อัตถสันทัสนญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

กิเลสทั้งปวงที่ยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น ... เพื่อละกิเลสทั้งปวงที่เกิดขึ้นแล้ว ... เพื่อยังอรหัตตมรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ... เพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลอะเลือน เพื่อความเจริญยิ่ง เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งอรหัตตมรรคที่เกิดขึ้นแล้ว แต่ละอย่างชื่อว่าวิริยารัมภญาณชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในความประคองไว้ซึ่งจิตอันไม่หดหู่และจิตที่ส่งไป ชื่อว่าวิริยารัมภญาณ”

จบ วิริยารัมภญาณนิทเทสที่ ๓๘

๓๙. อัตถสันทัสสนญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในการเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งธรรม

{๒๓๙} [๒๓๙] ปัญญาในการประกาศธรรมต่าง ๆ ชื่อว่าอัตถสันทัสสนญาณ อย่างไร

คำว่า ธรรมต่าง ๆ ได้แก่ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม กามาวจรธรรม รูปาวจรธรรม อรูปาวจรธรรม โลกุตตรธรรม

{๒๔๐} [๒๔๐] คำว่า การประกาศ ความว่า ปัญญาย่อมประกาศรูปโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ประกาศเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... จักขุ ... ชราและมรณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นทุกข์ เป็นอนัตตา{๒๔๑} [๒๔๑] คำว่า ในการเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งธรรม ความว่า พระโยคาวจรเมื่อละกามฉันทะได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งเนกขัมมะ เมื่อละ

พยาบาทได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งความไม่พยาบาท เมื่อละถีนมิทธะได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งอาโลกสัญญา เมื่อละอุทธัจจะได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน เมื่อละวิจิกิจฉาได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งการกำหนดธรรม เมื่อละอวิชชาได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งญาณ เมื่อละอรติได้ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งความปราโมทย์ เมื่อละนิวรณ์ได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งปฐมฌาน ... เมื่อละกิเลสทั้งปวงได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งอรหัตตมรรคชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการประกาศธรรมต่าง ๆ ชื่อว่าอัตถสันทัสสนญาณ”

จบ อัตถสันทัสสนญาณนิทเทสที่ ๓๙

๔๐. ทัสสนวิสุทธิญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในความหมดจดแห่งทัสสนะ

{๒๔๒} [๒๔๒] ปัญญาในการแทงตลอดการสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงเป็นหมวดเดียวกัน ความต่างกัน และความเป็นอันเดียวกันแห่งธรรมทั้งปวง ชื่อว่าทัสสนวิสุทธิญาณอย่างไร

คำว่า ธรรมทั้งปวง ได้แก่ ขันธ์ ๕ ... โลกุตตรธรรม

คำว่า การสงเคราะห์เป็นหมวดเดียวกัน ความว่า ธรรมทั้งปวง ท่านสงเคราะห์เป็นหมวดเดียวกันโดยอาการ ๑๒ คือ โดยสภาพถ่องแท้ ๑ โดยสภาพมิใช่ตัวตน ๑ โดยสภาพจริง ๑ โดยสภาพควรแทงตลอด ๑ โดย