๑. ยุคนัทธกถา เล่ม ๓๑

๒. ยุคนัทธวรรค

หมวดว่าด้วยการเจริญธรรมที่เป็นคู่กัน

๑. ยุคนัทธกถา

ว่าด้วยสมถะและวิปัสสนาที่เจริญคู่กัน

ว่าด้วยมรรค ๔

{๕๓๔} [๕๓๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ณ ที่นั้นแล ท่านพระอานนท์เรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่งย่อมพยากรณ์อรหัต ในสำนักเราด้วยมรรค ๔ ทั้งหมด หรือด้วยมรรคใดมรรคหนึ่งบรรดามรรคเหล่านั้น มรรค ๔ คืออะไรบ้างดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เจริญวิปัสสนามีสมถะเป็นเบื้องต้นอยู่ เมื่อภิกษุนั้นเจริญวิปัสสนามีสมถะเป็นเบื้องต้นอยู่ มรรคย่อมเกิด ภิกษุนั้นซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ เมื่อภิกษุนั้นซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไป

อีกข้อหนึ่ง อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเจริญสมถะมีวิปัสสนาเป็นเบื้องต้นอยู่ เมื่อภิกษุนั้นเจริญสมถะมีวิปัสสนาเป็นเบื้องต้นอยู่ มรรคย่อมเกิด ภิกษุ

นั้นซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ เมื่อภิกษุนั้นซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไป

อีกข้อหนึ่ง อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไป เมื่อภิกษุนั้นเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไป มรรคย่อมเกิด ภิกษุนั้นซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้น เมื่อภิกษุนั้นซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไปอีกข้อหนึ่ง อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุมีใจนึกถึงโอภาสกันเป็นธรรม ถูกอุทธัจจะกั้นไว้ ย่อมมีครั้งหนึ่งที่จิตย่อมตั้งมั่นสงบอยู่ภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ มรรคย่อมเกิดแก่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้น เมื่อภิกษุนั้นซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไปดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่งย่อมพยากรณ์อรหัตในสำนักเราด้วยมรรค ๔ นี้ทั้งหมดหรือด้วยมรรคใดมรรคหนึ่งบรรดามรรคเหล่านั้น”

๑. สุตตันตนิทเทส

แสดงพระสูตร

{๕๓๕} [๕๓๕] ภิกษุเจริญวิปัสสนามีสมถะเป็นเบื้องต้นอย่างไร

ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถแห่งเนกขัมมะ เป็นสมาธิ วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็นธรรมที่เกิดในสมาธินั้นโดยความไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ด้วยประการดังนี้ สมถะจึงมีก่อน วิปัสสนามีภายหลัง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญวิปัสสนามีสมถะเป็นเบื้องต้น’

คำว่า เจริญ ได้แก่ ภาวนา ๔ คือ ภาวนาด้วยอรรถว่าธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้นไม่ล่วงเกินกัน ๑ ด้วยอรรถว่าอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน ๑ ด้วยอรรถว่านำไปซึ่งความเพียรอันสมควรแก่ธรรมที่ไม่ล่วงเกินกัน ๑ ด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ๑

คำว่า มรรคย่อมเกิด ความว่า มรรคย่อมเกิดอย่างไร

มรรคคือสัมมาทิฏฐิด้วยอรรถว่าเห็น ย่อมเกิด มรรคคือสัมมาสังกัปปะด้วยอรรถว่าดำริย่อมเกิด มรรคคือสัมมาวาจาด้วยอรรถว่ากำหนดย่อมเกิด มรรคคือสัมมากัมมันตะด้วยอรรถว่าเป็นสมุฏฐานย่อมเกิด มรรคคือสัมมาอาชีวะด้วยอรรถว่าผ่องแผ้วย่อมเกิด มรรคคือสัมมาวายามะด้วยอรรถว่าประคองไว้ย่อมเกิด มรรคคือสัมมาสติด้วยอรรถว่าตั้งมั่นย่อมเกิด มรรคคือสัมมาสมาธิด้วยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่านย่อมเกิด มรรคย่อมเกิดอย่างนี้คำว่า ภิกษุนั้นซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ซ่องเสพ ความว่า ซ่องเสพอย่างไร

เมื่อนึกถึงอยู่ ชื่อว่าซ่องเสพ รู้อยู่ ชื่อว่าซ่องเสพ เห็นอยู่ ชื่อว่าซ่องเสพ พิจารณาอยู่ ชื่อว่าซ่องเสพ อธิษฐานจิตอยู่ ชื่อว่าซ่องเสพ น้อมจิตไปด้วยศรัทธา ชื่อว่าซ่องเสพ ประคองความเพียรไว้ ชื่อว่าซ่องเสพ ตั้งสติไว้มั่น ชื่อว่าซ่องเสพ ตั้งจิตไว้อยู่ ชื่อว่าซ่องเสพ ทราบชัดด้วยปัญญา ชื่อว่าซ่องเสพ รู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่งอยู่ ชื่อว่าซ่องเสพ กำหนดรู้ซึ่งธรรมที่ควรกำหนดรู้ ชื่อว่าซ่องเสพ ละธรรมที่ควรละ ชื่อว่าซ่องเสพ เจริญธรรมที่ควรเจริญ ชื่อว่าซ่องเสพ ทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ชื่อว่าซ่องเสพ ซ่องเสพอย่างนี้คำว่า เจริญ ความว่า เจริญอย่างไร

เมื่อนึกถึงอยู่ ชื่อว่าเจริญ ... ทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งชื่อว่าเจริญ เจริญอย่างนี้

คำว่า ทำให้มาก ความว่า ทำให้มากอย่างไร

เมื่อนึกถึงอยู่ ชื่อว่าทำให้มาก ... ทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ชื่อว่าทำให้มาก ทำให้มากอย่างนี้

คำว่า เมื่อภิกษุนั้นซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไป ความว่า ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไปอย่างไร

ย่อมละสังโยชน์ ๓ นี้ได้ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส อนุสัย ๒ นี้ คือ ทิฏฐิอนุสัย วิจิกิจฉาอนุสัย ย่อมสิ้นไปด้วยโสดาปัตติมรรค

ย่อมละสังโยชน์ ๒ นี้ได้ คือ กามราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ส่วนหยาบ ๆ อนุสัย ๒ นี้ คือ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัยส่วนหยาบ ๆ ย่อมสิ้นไปด้วยสกทาคามิมรรค

ย่อมละสังโยชน์ ๒ นี้ได้ คือ กามราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ส่วนละเอียด ๆ อนุสัย ๒ นี้ คือ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัยส่วนละเอียด ๆ ย่อมสิ้นไปด้วยอนาคามิมรรค

ย่อมละสังโยชน์ ๕ นี้ได้ คือ รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา อนุสัย ๓ นี้ คือ มานานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัยย่อมสิ้นไปด้วยอรหัตตมรรค ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไปอย่างนี้

{๕๓๖} [๕๓๖] ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถความไม่พยาบาท เป็นสมาธิ ... ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถแห่งอาโลกสัญญา เป็นสมาธิ ... ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถความเป็นผู้พิจารณาเห็นความสละคืนหายใจเข้า ด้วยสามารถความเป็นผู้พิจารณาเห็นความสละคืนหายใจออก เป็นสมาธิ วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็นธรรมที่เกิดในสมาธินั้นโดยความไม่เที่ยง โดย

ความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ด้วยประการดังนี้ สมถะจึงมีก่อนวิปัสสนามีภายหลัง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญวิปัสสนามีสมถะเป็นเบื้องต้น’คำว่า เจริญ ได้แก่ ภาวนา ๔ คือ ภาวนาด้วยอรรถว่าธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้นไม่ล่วงเกินกัน ๑ ... ภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ๑คำว่า มรรคย่อมเกิด ความว่า มรรคย่อมเกิดอย่างไร

สัมมาทิฏฐิด้วยอรรถว่าเห็นเป็นมรรคย่อมเกิด ... มรรคย่อมเกิดอย่างนี้

คำว่า ภิกษุนั้นซ่องเสพ ... เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ซ่องเสพ ความว่า ซ่องเสพอย่างไร

เมื่อนึกถึงอยู่ ชื่อว่าซ่องเสพ รู้อยู่ ชื่อว่าซ่องเสพ ... ทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ชื่อว่าซ่องเสพ ซ่องเสพอย่างนี้คำว่า เจริญ ความว่า เจริญอย่างไร

เมื่อนึกถึงอยู่ ชื่อว่าเจริญ รู้อยู่ ชื่อว่าเจริญ ... ทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ชื่อว่าเจริญ เจริญอย่างนี้

คำว่า ทำให้มาก ความว่า ทำให้มากอย่างไร

เมื่อนึกถึงอยู่ ชื่อว่าทำให้มาก รู้อยู่ ชื่อว่าทำให้มาก ... ทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ชื่อว่าทำให้มาก ทำให้มากอย่างนี้คำว่า เมื่อภิกษุนั้นซ่องเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นอยู่ ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไป ความว่า ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไปอย่างไร ...

{๕๓๗} [๕๓๗] ภิกษุนั้นเจริญสมถะมีวิปัสสนาเป็นเบื้องต้นอย่างไร

วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็นโดยความไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ความที่จิตมีการปล่อยธรรมทั้งหลายที่เกิดในวิปัสสนานั้นเป็นอารมณ์ และความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่าน เป็นสมาธิ ด้วยประการดังนี้ วิปัสสนาจงมีก่อน สมถะมีภายหลัง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะมีวิปัสสนาเป็นเบื้องต้น’คำว่า เจริญ ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ...

คำว่า มรรคย่อมเกิด ความว่า มรรคย่อมเกิดอย่างไร ... มรรคย่อมเกิดอย่างนี้ ... ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไปอย่างนี้

วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็นรูปโดยความไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ความที่จิตมีการปล่อยธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้นเป็นอารมณ์ และความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่าน เป็นสมาธิ ด้วยประการดังนี้ วิปัสสนามีก่อน สมถะมีภายหลัง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะมีวิปัสสนาเป็นเบื้องต้น’คำว่า เจริญ ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ

คำว่า มรรคย่อมเกิด ... มรรคย่อมเกิดอย่างนี้ ... ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไปอย่างนี้

วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... จักษุ ... ชราและมรณะ โดยความไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ความที่จิตมีการปล่อยธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้นเป็นอารมณ์ และความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านเป็นสมาธิ ด้วยประการดังนี้ วิปัสสนาจึงมีก่อน สมถะมีภายหลัง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะมีวิปัสสนาเป็นเบื้องต้น’

คำว่า เจริญ ได้แก่ ภาวนา ๔ ...

คำว่า ย่อมเกิด ความว่า มรรคย่อมเกิดอย่างไร ... มรรคย่อมเกิดอย่างนี้ ... ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไปอย่างนี้ ภิกษุย่อมเจริญสมถะมีวิปัสสนาเป็นเบื้องต้นอย่างนี้

{๕๓๘} [๕๓๘] ภิกษุย่อมเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปอย่างไร

ภิกษุย่อมเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยอาการ ๑๖ คือ ด้วยความเป็นอารมณ์ ๑ ด้วยความเป็นโคจร ๑ ด้วยความละ ๑ ด้วยความสละ ๑ ด้วยความออก ๑ ด้วยความหลีกไป ๑ ด้วยความเป็นธรรมละเอียด ๑ ด้วยความเป็นธรรมประณีต ๑ ด้วยความหลุดพ้น ๑ ด้วยความไม่มีอาสวะ ๑ ด้วยความเป็นเครื่องข้าม ๑ ด้วยความไม่มีนิมิต ๑ ด้วยความไม่มีที่ตั้ง ๑ ด้วยความว่างเปล่า ๑ ด้วยความเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน ๑ ด้วยความเป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกัน ๑ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความเป็นอารมณ์อย่างไร

เมื่อภิกษุละอุทธัจจะ สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านมีนิโรธเป็นอารมณ์ เมื่อภิกษุละอวิชชา วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็นก็มีนิโรธเป็นอารมณ์ ด้วยประการดังนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน เป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกัน ด้วยความเป็นอารมณ์ ดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความเป็นอารมณ์’คำว่า เจริญ ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ... คำว่า มรรคย่อมเกิด ความว่า มรรคย่อมเกิดอย่างไร ... มรรคย่อมเกิดอย่างนี้ ... ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไปอย่างนี้ ภิกษุย่อมเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความเป็นอารมณ์อย่างนี้

ภิกษุย่อมเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความเป็นโคจรอย่างไร

เมื่อภิกษุละอุทธัจจะ สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านมีนิโรธเป็นโคจร เมื่อภิกษุละอวิชชา วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็นก็มีนิโรธเป็นโคจร ด้วยประการดังนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกันเป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกันด้วยความเป็นโคจร ดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความเป็นโคจร’{๕๓๙} [๕๓๙] ภิกษุย่อมเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความละอย่างไร

เมื่อภิกษุละกิเลสอันประกอบด้วยอุทธัจจะและขันธ์ สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน มีนิโรธเป็นโคจร เมื่อภิกษุละกิเลสอันประกอบด้วยอวิชชาและขันธ์ วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็นก็มีนิโรธเป็นโคจร ด้วยประการดังนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน เป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกันด้วยความละ ดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความละ’ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความสละอย่างไร

เมื่อภิกษุสละกิเลสอันประกอบด้วยอุทธัจจะและขันธ์ สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน มีนิโรธเป็นโคจร เมื่อภิกษุสละกิเลสอันประกอบด้วยอวิชชาและขันธ์ วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็นก็มีนิโรธเป็นโคจร ด้วยประการดังนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน เป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกันด้วยความสละ ดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความสละ’ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความออกอย่างไร

เมื่อภิกษุออกจากกิเลสอันประกอบด้วยอุทธัจจะและขันธ์ สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน มีนิโรธเป็นโคจร เมื่อภิกษุออกจาก

กิเลสอันประกอบด้วยอวิชชาและจากขันธ์ วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณา เห็น ก็มีนิโรธเป็นโคจรด้วยประการดังนี้ สมถะและปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน เป็นคู่กัน ไม่ลวงเกินกันและกันด้วยความออกดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความออก’

ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความหลีกไปอย่างไร

เมื่อภิกษุหลีกไปจากกิเลสอันประกอบด้วยอุทธัจจะและจากขันธ์สมาธิ คือ ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน มีนิโรธเป็นโคจร เมื่อภิกษุหลีกไปจากกิเลสอันประกอบด้วยอวิชชาและจากขันธ์ วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็น ก็มีนิโรธเป็นโคจรด้วยประการดังนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน เป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกันด้วยความหลีกไป ดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความหลีกไป’{๕๔๐} [๕๔๐] ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความเป็นธรรม ละเอียดอย่างไร

เมื่อภิกษุละอุทธัจจะ สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน เป็นธรรมละเอียด มีนิโรธเป็นโคจร เมื่อภิกษุละอวิชชา วิปัสสนาด้วย อรรถว่าพิจารณาเห็น เป็นธรรมละเอียด ก็มีนิโรธเป็นโคจรด้วยประการดังนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน เป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกันด้วยความเป็นธรรมละเอียด ดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความเป็นธรรมละเอียด’ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความเป็นธรรมประณีตอย่างไร

เมื่อภิกษุละอุทธัจจะ สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านเป็นธรรมประณีต มีนิโรธเป็นโคจร เมื่อภิกษุละอวิชชา วิปัสสนาด้วยอรรถ

ว่าพิจารณาเห็น เป็นธรรมประณีต ก็มีนิโรธเป็นโคจรด้วยประการดังนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน เป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกันด้วยความเป็นธรรมประณีต ดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความเป็นธรรมประณีต’

ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความหลุดพ้นอย่างไร

เมื่อภิกษุละอุทธัจจะ สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่านเป็นธรรมหลุดพ้น มีนิโรธเป็นโคจร เมื่อภิกษุละอวิชชา วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็น เป็นธรรมหลุดพ้น ก็มีนิโรธเป็นโคจร ด้วยประการดังนี้ ชื่อว่าเจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ ชื่อว่าปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชา ด้วยประการดังนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน เป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกันด้วยความหลุดพ้น ดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความหลุดพ้น’{๕๔๑} [๕๔๑] ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความไม่มีอาสวะอย่างไร

เมื่อภิกษุละอุทธัจจะ สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน เป็นธรรมไม่มีอาสวะด้วยกามาสวะ มีนิโรธเป็นโคจร เมื่อภิกษุละอวิชชาวิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็น เป็นธรรมไม่มีอาสวะด้วยอวิชชาสวะ ก็มีนิโรธเป็นโคจร ด้วยประการดังนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน เป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกันด้วยความไม่มีอาสวะ ดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วย ความไม่มีอาสวะ’ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความเป็นเครื่องข้ามอย่างไร

เมื่อภิกษุข้ามจากกิเลสอันประกอบด้วยอุทธัจจะและจากขันธ์ สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน มีนิโรธเป็นโคจร เมื่อภิกษุข้าม

จากกิเลสอันประกอบด้วยอวิชชาและจากขันธ์ วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็น ก็มีนิโรธเป็นโคจร ด้วยประการดังนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน เป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกันด้วยความเป็นเครื่องข้าม ดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความเป็นเครื่องข้าม’

ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความไม่มีนิมิตอย่างไร

เมื่อภิกษุละอุทธัจจะ สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน เป็นธรรมไม่มีนิมิตด้วยนิมิตทั้งปวง มีนิโรธเป็นโคจร เมื่อภิกษุละอวิชชาวิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็น เป็นธรรมไม่มีนิมิตด้วยนิมิตทั้งปวง ก็มีนิโรธเป็นโคจร ด้วยประการดังนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน เป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกันด้วยความไม่มีนิมิต ดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความไม่มีนิมิต’ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความไม่มีที่ตั้งอย่างไร

เมื่อภิกษุละอุทธัจจะ สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน เป็นธรรมไม่มีที่ตั้งด้วยที่ตั้งทั้งปวง มีนิโรธเป็นโคจร เมื่อภิกษุละอวิชชาวิปัสสนา ด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็น เป็นธรรมที่ไม่มีที่ตั้งด้วยที่ตั้งทั้งปวง ก็มีนิโรธเป็นโคจร ด้วยประการดังนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน เป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกันด้วยความไม่มีที่ตั้ง ดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความไม่มีที่ตั้ง’ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความว่างเปล่าอย่างไร

เมื่อภิกษุละอุทธัจจะ สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน เป็นธรรมว่างเปล่าจากความยึดมั่นทั้งปวง มีนิโรธเป็นโคจร เมื่อภิกษุละ

อวิชชา วิปัสสนาด้วยอรรถว่าพิจารณาเห็นเป็นธรรมว่างเปล่าจากความยึดมั่นทั้งปวง ก็มีนิโรธเป็นโคจร ด้วยประการดังนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงเป็นธรรมมีกิจเป็นอันเดียวกัน เป็นคู่กัน ไม่ล่วงเกินกันและกันด้วยความ ว่างเปล่า ดังนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความว่างเปล่า’คำว่า เจริญ ได้แก่ ภาวนา ๔ คือ ภาวนาด้วยอรรถว่าธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้นไม่ล่วงเกินกัน ๑ ด้วยอรรถว่าอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน ๑ ด้วยอรรถว่านำไปซึ่งความเพียรอันสมควรแก่ธรรมที่ไม่ล่วงเกินกัน ๑ ด้วยอรรถว่าเป็นที่ซ่องเสพ ๑ ...

คำว่า มรรคย่อมเกิด ความว่า มรรคย่อมเกิดอย่างไร ... มรรคย่อมเกิดอย่างนี้ ... ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไปอย่างนี้

ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยความว่างเปล่าอย่างนี้ ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปด้วยอาการ ๑๖ เหล่านี้ ภิกษุเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไปอย่างนี้

จบ สุตตันตนิทเทส

๒. ธัมมุทธัจจวารนิทเทส

แสดงวาระว่าด้วยธรรมถูกอุทธัจจะกั้นไว้

{๕๔๒} [๕๔๒] มีใจนึกถึงโอภาสอันเป็นธรรมถูกอุทธัจจะกั้นไว้อย่างไร

เมื่อภิกษุมนสิการโดยความไม่เที่ยง โอภาส (ความสว่าง) ย่อมเกิดขึ้น ภิกษุนึกถึงโอภาสว่าโอภาสเป็นธรรม เพราะนึกถึงโอภาสนั้น จึงมีความฟุ้งซ่าน เป็นอุทธัจจะ ภิกษุมีใจอันอุทธัจจะนั้นกั้นไว้ ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตาม

ความเป็นจริงซึ่งความปรากฏโดยความไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์โดยความเป็นอนัตตา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีใจนึกถึงโอภาสอันเป็นธรรมถูกอุทธัจจะกั้นไว้’ ย่อมมีครั้งหนึ่งที่จิตย่อมตั้งมั่นสงบนิ่งอยู่ภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ มรรคย่อมเกิดแก่ภิกษุนั้น มรรคย่อมเกิดอย่างไร ... มรรคย่อมเกิดอย่างนี้ ... ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไปอย่างนี้

เมื่อภิกษุมนสิการโดยความไม่เที่ยง ญาณ ปีติ ปัสสัทธิ สุข อธิโมกข์ ปัคคาหะ อุปัฏฐานะ อุเบกขา นิกันติย่อมเกิดขึ้น ภิกษุนึกถึงความพอใจว่าความพอใจเป็นธรรม เพราะนึกถึงความพอใจนั้น จึงมีความฟุ้งซ่านเป็นอุทธัจจะ ภิกษุมีใจอันอุทธัจจะนั้นกั้นไว้ ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความปรากฏโดยความไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่ามีใจนึกถึงความพอใจอันเป็นธรรมถูกอุทธัจจะกั้นไว้ ย่อมมีครั้งหนึ่งที่จิตย่อมตั้งมั่นสงบนิ่งอยู่ภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ มรรคย่อมเกิดแก่ภิกษุนั้น มรรคย่อมเกิดอย่างไร ... มรรคย่อมเกิดอย่างนี้ ... ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไปอย่างนี้เมื่อภิกษุมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ... เมื่อภิกษุมนสิการโดยความเป็นอนัตตา โอภาส ญาณ ปีติ ปัสสัทธิ สุข อธิโมกข์ ปัคคาหะ อุปัฏฐานะ

อุเบกขา นิกันติย่อมเกิดขึ้น ภิกษุนึกถึงความพอใจว่าความพอใจเป็นธรรม เพราะนึกถึงความพอใจนั้นจึงมีความฟุ้งซ่านเป็นอุทธัจจะ ภิกษุมีใจอันอุทธัจจะนั้นกั้นไว้ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความปรากฏโดยความเป็นอนัตตา โดยความไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ เพราะเหตุนั้น ท่านกล่าวว่ามีใจนึกถึงความพอใจอันเป็นธรรมถูกอุทธัจจะกั้นไว้ ... ย่อมละสังโยชน์ได้ อนุสัยย่อมสิ้นไปอย่างนี้

{๕๔๓} [๕๔๓] เมื่อภิกษุมนสิการรูปโดยความไม่เที่ยง ... เมื่อภิกษุมนสิการรูปโดยความเป็นทุกข์ ... เมื่อภิกษุมนสิการรูปโดยความเป็นอนัตตา ... เมื่อภิกษุมนสิการเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... จักษุ ... ชราและมรณะโดยความไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา โอภาส ญาณ ปีติ ปัสสัทธิ สุข อธิโมกข์ ปัคคาหะ อุปัฏฐานะ อุเบกขา นิกันติย่อมเกิดขึ้น ภิกษุนึกถึงความพอใจว่าความพอใจเป็นธรรม เพราะนึกถึงความพอใจนั้นจึงมีความฟุ้งซ่านเป็นอุทธัจจะ ภิกษุมีใจอันอุทธัจจะนั้นกั้นไว้ ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งชราและมรณะอันปรากฏโดยความเป็นอนัตตา โดยความไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีใจนึกถึงความพอใจอันเป็นธรรมถูกอุทธัจจะกั้นไว้’ ย่อมมีครั้งหนึ่งที่จิตย่อมตั้งมั่นสงบนิ่งอยู่ภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งมั่นอยู่ มรรคย่อมเกิดแก่ภิกษุนั้น มรรคย่อมเกิดอย่างไร ... มรรคย่อมเกิดอย่างนี้ ... ย่อมละสังโยชน์ได้อนุสัยย่อมสิ้นไปอย่างนี้ มีใจนึกถึงความพอใจอันเป็นธรรมถูกอุทธัจจะกั้นไว้อย่างนี้

จิตย่อมกวัดแกว่งหวั่นไหวในเพราะโอภาส ญาณ

ปีติ ปัสสัทธิ สุข อธิโมกข์ ปัคคาหะ อุปัฏฐานะ

ความวางเฉยจากความนึกถึงอุเบกขา และนิกันติ

พระโยคาวจรนั้นกำหนดฐานะ ๑๐ ประการนี้ด้วย

ปัญญาแล้วย่อมเป็นผู้ฉลาดในความนึกถึงโอภาสเป็นต้น

อันเป็นธรรมให้ฟุ้งซ่าน และย่อมไม่ถึงความหลงใหล

จิตกวัดแกว่ง เศร้าหมอง ย่อมเคลื่อนจากจิตตภาวนา

จิตกวัดแกว่ง เศร้าหมอง ภาวนาย่อมเสื่อมไป จิตบริสุทธิ์

ไม่เศร้าหมอง ภาวนาย่อมไม่เสื่อม จิตไม่ฟุ้งซ่าน

ไม่เศร้าหมอง และไม่เคลื่อนจากจิตตภาวนาด้วยฐานะ ๔

ประการนี้

พระโยคาวจรย่อมทราบชัดซึ่งความที่จิตกวัดแกว่ง ฟุ้งซ่าน ถูกโอภาสเป็นต้นกั้นไว้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ ฉะนี้แล

จบ ยุคนัทธกถาที่ ๑

๒. สัจจกถา

ว่าด้วยสัจจะ ๔

{๕๔๔} [๕๔๔] ต้นเหตุเรื่องบริบูรณ์แล้ว

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัจจะ ๔ ประการนี้เป็นของแท้ เป็นของไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น สัจจะ ๔ ประการ คืออะไรบ้าง คือ สัจจะว่า “นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา” เป็นของแท้ เป็นของไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัจจะ ๔ ประการนี้แลเป็นของแท้ เป็นของไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น