อปิ อาวุโส ชานาสิ ตณฺหกฺขยวิมุตฺติโย

ตสฺส สกฺโก วิยากาสิ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถํ.

ภิกษุนั้นใดไต่ถามท้าวสักกเทวราชที่เวชยันตปราสาทว่า

มหาบพิตร ท้าวเธอทรงทราบวิมุตติซึ่งเป็นที่สิ้นตัณหาบ้างไหม

ท้าวสักกเทวราชถูกถามปัญหา ได้ทรงพยากรณ์ตามแนวเทศนาที่

พระศาสดาทรงแสดงแล้วแก่ภิกษุนั้น

(พระมหาโมคคัลลานเถระได้พูดทักทายท้าวมหาพรหมนั้นด้วยภาษิตเหล่านี้ว่า)

โย เอตมภิชานาติ ฯเปฯ กณฺห ทุกฺขํ นิคจฺฉสิ.

ภิกษุใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า

ย่อมรู้วิมุตติเป็นที่สิ้นตัณหานี้ได้โดยประจักษ์แจ้ง

กัณหมาร ท่านทำร้ายภิกษุเช่นนั้นเข้า จะต้องได้รับทุกข์

โย พฺรหฺมานํ ปริปุจฺฉติ สุธมฺมายํ ฐิโต สภํ (๑)

อชฺชาปิ เต อาวุโส สา ทิฏฺฐิ ยา เต ทิฏฺฐิ ปุเร อหุ

ปสฺสสิ วีติวตฺตนฺตํ พฺรหฺมโลเก ปภสฺสรํ.

ภิกษุใดยืนอยู่ที่สุธรรมสภาสอบถามท้าวมหาพรหมว่า

ท่านผู้เจริญ แม้วันนี้ ท่านยังมีความเห็นอยู่อย่างเมื่อก่อน

หรือท่านยังเห็นอยู่ว่ารัศมีของพระผู้มีพระภาค

พร้อมทั้งสาวกพวยพุ่งรุ่งเรืองยิ่งนัก

ตสฺส พฺรหฺมา วิยากาสิ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถํ

น เม มาริส สา ทิฏฺฐิ ยา เม ทิฏฺฐิ ปุเร อหุ.

ครั้นท้าวมหาพรหมถูกถามปัญหาแล้ว

ได้พยากรณ์ตามแนวเทศนาที่พระศาสดาทรงแสดงแล้วแก่ภิกษุนั้นว่า

ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้นิรทุกข์

ข้าพเจ้าไม่ได้มีความเห็นอย่างเมื่อก่อนแล้ว

ปสฺสามิ วีติวตฺตนฺตํ พฺรหฺมโลเก ปภสฺสรํ

โสหมชฺช กถํ วชฺชํ อหํ นิจฺโจมฺหิ ปสฺสโต. (๑)

ข้าพเจ้าเห็นว่า รัศมีของพระผู้มีพระภาค

พร้อมทั้งสาวกเป็นไปล่วงเลยรัศมีในพรหมโลก

วันนี้ ข้าพเจ้านั้นละทิ้งคำพูดของพระเจ้า

ผู้เห็นว่า เราเป็นผู้เที่ยง มีความยั่งยืน เสียได้

(พระมหาโมคคัลลานเถระได้พูดทักทายท้าวมหาพรหมนั้นด้วยภาษิตเหล่านี้ ว่า)

โย เอตมภิชานาติ ฯเปฯ กณฺห ทุกฺขํ นิคจฺฉสิ.

ภิกษุใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า ย่อมรู้ทิฏฐินี้ได้โดยประจักษ์แจ้ง

กัณหมาร ท่านทำร้ายภิกษุเช่นนั้นเข้า จะต้องได้รับทุกข์

โย มหาเนรุโน กูฏํ วิโมกฺเขน อปสฺสยิ (๑)

วนํ ปุพฺพวิเทหานํ เย จ ภูมิสยา นรา.

ภิกษุใดแสดงยอดขุนเขาสิเนรุให้ชนชาวชมพูทวีป ปุพพวิเทหทวีป

อมรโคยานทวีป และชาวอุตตรกุรุทวีป เห็นกันได้ด้วยวิโมกข์

โย เอตมภิชานาติ ฯเปฯ กณฺห ทุกฺขํ นิคจฺฉสิ.

ภิกษุใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า

ย่อมรู้วิโมกข์ตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วนี้ได้โดยประจักษ์แจ้ง

กัณหมาร ท่านทำร้ายภิกษุเช่นนั้นเข้า จะต้องได้รับทุกข์

น เว อคฺคิ เจตยติ อหํ พาลํ ฑหามีติ

พาโล จ ชลิตมคฺคึ อาสชฺช นํ ปฑยฺหติ.

ไฟไม่ได้ตั้งใจเลยว่า เราจะไหม้คนพาล

แต่คนพาลกระโดดเข้าไปหาไฟที่ลุกโพลง ให้ไหม้ตัวเอง ฉันใด

เอวเมว ตุวํ มาร อาสชฺช นํ ตถาคตํ

สยํ ฑหิสฺสสิ อตฺตานํ พาโล อคฺคึว สมฺผุสํ.

มาร ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกันทำร้ายพระตถาคตและอริยสาวก

นั้นแล้ว ก็จะเผาตนเอง เหมือนคนพาลถูกไฟไหม้

อปุญฺญํ ปสวี มาโร อาสชฺช นํ ตถาคตํ

กินฺนุ มญฺญสิ ปาปิม น เม ปาปํ วิปจฺจติ.

มารทำร้ายพระตถาคตและอริยสาวกนั้น จึงได้ประสบสิ่งมิใช่บุญ

มารผู้ชั่วช้า หรือท่านเข้าใจว่า บาปไม่ให้ผลแก่เรา

กรโต เต มิยฺยเต ปาปํ จิรรตฺตาย อนฺตก

มาร นิพฺพินฺท พุทฺธมฺหา อาสํ มากาสิ ภิกฺขุสุ.

มารผู้มุ่งแต่ความตาย เมื่อท่านทำแต่บาปท่านก็ย่อมตายด้วย

ความทุกข์สิ้นกาลนาน ท่านอย่าได้รังเกียจสาวกของพระพุทธเจ้า

แล้วมุ่งทำร้ายภิกษุทั้งหลายเลย

อิติ มารํ อตชฺเชสิ ภิกฺขุ เภสกฬาวเน

ตโต โส ทุมฺมโน ยกฺโข ตตฺเถวนฺตรธายตีติ.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เถโร คาถาโย อภาสิตฺถาติ. สฏฺฐินิปาโต นิฏฺฐิโต.

พระมหาโมคคัลลานเถระได้คุกคามมารที่ป่าเภสกฬาวันดังนี้แล้ว

เพราะเหตุนั้น มารนั้นเสียใจ จึงได้หายไป ณ ที่นั้นนั่นเอง

ทราบว่า ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระได้กล่าวภาษิตทั้งหลาย

ด้วยประการฉะนี้แล

สัฏฐินิบาต จบ

รวมเรื่องพระเถระที่มีในนิบาตนี้ คือ

พระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีฤทธิ์มากรูปเดียวเท่านั้น

และในสัฏฐินิบาตนี้มี ๖๘ ภาษิต ฉะนี้แล