๑. ภูตเถรคาถา เล่ม ๒๖

๙. นวกนิบาต

๑. ภูตเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระภูตเถระ

นัยว่า ท่านพระภูตเถระได้ภาษิตคาถาไว้ ๙ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๖๙}[๕๑๘] เมื่อใด บัณฑิตมากำหนดรู้ทุกข์ในเบญจขันธ์ที่ปุถุชน ทั้งหลายผู้ไม่รู้แจ้งว่า ‘ความแก่และความตายนี้เป็นทุกข์, จึงติดอยู่ได้แล้ว เป็นผู้มีสติ เพ่งพินิจอยู่ เมื่อนั้น ย่อมไม่ประสบความยินดียิ่งไปกว่าความยินดีในวิปัสสนาและในมรรคผล[๕๑๙] เมื่อใด บัณฑิตมากำจัดตัณหาอันนำทุกข์มาให้ ซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ เป็นที่เกิดแห่งธรรมที่ทำให้เนิ่นช้าซึ่ง เป็นเครื่องติดต่อและเป็นตัวทุกข์เสียได้แล้ว เป็นผู้มีสติ เพ่ง พินิจอยู่ เมื่อนั้น ย่อมไม่ประสบความยินดียิ่งไป กว่าความยินดีในการเพ่งพินิจนั้น[๕๒๐] เมื่อใด บัณฑิตมาได้สัมผัสทางอันสูงสุด เป็นทางปลอดโปร่ง ให้ถึงด้วยองค์ ๘ เป็นเครื่องชำระกิเลสทั้งปวง ด้วยปัญญา แล้วเป็นผู้มีสติ เพ่งพินิจอยู่ เมื่อนั้น ย่อมไม่ประสบความยินดียิ่งไปกว่าความยินดีในการเพ่ง พินิจนั้น

[๕๒๑] เมื่อใด บัณฑิตมาเจริญสันตบท(คือนิพพาน) อันไม่ทำให้เศร้าโศก ปราศจากกิเลสธุลี อันปัจจัยอะไร ๆ ปรุงแต่งไม่ได้ เป็นเครื่องชำระกิเลสทั้งปวง เป็นตัวตัดเครื่องผูก พันคือสังโยชน์อยู่ เมื่อนั้น ย่อมไม่ประสบความยินดียิ่ง ไปกว่าความยินดีในการเจริญสันตบทนั้น[๕๒๒] เมื่อใด กลองคือเมฆที่หนาแน่นด้วยสายฝนรอบด้าน คำรณร้องอยู่ในนภากาศอันเป็นทางไปแห่งฝูงนก และ ภิกษุก็เพ่งพินิจอยู่ที่เงื้อมเขา เมื่อนั้น ย่อมไม่ประสบ ความยินดียิ่งไปกว่าความยินดีในการเพ่งพินิจนั้น[๕๒๓] เมื่อใดบัณฑิตมีจิตเบิกบานนั้งเพ่งพินิจอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำ ทั้งหลายอันดาดาษไปด้วยดอกโกสุม และมีดอกไม้ป่า งามวิจิตรคลุมอยู่ข้างบน

เมื่อนั้น ย่อมไม่ประสบความยินดียิ่งไปกว่าความยินดีในการเพ่งพินิจนั้น[๕๒๔] เมื่อใด ในยามราตรี เมื่อป่าใหญ่ปราศจากผู้คน เมฆ ฝนก็โปรยปรายลงมา เหล่าสัตว์ที่มีเขี้ยวงาก็คำรามร้อง ระงม และภิกษุก็เพ่งพินิจอยู่ที่เงื้อมเขา เมื่อนั้น ย่อมไม่ประสบ ความยินดียิ่งไปกว่าความยินดีในการเพ่งพินิจนั้น[๕๒๕] เมื่อใด ภิกษุมากำจัดวิตกทั้งหลายของตนได้แล้วอาศัย เงื้อมเขาในระหว่างภูเขา ปราศจากความกระวนกระวายใจ ปราศจากกิเลสที่เป็นดุจตะปูตรึงใจ เพ่งพินิจอยู่ เมื่อนั้น ย่อมไม่ประสบความยินดียิ่งไปกว่าความยินดีในการเพ่ง พินิจนั้น

[๕๒๖] เมื่อใด ภิกษุมีความสุข ยังมลทินกิเลสอันตรึงจิตและ ความโศกให้พินาศไปได้ ปราศจากกลอนประตูคืออวิชชา ไม่มีป่าคือตัณหา ปราศจากลูกศรคือกิเลส เป็นผู้ทำอาสวะทั้งปวงให้สิ้นไปได้แล้ว เพ่งพินิจอยู่ เมื่อนั้น ย่อมไม่ประสบความยินดียิ่งไปกว่าความยินดีในการเพ่งพินิจนั้น

จบ นวกนิบาต

พระภูตเถระผู้เห็นธรรมโดยถ่องแท้ เป็นผู้เดียวดุจนอแรด ได้ภาษิตคาถา ๙ คาถานี้ไว้ในนวกนิบาต ฉะนี้แล

๑๐. ทสกนิบาต

๑. กาฬุทายีเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระกาฬุทายี

นัยว่า ท่านพระกาฬุทายีเถระ (ครั้นบรรลุอรหัตตผลแล้ว เมื่อจะพรรณนาหนทางที่จะไปยังพระนครกบิลพัสดุ์ถวายพระพุทธองค์) ได้กราบทูลด้วยคาถา ๙ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๗๐}[๕๒๗] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้แมกไม้มีดอกและใบเป็นสีแดงดังถ่านไฟ สลัดใบเก่าทิ้งไป เริ่มผลิดอกออกผล แมกไม้เหล่านั้นงามรุ่งเรืองดังเปลวเพลิง ข้าแต่พระมหาวีรเจ้าผู้มีส่วนแห่งรสทั้งหลาย เวลานี้เป็นเวลาสมควรที่จะทรงอนุเคราะห์หมู่พระญาติ[๕๒๘] ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงแกล้วกล้า แมกไม้ออกดอกบาน สะพรั่ง น่ารื่นรมย์ใจ ส่งกลิ่นหอมตลบไปทั่วทิศโดยรอบ สลัดใบเก่าทิ้งไป เริ่มผลิดอกออกผล เวลานี้เป็นเวลา สมควรจะหลีกไปจากที่นี้ (ขอเชิญพระพิชิตมารเสด็จไป สู่พระนครกบิลพัสดุ์เถิด)[๕๒๙] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฤดูนี้เป็นฤดูที่ไม่หนาวนัก ไม่ร้อนนัก กำลังสบาย ทั้งมรรคาก็สะดวก ขอพวกศากยะ และโกลิยะทั้งหลายจงได้เข้าเฝ้าพระองค์ผู้กำลังเสด็จ ข้ามแม่นํ้าโรหิณี บ่ายพระพักตร์ไปทางปัจฉิมทิศเถิด[๕๓๐] ชาวนาไถนาก็ด้วยหวังผล หว่านพืชก็ด้วยหวังผล พ่อค้า ผู้เที่ยวหาทรัพย์ไปสู่ทะเลก็ด้วยหวังทรัพย์ ข้าพระองค์