มัคคสัจนิทเทส เล่ม ๓๑

อยู่ที่ไหน สิ่งใดเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานั้นเมื่อเกิดย่อมเกิดในสิ่งนั้น เมื่อตั้งอยู่ก็ตั้งอยู่ในสิ่งนั้น ก็สิ่งอะไรเล่าเป็นที่รักที่ยินดีในโลก คือ จักขุเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานั้นเมื่อเกิด ย่อมเกิดที่จักขุนั้น เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่จักขุนั้น โสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... มโนเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานั้นเมื่อเกิด ย่อมเกิดที่มโนนั้น เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่มโนนั้น รูปทั้งหลายเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานั้นเมื่อเกิด ย่อมเกิดที่รูปนั้น เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่รูปนั้น เสียง ... ธรรมารมณ์ ... จักขุวิญญาณ ... จักขุสัมผัส ... มโนสัมผัส

... เวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส ... เวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัส ... รูปสัญญา ... ธัมมสัญญา ... รูปสัญเจตนา ... ธัมมสัญเจตนา ... รูปตัณหา ... ธัมมตัณหา ... รูปวิตก ... ธัมมวิตก ... รูปวิจาร ... ธัมมวิจารเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานั้นเมื่อเกิด ย่อมเกิดที่ธัมมวิจารนั้น เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ธัมมวิจารนั้น นี้เรียกว่าทุกขสมุทัยอริยสัจ{๘๔} [๘๔] ในอริยสัจ ๔ ประการนั้น ทุกขนิโรธอริยสัจเป็นไฉน คือ ความที่ตัณหานั้นนั่นแลดับไปเพราะสำรอกโดยไม่เหลือ ความสละ ความสลัดทิ้ง ความหลุดพ้น ความไม่อาลัย ก็ตัณหานี้นั้นแลเมื่อละย่อมละได้ที่ไหน เมื่อดับย่อมดับได้ที่ไหน คือ สิ่งใดเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานี้เมื่อละย่อมละได้ในสิ่งนั้น เมื่อดับ ย่อมดับได้ในสิ่งนั้น ก็สิ่งอะไรเล่าเป็นที่รักที่ยินดีในโลก คือ จักขุเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานี้เมื่อละย่อมละได้ที่จักขุนั้น เมื่อดับ ย่อมดับได้ที่จักขุนั้น โสตะ ... ธัมมวิจารเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ย่อมละได้ที่ธัมมวิจารนั้น เมื่อดับ ย่อมดับได้ที่ธัมมวิจารนั้น นี้เรียกว่าทุกขนิโรธอริยสัจ

{๘๕} [๘๕] ในอริยสัจ ๔ ประการนั้น ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ

ในอริยมรรคมีองค์ ๘ นั้น สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน คือ ความรู้ในทุกข์ ความรู้ในทุกขสมุทัย ความรู้ในทุกขนิโรธ ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้เรียกว่าสัมมาทิฏฐิ

ในอริยมรรคมีองค์ ๘ นั้น สัมมาสังกัปปะเป็นไฉน คือ ความดำริในความออกจากกาม ความดำริในความไม่พยาบาท ความดำริในความไม่เบียดเบียน นี้เรียกว่า สัมมาสังกัปปะ

ในอริยมรรคมีองค์ ๘ นั้น สัมมาวาจาเป็นไฉน คือ เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการพูดเท็จ เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการพูดส่อเสียด เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการพูดคำหยาบ เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ นี้เรียกว่าสัมมาวาจา

ในอริยมรรคมีองค์ ๘ นั้น สัมมากัมมันตะเป็นไฉน คือ เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการลักทรัพย์ เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม นี้เรียกว่าสัมมากัมมันตะ

ในอริยมรรคมีองค์ ๘ นั้น สัมมาอาชีวะเป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมละการเลี้ยงชีพที่ผิด สำเร็จความเป็นอยู่ด้วยการเลี้ยงชีพที่ชอบ นี้เรียกว่าสัมมาอาชีวะ

ในอริยมรรคมีองค์ ๘ นั้น สัมมาวายามะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น ... เพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งเกิดขึ้นแล้ว ... เพื่อยังธรรมที่เป็นกุศลซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียร เพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดขึ้นแล้ว นี้เรียกว่าสัมมาวายามะ

ในอริยมรรคมีองค์ ๘ นั้น สัมมาสติเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌา และโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ ... พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ นี้เรียกว่าสัมมาสติ

ในอริยมรรคมีองค์ ๘ นั้น สัมมาสมาธิเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตกมีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่เธอเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เธอมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไปเข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เธอเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ นี้เรียกว่าสัมมาสมาธินี้เรียกว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธนี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ชื่อว่าสุตมยญาณ”

ปัญญาในการทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้วชื่อว่าสุตมยญาณอย่างนี้

จบ สุตมยญาณนิทเทสที่ ๑

๒. สีลมยญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้อันสำเร็จมาแต่ศีล

{๘๖} [๘๖] ปัญญาในการที่ฟังธรรมแล้วสำรวมระวังชื่อว่าสีลมยญาณอย่างไร ศีล ๕ ประเภท คือ(๑) ปริยันตปาริสุทธิศีล ศีลคือความบริสุทธิ์มีส่วนสุด

(๒) อปริยันตปาริสุทธิศีล ศีลคือความบริสุทธิ์ไม่มีส่วนสุด

(๓) ปริปุณณปาริสุทธิศีล ศีลคือความบริสุทธิ์เต็มรอบ

(๔) อปรามัฏฐปาริสุทธิศีล ศีลคือความบริสุทธิ์อันทิฏฐิไม่จับต้อง

(๕) ปฏิปัสสัทธิปาริสุทธิศีล ศีลคือความบริสุทธิ์โดยระงับ

ในศีล ๕ ประการนั้น ปริยันตปาริสุทธิศีลเป็นไฉน คือ ปริยันตปาริสุทธิศีลนี้เป็นของอนุปสัมบันผู้มีสิกขาบทมีที่สุดอปริยันตปาริสุทธิศีลเป็นไฉน คือ อปริยันตปาริสุทธิศีลนี้เป็นของอุปสัมบันผู้มีสิกขาบทไม่มีที่สุดปริปุณณปาริสุทธิศีลเป็นไฉน คือ ปริปุณณปาริสุทธิศีลนี้เป็นของกัลยาณปุถุชนผู้ประกอบในกุศลธรรม ผู้ทำให้บริบูรณ์ในธรรมอันเป็นที่สุดของพระอเสขะผู้ไม่อาลัยในร่างกายและชีวิต ผู้สละชีวิตแล้วอปรามัฏฐปาริสุทธิศีลเป็นไฉน คือ อปรามัฏฐปาริสุทธิศีลนี้เป็นของพระเสขะ ๗ ประเภท