๑๐. มัณฑเปยยกถา เล่ม ๓๑

๑๐. มัณฑเปยยกถา

ว่าด้วยความใส ๓ อย่าง

{๕๓๐} [๕๓๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์นี้ในพระศาสดาซึ่งมีอยู่เฉพาะหน้าเป็นพรหมจรรย์ที่ใสควรดื่ม ความใสในพระศาสดาซึ่งมีอยู่เฉพาะหน้า ๓ ประการ คือ ความใสแห่งเทศนา ๑ ความใสแห่งการรับ ๑ ความใสแห่งพรหมจรรย์ ๑

ความใสแห่งเทศนาเป็นไฉน คือ การบอก การแสดง การบัญญัติ การแต่งตั้ง การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ง่ายซึ่งอริยสัจ ๔ การบอก การแสดง การบัญญัติ การแต่งตั้ง การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ง่ายซึ่งสติปัฏฐาน ๔ ... สัมมัปปธาน ๔ ... อิทธิบาท ๔ ... อินทรีย์ ๕ ... พละ ๕ ... โพชฌงค์ ๗ ... อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เป็นความใสแห่งเทศนาความใสแห่งการรับเป็นไฉน คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ ก็หรือท่านผู้รู้แจ้งเหล่าใดพวกหนึ่ง นี้เป็นความใสแห่งการรับ

ความใสแห่งพรหมจรรย์เป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ นี้เป็นความใสแห่งพรหมจรรย์

{๕๓๑} [๕๓๑] สัทธินทรีย์ เป็นความใสแห่งความน้อมใจเชื่อ ความไม่มีศรัทธาเป็นกาก บุคคลทิ้งความไม่มีศรัทธาอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งความน้อมใจเชื่อของสัทธินทรีย์ เพราะเหตุนั้น สัทธินทรีย์จึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม วิริยินทรีย์ เป็นความใสแห่งการประคองไว้ความเกียจคร้านเป็นกาก บุคคลทิ้งความเกียจคร้านอันเป็นกากเสียแล้ว

ดื่มความใสแห่งการประคองไว้ของวิริยินทรีย์ เพราะเหตุนั้น วิริยินทรีย์จึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม สตินทรีย์ เป็นความใสแห่งความตั้งมั่น ความประมาทเป็นกาก บุคคลทิ้งความประมาทอันเป็นกากเสียแล้วดื่ม ความใสแห่งความตั้งมั่นของสตินทรีย ์เพราะเหตุนั้น สตินทรีย์จึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม สมาธินทรีย์ เป็นความใสแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน อุทธัจจะเป็นกาก บุคคลทิ้งอุทธัจจะอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งความไม่ฟุ้งซ่านของสมาธินทรีย์ เพราะเหตุนั้น สมาธินทรีย์จึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม ปัญญินทรีย์ เป็นความใสแห่งการเห็นอวิชชาเป็นกาก บุคคลทิ้งอวิชชาอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งการเห็นของปัญญินทรีย์ เพราะเหตุนั้น ปัญญินทรีย์จึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม

สัทธาพละ เป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในความเป็นผู้ไม่มีศรัทธา ความเป็นผู้ไม่มีศรัทธาเป็นกาก บุคคลทิ้งความเป็นผู้ไม่มีศรัทธาอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในความเป็นผู้ไม่มีศรัทธา ของสัทธาพละ เพราะเหตุนั้น สัทธาพละจึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม วิริยพละ เป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในความเกียจคร้าน ความเกียจคร้านเป็นกาก บุคคลทิ้งความเกียจคร้านอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในความเกียจคร้านของวิริยพละ เพราะเหตุนั้น วิริยพละจึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม สติพละ เป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในความประมาท ความประมาทเป็นกาก บุคคลทิ้งความประมาทอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในความประมาทของสติพละ เพราะเหตุนั้น สติพละจึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม สมาธิพละ เป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในอุทธัจจะ อุทธัจจะเป็นกาก บุคคลทิ้งอุทธัจจะอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในอุทธัจจะของสมาธิพละ เพราะเหตุนั้น สมาธิพละจึงเป็น

พรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม ปัญญาพละ เป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหว ในอวิชชา อวิชชาเป็นกาก บุคคลทิ้งอวิชชาอันเป็นกากเสียแล้ว ดื่มความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในอวิชชาของปัญญาพละ เพราะเหตุนั้น ปัญญาพละจึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม

สติสัมโพชฌงค์ เป็นความใสแห่งความตั้งมั่น ความประมาทเป็นกาก บุคคลทิ้งความประมาทอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งความตั้งมั่นของสติสัมโพชฌงค์ เพราะเหตุนั้น สติสัมโพชฌงค์จึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ เป็นความผ่องใสแห่งการเลือกเฟ้น อวิชชาเป็นกาก บุคคลทิ้งอวิชชาอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งการเลือกเฟ้นของธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ เพราะเหตุนั้น ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์จึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม วิริยสัมโพชฌงค์ เป็นความใสแห่งการประคองไว้ ความเกียจคร้านเป็นกาก บุคคลทิ้งความเกียจคร้านอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งการประคองไว้ของวิริยสัมโพชฌงค์

เพราะเหตุนั้น วิริยสัมโพชฌงค์จึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม ปีติสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งความแผ่ซ่าน ความเร่าร้อนเป็นกาก บุคคลทิ้งความเร่าร้อน อันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่ง ความแผ่ซ่านไปของปีติสัมโพชฌงค์ เพราะเหตุนั้น ปีติสัมโพชฌงค์จึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ เป็นความใสแห่งความสงบ ความชั่วหยาบเป็นกาก บุคคลทิ้งความชั่วหยาบอันเป็นกากเสีย แล้วดื่มความใสแห่งความสงบของปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ เพราะเหตุนั้น ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์จึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม สมาธิสัมโพชฌงค์ เป็นความใสแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน อุทธัจจะเป็นกาก บุคคลทิ้งอุทธัจจะอันเป็นกากเสียแล้ว ดื่มความใสแห่งความไม่ฟุ้งซ่านของสมาธิสัมโพชฌงค์ เพราะเหตุนั้น สมาธิสัมโพชฌงค์จึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม อุเบกขาสัมโพชฌงค์ เป็นความใสแห่งการพิจารณาหาทาง การไม่พิจารณา

หาทางเป็นกาก บุคคลทิ้งการไม่พิจารณาหาทางอันเป็นกากเสียแล้วดื่ม ความใสแห่งการพิจารณาหาทางของอุเปกขาสัมโพชฌงค์ เพราะเหตุนั้น อุเปกขาสัมโพชฌงค์จึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม

สัมมาทิฏฐิ เป็นความใสแห่งการเห็น มิจฉาทิฏฐิเป็นกาก บุคคลทิ้งมิจฉาทิฏฐิอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งการเห็นของสัมมาทิฏฐิเพราะเหตุนั้น สัมมาทิฏฐิจึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม สัมมาสังกัปปะ เป็นความใสแห่งความดำริ มิจฉาสังกัปปะเป็นกาก บุคคลทิ้งมิจฉาสังกัปปะอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งความดำริของสัมมาสังกัปปะ เพราะเหตุนั้น สัมมาสังกัปปะจึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม สัมมาวาจา เป็นความผ่องใสแห่งการกำหนด มิจฉาวาจาเป็นกาก บุคคลทิ้งมิจฉาวาจาอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งการกำหนดของสัมมาวาจา เพราะเหตุนั้น สัมมาวาจาจึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม

สัมมากัมมันตะเป็นความใสแห่งสมุฏฐาน มิจฉากัมมันตะเป็นกาก บุคคลทิ้งมิจฉากัมมันตะอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งสมุฏฐานของสัมมากัมมันตะ เพราะเหตุนั้น สัมมากัมมันตะจึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม สัมมาอาชีวะ เป็นความใสแห่งความผ่องแผ้ว มิจฉาอาชีวะเป็นกาก บุคคลทิ้งมิจฉาอาชีวะอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งความผ่องแผ้วของสัมมาอาชีวะ เพราะเหตุนั้น สัมมาอาชีวะจึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม สัมมาวายามะ เป็นความใสแห่งการประคองไว้ มิจฉาวายามะเป็นกาก บุคคลทิ้งมิจฉาวายามะอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งการประคองไว้ของสัมมาวายามะ เพราะเหตุนั้น สัมมาวายามะจึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม สัมมาสติ เป็นความใสแห่งความตั้งมั่น มิจฉาสติเป็นกาก บุคคลทิ้งมิจฉาสติอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งความตั้งมั่นของสัมมาสติ เพราะเหตุนั้น สัมมาสติจึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม สัมมาสมาธิ เป็นความใสแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน มิจฉาสมาธิ

เป็นกาก บุคคลทิ้งมิจฉาสมาธิอันเป็นกากเสียแล้วดื่มความใสแห่งความไม่ฟุ้งซ่านของสัมมาสมาธิ เพราะเหตุนั้น สัมมาสมาธิจึงเป็นพรหมจรรย์ที่มีความใสควรดื่ม

{๕๓๒} [๕๓๒] ความใสมีอยู่ ธรรมที่ควรดื่มมีอยู่ กากมีอยู่ สัทธินทรีย์เป็นความใสแห่งความน้อมใจเชื่อ ความเป็นผู้ไม่มีศรัทธาเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสัทธินทรีย์นั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม วิริยินทรีย์เป็นความใสแห่งการประคองไว้ ความเกียจคร้านเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในวิริยินทรีย์นั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม สตินทรีย์เป็นความใสแห่ง ความตั้งมั่น ความประมาทเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสตินทรีย์นั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม สมาธินทรีย์เป็นความใสแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน อุทธัจจะเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสมาธินทรีย์นั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม ปัญญินทรีย์เป็นความใสแห่งการเห็น

อวิชชาเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในปัญญินทรีย์นั้นเป็นธรรมที่ควรดื่มสัทธาพละเป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในความเป็นผู้ไม่มีศรัทธา ความเป็นผู้ไม่มีศรัทธาเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสัทธาพละนั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม วิริยพละเป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหว ในความเกียจคร้าน ความเกียจคร้านเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในวิริยินทรีย์นั้น เป็นธรรมที่ควรดื่ม สติพละเป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในความประมาท ความประมาทเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส

วิมุตติรสในสติพละนั้น เป็นธรรมที่ควรดื่ม สมาธิพละเป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหว ในอุทธัจจะ อุทธัจจะเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสมาธิพละนั้น เป็นธรรมที่ควรดื่ม ปัญญาพละเป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในอวิชชา อวิชชาเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในปัญญาพละนั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม

สติสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งความตั้งมั่น ความประมาทเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสติสัมโพชฌงค์นั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งการเลือกเฟ้น อวิชชาเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในธัมมวิจยสัมโพชฌงค์นั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม วิริยสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งการประคองไว้ ความเกียจคร้านเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในวิริยสัมโพชฌงค์นั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม ปีติสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งความแผ่ซ่านไป ความเร่าร้อนเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในปีติสัมโพชฌงค์นั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งความสงบ ความชั่วหยาบเป็นกาก อรรถรส

ธรรมรส วิมุตติรสในปัสสัทธิสัมโพชฌงค์นั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม สมาธิสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน อุทธัจจะเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสมาธิสัมโพชฌงค์นั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม อุเบกขาสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งการพิจารณาหาทาง การไม่พิจารณาหาทางเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในอุเบกขาสัมโพชฌงค์นั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม{๕๓๓} [๕๓๓] สัมมาทิฏฐิเป็นความใสแห่งการเห็น มิจฉาทิฏฐิเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสัมมาทิฏฐินั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม สัมมาสังกัปปะเป็นความใสแห่งความดำริ มิจฉาสังกัปปะเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสัมมาสังกัปปะนั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม สัมมาวาจาเป็นความใสแห่งการกำหนด มิจฉาวาจาเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส

วิมุตติรสในสัมมาวาจานั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม สัมมากัมมันตะเป็นความใสแห่งสมุฏฐาน มิจฉากัมมันตะเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสัมมากัมมันตะนั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม สัมมาอาชีวะเป็นความใสแห่งความผ่องแผ้ว มิจฉาอาชีวะเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสัมมาอาชีวะนั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม สัมมาวายามะเป็นความใสแห่งการประคองไว้ มิจฉาวายามะเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสัมมาวายามะนั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม สัมมาสติเป็นความใสแห่งความตั้งมั่น มิจฉาสตินั้นเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสัมมาสตินั้นเป็นธรรมที่ควรดื่ม สัมมาสมาธิเป็นความใสแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน มิจฉาสมาธิเป็นกาก อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสในสัมมาสมาธินั้นเป็นธรรมที่ควรดื่มสัมมาทิฏฐิเป็นความใสแห่งการเห็น สัมมาสังกัปปะเป็นความใสแห่งความดำริ สัมมาวาจาเป็นความใสแห่งการกำหนด สัมมากัมมันตะเป็นความใสแห่งสมุฏฐาน สัมมาอาชีวะเป็นความใสแห่งความผ่องแผ้ว สัมมาวายามะเป็นความใสแห่งการประคองไว้ สัมมาสติเป็นความใสแห่งความตั้งมั่น สัมมาสมาธิเป็นความใสแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน

สติสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งความตั้งมั่น ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งการเลือกเฟ้น วิริยสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งการประคองไว้ ปีติสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งความแผ่ซ่านไป ปัสสิทธิสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งความสงบ สมาธิสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน อุเบกขาสัมโพชฌงค์เป็นความใสแห่งการพิจารณาหาทาง

สัทธาพละเป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในความเป็นผู้ไม่มีศรัทธา วิริยพละเป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในความเกียจคร้าน สติพละเป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในความประมาท สมาธิพละเป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในอุทธัจจะ ปัญญาพละเป็นความใสแห่งความไม่หวั่นไหวในอวิชชา

สัทธินทรีย์เป็นความใสแห่งความน้อมใจเชื่อ วิริยินทรีย์เป็นความใสแห่งการประคองไว้ สตินทรีย์เป็นความใสแห่งความตั้งมั่น สมาธินทรีย์เป็นความใสแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน ปัญญินทรีย์เป็นความใสแห่งการเห็น

อินทรีย์เป็นความใสเพราะอรรถว่าเป็นใหญ่ พละเป็นความใสเพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว โพชฌงค์เป็นความใสเพราะอรรถว่านำออก มรรคเป็นความใสเพราะอรรถว่าเป็นเหตุ สติปัฏฐานเป็นความใสเพราะอรรถว่าตั้งมั่น สัมมัปปธานเป็นความใสเพราะอรรถว่าเริ่มตั้งไว้ อิทธิบาทเป็นความใสเพราะอรรถว่าให้สำเร็จ สมถะเป็นความใสเพราะอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน วิปัสสนาเป็นความใสเพราะอรรถว่าพิจารณาเห็น สมถะและวิปัสสนาเป็นความใสเพราะอรรถว่าเป็นธรรมมีอิจเป็นอันเดียวกัน ธรรมที่เป็นคู่กันเป็นความใสเพราะอรรถว่าไม่ล่วงเกินกัน สีลวิสุทธิเป็นความใสเพราะอรรถว่าสำรวม จิตตวิสุทธิเป็นความใสเพราะอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ทิฏฐิวิสุทธิเป็นความใสเพราะอรรถว่าเห็น

วิโมกข์เป็นความใสเพราะอรรถว่าหลุดพ้น วิชชาเป็นความใสเพราะอรรถว่าแทงตลอด วิมุตติเป็นความใสเพราะอรรถว่าปล่อยวาง ขยญาณเป็นความใสเพราะอรรถว่าตัดขาด ญาณในความไม่เกิดขึ้นเป็นความใสเพราะอรรถว่าสงบระงับ ฉันทะเป็นความใสเพราะอรรถว่าเป็นมูล มนสิการเป็นความใสเพราะอรรถว่าเป็นสมุฏฐาน ผัสสะเป็นความใสเพราะอรรถว่าเป็นที่ประชุม เวทนาเป็นความใสเพราะอรรถว่าเป็นที่รวม สมาธิเป็นความใสเพราะอรรถว่าเป็นประธาน สติเป็นความใสเพราะอรรถว่าเป็นใหญ่ ปัญญาเป็นความใสเพราะอรรถว่าเป็นธรรมยิ่งกว่าธรรมนั้น วิมุตติเป็นความใสเพราะอรรถว่าเป็นสาระ นิพพานอันหยั่งลงสู่อมตะเป็นความใสเพราะอรรถว่าเป็นที่สุดฉะนี้แล

จบ มัณฑเปยยกถา จบ จตุตถภาณวาร

จบ มหาวรรคที่ ๑

รวมกถาที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ญาณกถา ๒. ทิฏฐิกถา

๓. อานาปนัสสติกถา ๔. อินทริยกถา

๕. วิโมกขกถา ๖. คติกถา

๗. กัมมกถา ๘. วิปัลลาสกถา

๙. มัคคกถา ๑๐. มัณฑเปยยกถา

นิกายอันประเสริฐนี้ เป็นวรมรรคอันประเสริฐที่ ๑ ไม่มีวรรคอื่นเสมอ ท่านตั้งไว้แล้ว ฉะนี้แล

๒. ยุคนัทธวรรค

หมวดว่าด้วยการเจริญธรรมที่เป็นคู่กัน

๑. ยุคนัทธกถา

ว่าด้วยสมถะและวิปัสสนาที่เจริญคู่กัน

ว่าด้วยมรรค ๔

{๕๓๔} [๕๓๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ณ ที่นั้นแล ท่านพระอานนท์เรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่งย่อมพยากรณ์อรหัต ในสำนักเราด้วยมรรค ๔ ทั้งหมด หรือด้วยมรรคใดมรรคหนึ่งบรรดามรรคเหล่านั้น มรรค ๔ คืออะไรบ้างดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เจริญวิปัสสนามีสมถะเป็นเบื้องต้นอยู่ เมื่อภิกษุนั้นเจริญวิปัสสนามีสมถะเป็นเบื้องต้นอยู่ มรรคย่อมเกิด ภิกษุนั้นซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ เมื่อภิกษุนั้นซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไป

อีกข้อหนึ่ง อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเจริญสมถะมีวิปัสสนาเป็นเบื้องต้นอยู่ เมื่อภิกษุนั้นเจริญสมถะมีวิปัสสนาเป็นเบื้องต้นอยู่ มรรคย่อมเกิด ภิกษุ