๑. กาฬุทายีเถรคาถา เล่ม ๒๖

๑๐. ทสกนิบาต

๑. กาฬุทายีเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระกาฬุทายี

นัยว่า ท่านพระกาฬุทายีเถระ (ครั้นบรรลุอรหัตตผลแล้ว เมื่อจะพรรณนาหนทางที่จะไปยังพระนครกบิลพัสดุ์ถวายพระพุทธองค์) ได้กราบทูลด้วยคาถา ๙ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๗๐}[๕๒๗] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้แมกไม้มีดอกและใบเป็นสีแดงดังถ่านไฟ สลัดใบเก่าทิ้งไป เริ่มผลิดอกออกผล แมกไม้เหล่านั้นงามรุ่งเรืองดังเปลวเพลิง ข้าแต่พระมหาวีรเจ้าผู้มีส่วนแห่งรสทั้งหลาย เวลานี้เป็นเวลาสมควรที่จะทรงอนุเคราะห์หมู่พระญาติ[๕๒๘] ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงแกล้วกล้า แมกไม้ออกดอกบาน สะพรั่ง น่ารื่นรมย์ใจ ส่งกลิ่นหอมตลบไปทั่วทิศโดยรอบ สลัดใบเก่าทิ้งไป เริ่มผลิดอกออกผล เวลานี้เป็นเวลา สมควรจะหลีกไปจากที่นี้ (ขอเชิญพระพิชิตมารเสด็จไป สู่พระนครกบิลพัสดุ์เถิด)[๕๒๙] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฤดูนี้เป็นฤดูที่ไม่หนาวนัก ไม่ร้อนนัก กำลังสบาย ทั้งมรรคาก็สะดวก ขอพวกศากยะ และโกลิยะทั้งหลายจงได้เข้าเฝ้าพระองค์ผู้กำลังเสด็จ ข้ามแม่นํ้าโรหิณี บ่ายพระพักตร์ไปทางปัจฉิมทิศเถิด[๕๓๐] ชาวนาไถนาก็ด้วยหวังผล หว่านพืชก็ด้วยหวังผล พ่อค้า ผู้เที่ยวหาทรัพย์ไปสู่ทะเลก็ด้วยหวังทรัพย์ ข้าพระองค์

ยืนอยู่ตรงนี้ด้วยความหวังอันใด ขอความหวังอันนั้นจงสำเร็จแก่ข้าพระองค์ ด้วยเถิด

[๕๓๑] ชาวนาหว่านพืชบ่อย ๆ ฝนตกบ่อย ๆ ชาวนาไถนาบ่อย ๆ แว่นแคว้นจึงบริบูรณ์ด้วยธัญญาหารบ่อย ๆ

[๕๓๒] ยาจกย่อมขอบ่อย ๆ ทานบดีก็ให้ทานบ่อย ๆ ครั้นให้บ่อยๆ แล้ว ทานบดีย่อมเข้าถึงสวรรค์บ่อย ๆ

[๕๓๓] บุรุษผู้มีความเพียร มีปัญญากว้างขวาง เกิดในตระกูลใด ย่อมทำให้ตระกูลนั้นบริสุทธิ์สะอาดตลอดเจ็ดชั่วโคตร ข้าพระองค์ย่อมเข้าใจว่าพระองค์ทรงเป็นเทพผู้ประเสริฐกว่าเทพทั้งหลาย ย่อมทรงสามารถทำให้ตระกูลบริสุทธิ์ ได้เพราะพระสัจจนามว่าพระมุนีเกิดกับพระองค์โด อริยชาติ[๕๓๕] สมเด็จพระบิดาของพระพุทธองค์ผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ทรงพระนามว่าสุทโธทนะ สมเด็จพระนางเจ้ามายา พระมเหสีของพระเจ้าสุทโธทนะเป็นพระพุทธมารดา ทรงบริหารพระองค์ผู้เป็นพระโพธิสัตว์มาด้วยพระครรภ์ เสด็จสวรรคตไปบันเทิงอยู่ในไตรทิพย์[๕๓๕] สมเด็จพระนางเจ้ามายาเทวีนั้นสวรรคตจุติจากโลกนี้แล้ว ทรงพรั่งพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์ มีหมู่นางฟ้า ห้อมล้อม บันเทิงด้วยเบญจกามคุณ

(พระกาฬุทายีเถระกราบทูลอัญเชิญเสด็จพระนครกบิลพัสดุ์แล้ว ได้กลับไปถวายพระพรพระเจ้าสุทโทธนะด้วยคาถาสุดท้ายว่า)

[๕๓๖] ขอถวายพร อาตมภาพเป็นบุตรของพระพุทธเจ้าผู้ไม่มี ใครจะยํ่ายีได้ มีพระรัศมีแผ่ซ่านจากพระวรกาย ไม่มีผู้จะเปรียบปราน ผู้คงที่ พระองค์ทรงเป็นโยมบิดาของพระบิดาแห่งอาตมภาพ ขอถวายพระพร พระองค์จึง ทรงเป็นพระเจ้าปู่ของอาตมภาพโดยธรรม

๒. เอกวิหาริยเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระเอกวิหาริยเถระ

นัยว่า ท่านพระเอกวหาริยเถระ (ขณะเป็นอุบาสก เมื่อจะปรารถนา ความสุขจากการบวช) ได้ภาษิตคาถาไว้ ๖ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๗๑}[๕๓๗] ถ้าไม่มีผู้อื่นอยู่ข้างหน้าหรือข้างหลังเรา ความผาสุก อย่างยิ่งคงจะมีแก่เราผู้อยู่ในป่าตามลำพัง

[๕๓๘] เอาละ เราผู้เดียวจักไปสู่ป่าที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญ ว่าเป็นที่นำความผาสุกมาให้แก่ภิกษุผู้อยู่แต่ผู้เดียว มีจิตมุ่งพระนิพพาน

[๕๓๙] เราผู้ชำนาญในสิ่งที่เป็นประโยชน์ จักรีบเข้าไปสู่ป่าใหญ่ ซึ่งเป็นที่ทำให้เกิดปิติแก่พระโยคาวจร น่ารื่นรมย์ เป็นที่อยู่ของหมู่ช้างตกมันตามลำพัง[๕๔๐] เราจักอาบนํ้าในซอกเขาอันเยือกเย็น ในป่าที่เย็นเยือก มีดอกไม้บานสะพรั่ง จักจงกรมให้เป็นที่สำราญใจตามลำพัง

...

[๕๔๑] เมื่อไร เราจักได้อยูในป่าใหญ่อันน่ารื่นรมย์แต่ผู้เดียว ไม่มีเพื่อน จักเป็นผู้ทำกิจสำเร็จ หาอาสวะมิได้

[๕๔๒] ขอความประสงค์ของเราผู้ปรารถนาจะทำอย่างนี้จงสำเร็จเถิด เราจักยังความประสงค์ของเราให้สำเร็จให้จงได้ ผู้อื่นไม่อาจทำผู้อื่นให้สำเร็จได้

(หลังจากบวชแล้ว ท่านพระเอกวิหาริยเถระมีจิตร่าเริง เมื่อจะประกาศที่ตนต้องทำ ได้ภาษิตเป็นคาถาอีก ๓ คาถาว่า)

[๕๔๓] เราจักผูกเกราะคือความเพียรเข้าไปสู่ป่าใหญ่ เรายังไม่บรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะแล้วจักไม่ออกไปจากป่านั้น

[๕๔๔] เมื่อลมเย็นพัดมา กลิ่นดอกไม้ก็หอมฟุ้งมา เราจักนั่งอยู่บนยอดเขาทำลายอวิชชา

[๕๔๕] เราจักได้รับความสุขรื่นรมย์อยู่ด้วยวิมุตติสุขในถํ้าที่เงื้อมเขา อันเยือกเย็น ในป่าซื่งดาดาษไปด้วยดอกไม้แน่นอน

(หลังจากบรรลุอรหัตตผลแล้ว ท่านพระเอกวิหาริยเถระเมื่ออยู่ ณ วิหารชื่อว่าโภชกคีรีที่พระราชารับสั่งให้สร้างถวาย ได้ภาษิตอีก ๑ คาถา เป็นการพยากรณ์อรหัตตผลก่อนปรินิพพานว่า)[๕๔๖] เรามีความดำริอันเต็มเปี่ยมเหมือนดวงจันทร์ในวันเพ็ญ เป็นผู้สิ้นอาสวะทั้งปวงแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีกต่อไป